Değerli Independent Türkçe okuyucuları,

Uluslararası ilişkilerde bazı kavramlar, ilk bakışta tarihsel bir benzetme gibi görünür; fakat zamanla içinde yaşadığımız düzeni anlamak için güçlü bir analitik çerçeveye dönüşür. "Neo-medievalism", Türkçeye çevirdiğimiz şekliyle "Yeni Orta Çağcılık" veya "Neo-Orta Çağcılık" da bu kavramlardan biridir.

Bu kavram, modern ulus-devlet düzeninin, yani 1648 Westphalia Barışı sonrası şekillenen egemenlik anlayışının artık tek başına günümüz dünyasını açıklamakta yetersiz kaldığını savunur. Devletler hâlâ vardır; fakat egemenlik artık sadece devletlerin elinde değildir. Çok uluslu şirketler, teknoloji platformları, uluslararası örgütler, şehir ağları, bölgesel yönetimler, özel güvenlik şirketleri, milis yapılar, organize suç ağları ve hatta algoritmalar siyasal ve ekonomik alanı giderek daha fazla şekillendirmektedir.

Bu nedenle "Yeni Orta Çağcılık" derken kastedilen şey, elbette birebir tarihsel Orta Çağ’a geri dönüş değildir. Kastedilen, otoritenin parçalı, çok katmanlı ve çoğu zaman örtüşen yapılar arasında dağılmasıdır. Orta Çağ’da bir birey aynı anda kralın, yerel derebeyinin, kilisenin ve loncanın etkisi altında yaşayabiliyordu. Bugün de bireyler, devletlerin yanı sıra platform şirketlerinin, finansal piyasaların, uluslararası düzenlemelerin, veri ağlarının ve yerel/ulusal kimlik siyasetlerinin etkisi altında yaşamaktadır.

Bu tartışmayı daha iyi anlamak için iki farklı yaklaşımı karşılaştırmak faydalı olabilir: Berith’in Jan Zielonka çizgisinden hareketle ele aldığı daha normatif ve yönetişim odaklı neo-medievalism yorumu ile RAND Corporation’ın Timothy R. Heath, Weilong Kong ve Alexis Dale-Huang tarafından hazırlanan 2023 tarihli daha güvenlik merkezli raporu.

RAND’ın "U.S.-China Rivalry in a Neomedieval World" başlıklı raporu, neo-medievalism kavramını ABD-Çin rekabetinin geleceğini anlamak için kullanır. Rapora göre 2000’lerden itibaren dünya, modern yaşamın bazı unsurlarını korurken, devletlerin zayıfladığı, toplumların parçalandığı, ekonomilerin dengesizleştiği, tehditlerin çoğaldığı ve savaşın giderek daha gayriresmî biçimlere büründüğü bir döneme girmiştir. (RAND Corporation ¹) RAND’ın yaklaşımı bu nedenle neo-ortaçağcılığı bir fırsat veya yeni yönetişim modeli olarak değil, daha ziyade yönetilmesi gereken tehlikeli bir güvenlik ortamı olarak görür.

Berith/Zielonka çizgisinde ise neo-medievalism daha çok Avrupa Birliği’nin geleceği açısından tartışılır. Jan Zielonka, genişleyen Avrupa Birliği’ni klasik Westphalia tipi bir süper devlet olarak değil, çok merkezli, çok katmanlı, sınırları daha geçirgen ve egemenliği paylaşılmış bir "neo-medieval empire" modeliyle anlamaya çalışır. Zielonka’nın çalışmasında Avrupa Birliği, sert sınırları ve tek merkezli otoritesi olan bir devlet olmaktan ziyade; farklı yetki alanlarının, bölgelerin, kurumların ve ağların iç içe geçtiği bir siyasal yapı olarak yorumlanır. (OUP Academic ²)

Bu iki yaklaşım aynı soruyla başlar: Ulus-devletin mutlak egemenlik iddiası zayıflıyor mu? Ancak verdikleri cevaplar oldukça farklıdır. Berith/Zielonka hattında bu zayıflama, bazı yönleriyle yaratıcı ve işlevsel bir dönüşüm olarak görülebilir. Küreselleşme, AB genişlemesi, piyasa entegrasyonu, şehir ağları, bölgesel yönetimler ve sivil toplum aktörleri devletin tek başına yönetemediği alanlarda yeni esneklikler sağlayabilir. Bu bakış açısına göre katı Westphalia modeli yerine daha geçirgen, daha ağ temelli ve daha çok aktörlü bir yönetişim düzeni ortaya çıkabilir.

RAND ise aynı süreci çok daha karamsar okur. Devletin zayıflaması, RAND’ın çerçevesinde yaratıcı bir yönetişim çeşitlenmesinden ziyade, güvenlik boşluklarının büyümesi anlamına gelir. Devletin kamu düzenini sağlama, sınırlarını koruma, ekonomik istikrar üretme ve vatandaşlık haklarını güvence altına alma kapasitesi zayıfladığında, ortaya çıkan boşluğu her zaman demokratik ve şeffaf kurumlar doldurmaz. Bazen bu boşluğu özel silahlı aktörler, milis yapılar, organize suç ağları, patronaj ilişkileri, dezenformasyon mekanizmaları ve teknolojik tekeller doldurabilir.

Bu noktada neo-medievalism tartışmasının en kritik boyutu güvenlik meselesidir. Berith/Zielonka yaklaşımı, özellikle Avrupa Birliği bağlamında, sivil güç, normatif etki, üyelik koşulluluğu ve çok katmanlı yönetişim gibi unsurlara ağırlık verir. Bu yaklaşımda güvenlik konusu tamamen yok değildir; fakat genellikle ekonomi, demokrasi, meşruiyet ve yönetişim tartışmalarının gerisinde kalır. Oysa RAND raporu, neo-ortaçağcı dünyada savaşın da dönüşeceğini vurgular: düzensiz savaşlar, vekâlet savaşları, kuşatma mantığı, özel askerî aktörler, devlet dışı şiddet ağları ve uzun süreli iç çatışmalar daha belirgin hâle gelir. (RAND Corporation ¹)

Bu, günümüz dünyası açısından son derece önemlidir. Çünkü devletin meşru şiddet tekeli zayıfladığında, sadece egemenlik teorisi değişmez; vatandaşın güvenliği de doğrudan etkilenir. Esnek ağlar, kulüp tipi iş birlikleri veya piyasa temelli düzenlemeler bazı ekonomik sorunları çözebilir. Ancak bir şehri kuşatan milisi, bir sınırı aşındıran organize suç ağını, bir toplumu hedef alan dezenformasyon operasyonunu veya kritik bir altyapıya yönelen siber saldırıyı sadece "yönetişim esnekliği" ile durdurmak mümkün değildir.

Bu nedenle Berith’in ele aldığı normatif neo-medievalism, kamu mallarının sağlanması ve kolektif eylem sorunları bakımından ilginçtir; fakat güvenlik alanında eksik kalma riski taşır. Berith’in metninde de vurgulanan kolektif eylem problemi burada önemlidir: Aktör sayısı arttıkça, sorumluluk paylaşımı zorlaşır; bedavacılık eğilimi artar; kim neyi finanse edecek, kim hangi riski üstlenecek, kim hangi kurala uyacak soruları daha karmaşık hâle gelir. Avrupa Birliği bağlamında bu durum çevre, finansal istikrar, göç yönetimi veya enerji güvenliği alanlarında görülebilir. RAND’ın çerçevesinde ise aynı sorun çok daha yüksek bir düzeye taşınır: Büyük güç rekabeti, kaynak kıtlıkları, askerî kapasite baskıları ve toplumsal parçalanma iç içe geçer.

Meşruiyet meselesi de bu tartışmanın merkezindedir. Berith/Zielonka yaklaşımında neo-medievalism, klasik demokratik "girdi meşruiyeti" yerine daha çok "çıktı meşruiyetine" dayanır. Yani sistem, yurttaşların doğrudan katılımından ziyade, sağladığı hizmetler ve ürettiği sonuçlarla meşruiyet kazanır. Bu bakımdan teknokratik kurumlar, bağımsız düzenleyici kurullar, uzman ağları ve ulusüstü yapılar öne çıkar. Ancak bu yaklaşımın zaafı şudur: Eğer kurumlar yeterince hesap verebilir değilse, vatandaş kendisini karar alma süreçlerinden dışlanmış hissedebilir.

RAND’ın daha güvenlikçi okuması ise bu zaafı daha da büyütür. Neo-ortaçağcı bir dünyada meşruiyet sadece içeride tartışılan bir siyasal sorun olmaktan çıkar; dış aktörlerin hedef alabileceği stratejik bir zayıflığa dönüşür. Hibrit savaş, dezenformasyon, toplumsal kutuplaşma, popülizm ve güven erozyonu tam da bu noktada devreye girer. Bir ülkenin kurumlarına duyulan güven zayıfladığında, dış müdahaleye açık alanlar genişler. Vatandaşın devlete, hukuka, medyaya, üniversiteye, yargıya ve uzmanlığa güveni eridiğinde, toplum manipülasyona daha açık hâle gelir.

Bu açıdan Independent Türkçe’de dün, 25 Mayıs 2026’da yayımlanan Gürsel Tokmakoğlu’nun "Yeni nesil savaşların sonuçları ve Yeni Orta Çağcılık" başlıklı yazısı da dikkat çekici bazı noktalar içeriyor. Yazıda yeni ortaçağcı düzen; büyük güçler, teknoloji devleri, platformlar, vekil ağları ve algoritmik yapılar üzerinden okunuyor. Ayrıca "dijital serflik", medya ve sosyal platformların algı üretimindeki rolü, hibrit savaşlar ve bilişsel alanın kontrolü gibi temalar öne çıkarılıyor. (Indyturk ³) Bu unsurlar, RAND’ın tehdit ortamı analizine yakın bir çerçeve sunuyor.

Dünkü yazısında Sn. Gürsel Tokmakoğlu da Neo-Orta Çağ ile ilgili, daha ziyade güvenlik ve hibrit savaş boyutunu iyi hatırlatıyor. Ancak benim vurgum, kaos yönetiminden ziyade kurumsal dayanıklılık, hukuk, liyakat ve vatandaşlık hakları hakkında.

Bununla birlikte, bu tür analizlerde dikkatli olunması gereken bir nokta var. Yeni Orta Çağcılığı sadece "kaosu en iyi yöneten kazanır" şeklinde okumak, kavramı fazla güç merkezli ve determinist bir çizgiye çekebilir. Benim açımdan asıl mesele, kaosu kimin daha iyi araçsallaştırdığı kadar, toplumların kaosa karşı hangi kurumlarla direnç geliştirebildiğidir. Yani mesele sadece liderlerin, büyük güçlerin veya teknoloji devlerinin hamleleri değildir. Mesele aynı zamanda hukukun üstünlüğü, vatandaşlık hakları, kurumsal denge-denetim mekanizmaları, rasyonel karar alma kültürü ve kamusal aklın korunmasıdır.

Yeni Orta Çağcılığın en büyük tehlikesi de burada yatmaktadır. Eğer modern devletin kurumsal kapasitesi zayıflarken, onun yerine demokratik, şeffaf ve hesap verebilir çok katmanlı yönetişim yapıları geçmezse, ortaya çıkan boşluğu patronaj ilişkileri doldurabilir. Vatandaşlık hakları zayıflar; bireyler hak sahibi yurttaşlar olmaktan çok, güçlü kişi veya grupların himayesine muhtaç aktörlere dönüşür. Hukuk kuralları yerine sadakat ilişkileri, liyakat yerine yakınlık, rasyonel tartışma yerine biat kültürü, kurumsal akıl yerine keyfî karar alma öne çıkabilir.

Bu sadece az gelişmiş ülkelerin sorunu değildir. Gelişmiş demokrasilerde de kurumlara güvenin azalması, popülist söylemlerin güçlenmesi, sosyal medyanın kamusal aklı parçalaması ve uzmanlığın itibarsızlaştırılması benzer riskler yaratmaktadır. Yeni Orta Çağcılık, teknolojik olarak çok gelişmiş ama kurumsal olarak kırılgan toplumların da kaderi olabilir. Bir ülkede yapay zeka, veri merkezleri, savunma sanayii veya dijital platformlar gelişmiş olabilir; fakat eğer hukuk, liyakat, hesap verebilirlik ve eleştirel düşünce zayıflıyorsa, o toplum modern araçlarla neo-feodal bir düzene sürüklenebilir.

Sonuç olarak neo-medievalism kavramı, sadece akademik bir benzetme değildir. Günümüz dünyasında egemenliğin parçalanmasını, savaşın dönüşümünü, dijital platformların güçlenmesini, vatandaşlık haklarının kırılganlaşmasını ve kurumların aşınmasını birlikte düşünmemizi sağlayan önemli bir uyarı çerçevesidir. Berith/Zielonka çizgisi bize çok katmanlı yönetişimin bazı fırsatlarını gösterir. RAND ise aynı sürecin güvenlik, istikrar ve meşruiyet açısından taşıdığı karanlık riskleri hatırlatır.

Türkiye ve benzeri orta güçler açısından mesele, bu yeni dönemi sadece fırsatçı manevra alanı olarak görmek olmamalıdır. Asıl mesele, çok kutuplu ve çok katmanlı bir dünyada kurumsal dayanıklılığı koruyabilmektir. Devlet zayıflarken toplum güçlenmiyorsa, kurumlar gerilerken vatandaşlık bilinci ilerlemiyorsa, teknoloji gelişirken rasyonel düşünce ve hukuk devleti zayıflıyorsa, Yeni Orta Çağcılık bir analitik kavram olmaktan çıkar; gündelik hayatın gerçekliğine dönüşür.

Bu nedenle en temel soru şudur: Yeni Orta Çağcı bir dünyaya doğru sürüklenirken, vatandaş kalmaya devam edebilecek miyiz; yoksa modern görünümlü yeni patronaj ağlarının "serfleri" hâline mi geleceğiz?

Bu vesileyle tüm okuyucularımıza iyi bayramlar ve esenlikler dilerim.

^{Kaynaklar ve bağlantılar:}

<sup>* Timothy R. Heath, Weilong Kong ve Alexis Dale-Huang, **U.S.-China Rivalry in a Neomedieval World: Security in an Age of Weakening States**, RAND Corporation, 2023. ([RAND Corporation][1])
* Jan Zielonka, **Europe as Empire: The Nature of the Enlarged European Union** ve neo-medieval empire tartışması. ([OUP Academic][2])
* Gürsel Tokmakoğlu, **"Yeni nesil savaşların sonuçları ve Yeni Orta Çağcılık"**, Independent Türkçe, 25 Mayıs 2026. ([Indyturk][3])
* Ali Oğuz Diriöz, **"Signs of Neo-Medievalism Are Real; but Not an Inevitable Fate"**, 2024. ([foreignpolicy.org.tr][4])</sup>

^{[1]: https://www.rand.org/pubs/research_reports/RRA1887-1.html?utm_source=chatgpt.com "U.S.-China Rivalry in a Neomedieval World"
[2]: https://academic.oup.com/book/1631/chapter/141158238?utm_source=chatgpt.com "Introduction: The Neo-medieval Paradigm - Oxford Academic"
[3]: https://www.indyturk.com/node/777604/t%C3%BCrki%CC%87yeden-sesler/yeni-nesil-sava%C5%9Flar%C4%B1n-sonu%C3%A7lar%C4%B1-ve-yeni-orta-%C3%A7a%C4%9Fc%C4%B1l%C4%B1k "Yeni nesil savaşların sonuçları ve Yeni Orta Çağcılık | Independent Türkçe"
[4]: https://foreignpolicy.org.tr/signs-of-neo-medievalism-are-real-but-not-an-inevitable-fate/?utm_source=chatgpt.com "Signs of Neo-Medievalism are real; but not an inevitable fate"}

*Bu içerik serbest gazeteci veya konuk yazarlar tarafından hazırlanmıştır. Bu içerikte yer alan görüş ve ifadeler yazara aittir ve Independent Türkçe'nin editöryal politikasını yansıtmayabilir.