ABD, İsrail ve İran’ın bilişsel ve enformasyon savaşları

ABD, İsrail ve İran, özellikle 2025-2026 İran çatışması (Operation Epic Fury / Roaring Lion) döneminde enformasyon ve bilişsel savaşları yoğun şekilde kullandı. Bu operasyonlar, klasik propaganda ve dezenformasyondan öte, yapay zekâ (AI) destekli algı yönetimi, karar alma süreçlerini bozma ve toplumsal davranışları etkilemeyi hedefliyor.

Temel terimler:

• Bilişsel Savaş (Cognitive Warfare - CW)
• Enformasyon Savaşı (Information Warfare - IW)

Örnekler:

İran’ın örnekleri (daha çok “anlatıyı silahlaştırma odaklı - “Narrative Weaponization”)

İran, Rusya tarzı yaklaşımları benimseyerek anlatıları (narrative’leri) hem iç hem dış hedeflere karşı silah olarak kullanıyor. Bilişsel savaş burada “alternatif gerçeklik” yaratma üzerine kurulu.

1. “Storm-2035” Kampanyası (2020-2024 seçimleri ve devamı): AI ile üretilmiş sahte haber siteleri (Even Politics, Nio Thinker, Savannah Time). Hem liberal hem muhafazakâr grupları hedef alarak ABD’de kutuplaşmayı körükledi, sosyal uyumu erozyona uğrattı. Amaç: Batı’nın kurumlarını zayıflatmak ve toplumsal bölünme yaratmak.
    
2. 2026 Çatışma Dönemi AI Derin Sahte (Deepfake) ve Video Kampanyaları: Sosyal medyada AI-generated videolar ve geliştirilmiş görüntüler yayıldı. Örnekler:
   • Yüksek binaların yandığı sahte videolar.
   • ABD 5. Filosu (Bahrain) karargâhının yok edildiği manipüle edilmiş uydu görüntüleri.
   • “ABD güçleri zayıf, İran zafer kazanıyor” anlatısı. Bu içerikler “vuruş hızında” vekiller aracılığıyla yayıldı. AI algılama araçları bile bazılarını zor ayırt etti.
    
3. İç Kontrol ve Protesto Yönetimi (2022 Maşa Amini, 2025-2026 protestoları): IRIB (devlet yayıncılığı) üzerinden “dış güçler (ABD-İsrail) destekli kaos” anlatısı. İnternet kesintileri, “dış aktör” ve “zafer anlatısı” kombinasyonuyla halk birliği korunmaya çalışıldı. “Büyük Yalan” stratejisi: Kayıpları küçümseme, alternatif zafer gerçekliği yaratma.

ABD’nin örnekleri (daha çok teknoloji ve psikolojik etki ve karar döngüsü bozma odaklı)

ABD yaklaşımı, AI ve Big Tech entegrasyonu ile rakibin algısını ve karar mekanizmalarını doğrudan etkilemeye dayalı. Bilişsel unsurlar, Bilgi Harekâtı (IO) ve Askerî Bilgi Destek Operasyonları (Military Information Support Operations – MISO; Psikolojik Harekât - PSYOPS) içinde yürütülüyor.

1. Operation Epic Fury (Şubat 2026 ve sonrası): Kinetik vuruşlar ile paralel bilişsel operasyonlar:
   
   • Başkan Trump’ın İran halkına video çağrısı: “Hükümetinizi ele geçirin.”
   • Hedefli SMS kampanyaları (İran telefonlarına doğrudan mesajlar).
   • Big Tech platformları üzerinden rejim karşıtı mesajların amplifikasyonu.
   • AI araçları (Project Maven benzeri sistemler): Hedefleme, istihbarat sentezi ve hızlı karar için kullanıldı. Siber ve Uzay komutanlıkları ilk hamlede İran’ın iletişim ve sensör ağlarını bozdu (“körleştirme” etkisi).
    
2. Psikolojik ve hibrit etkiler: Rejim içindeki bölünmeleri abartma, muhalif sesleri destekleme, “zayıflık” anlatısı yayma. BadeSaba gibi dinî uygulama hack’leri (İsrail bağlantılı olduğu iddia edilen) üzerinden anti-rejim mesajlar (örneğin “rejim eylemlerinin bedelini ödeyecek” ve af vaadi).

Farklar

1. Odak ve derinlik:
   • İran: Anlatı kontrolü ve “büyük yalan” üzerine kurulu. Amaç: İç rejim istikrarı (dış düşman ve zafer anlatısı), dışta ise Batı’da kutuplaşma ve moral çöküntüsü yaratmak. Daha “klasik” enformasyon savaşı ve AI ile güçlendirilmiş dezenformasyon. Bilişsel etki, toplumsal uyumu bozmak ve alternatif gerçeklik inşa etmek üzerinden.
   • ABD: Rakibin karar döngüsünü (OODA loop) bozmak, algıyı şekillendirmek ve davranış değiştirmek. Teknoloji (AI, Big Tech, siber) daha entegre; “savaşmadan alt etme” mantığı baskın. Bilişsel savaş, nörobilim ve davranış modellemesine daha yakın (Pentagon’un BIAO projesi gibi).
    
2. Yaklaşım:
   • İran: Taarruzi anlatılar ve savunma iç kontrol (sansür, internet kesintisi, IRGC koordinasyonu). “Bilişsel Savaş”ı askerî operasyonlarla entegre ama daha çok propaganda ağırlıklı.
   • ABD: Hibrit ve senkronize (siber/uzay ilk hamle, sonra kinetik ve psikolojik). Savunma tarafında “bilişsel dayanıklılık” geliştirme eğilimi var; saldırı tarafında ise rakibin iradesini felç etme.
    
3. Güçlü ve zayıf yönler:
   • İran: Ucuz ve hızlı (AI derin sahte uygulamaları, bot ağları), ama içerik bazen kolay tespit edilebiliyor. Etki: Küresel kamuoyunda “direniş” algısı yaratma.
   • ABD: Teknolojik üstünlük (AI karar hızı, platform kontrolü), ama hukukî/etik kısıtlamalar ve “kendi bakış açısıyla rakibi değerlendirme; aynalama” (“mirror imaging”) riski var. Etki: Rejim kararlarını bozma ve iç muhalefeti tetikleme.

Genel olarak: İran “anlatıyı silah yapma”da daha ileri ve entegre; ABD ise teknolojik araçlarla bilişsel üstünlük (cognitive dominance) peşinde. İran’ın yaklaşımı Rusya/Çin’e benzerken, ABD NATO doktrinlerine (Information as 7th Joint Function) daha yakın.

İsrail’in bilişsel ve enformasyon savaşlarındaki etkinliği

Bu makalede İsrail’e değinmezsek olmaz. Bu durumda süreci ve alanı biraz daha genişletmek söz konusu.

İsrail, Unit 8200 (sinyal istihbaratı ve siber), Mossad ve İsrail Savunma Kuvvetleri (Ordusu) Etki/Bilinç Operasyonları (Influence/Consciousness Operations) birimleri üzerinden bu alanda dünyanın en yetkin aktörlerinden biri kabul ediliyor. Yaklaşımı, teknolojik üstünlük (AI, siber hack’ler, istihbarat entegrasyonu), psikolojik etki (düşmanı içten zayıflatma, moral çöküntüsü) ve aldatma üzerine kurulu. Klasik psikolojik harekâttan öte, bilişsel üstünlük (cognitive dominance) peşinde: Rakibin karar döngüsünü (OODA loop) bozmak, rejim elitlerini/paranoyasını artırmak ve halkı rejimden uzaklaştırmak.

Özellikle 2025-2026 İran çatışmaları (Operation Rising Lion / Epic Fury / Roaring Lion) ve önceki vekil savaşlarında (Hamas, Hizbullah) bu yetenek net görüldü. İsrail, operasyonları kinetik, siber, psikolojik olarak senkronize ediyor.

İsrail’in örnekleri

1. BadeSaba (Namaz Uygulaması) Hack’i (2026)
   İran’da popüler bir Müslüman dua/namaz vakti uygulamasını hack’leyerek milyonlarca kullanıcıya doğrudan mesaj gönderdi:
   • Bombalar düştüğünde “Yardım geldi” bildirimi.
   • Ardından “Teslim olun” veya rejime karşı çağrılar.
   Bu, psikolojik siber harp örneği: Sıradan vatandaşları doğrudan hedef alma, rejim kontrolünü aşma ve moral bozma.
    
2. Devlet Televizyonu (IRIB) Hack’leri ve Uydu Yayınları:
   • 2025-2026’da İran devlet televizyonunu hack’leyerek rejim karşıtı protesto görüntüleri ve Rıza Pehlevi (eski Şah’ın oğlu) mesajlarını yayınlattı.
   • Mossad’a atfedilen Farsça Telegram kanalları: “İranlı kardeşlerimize” hitaben “Rejime karşı adil mücadelenizi paylaşın” çağrıları.
   Amaç: İç muhalefeti tetiklemek, rejim anlatısını bozmak ve “alternatif bilgi kanalı” oluşturmak.
    
3. Evin Cezaevi Bombardımanı Sonrası Psikolojik Operasyon:
   Bombalama sonrası İran yetkililerine videolar gönderildi ve AI destekli sahte görüntüler sosyal medyada yayıldı. Mesaj: “Siz düşündüğünüz kadar güçlü değilsiniz.”
   CitizenLab raporları, İsrail bağlantılı dezenformasyon kampanyalarını (rejim devrimi teşviki) işaret ediyor (İsrail reddediyor). Bu, korku ve algı bozma örneği.
    
4. Predatory Sparrow (Gonjeşke Darande) Siber Operasyonları:
   İran’ın finansal sistemine (Bank Sepah, Nobitex kripto borsası) saldırılar.
   • 2025’te milyonlarca dolarlık kripto yakma ve anti-IRGC mesajlı kibir adresler.
   • Daha önce yakıt dağıtımı ve çelik fabrikalarını sabote etmişti.
   Etki: Ekonomik güveni sarsma, rejim kaynaklarını bozma ve bilişsel etki (elitlerde güvensizlik yaratma).
    
5. Liderlik Hedefleme ve Aldatma (Hamaney Operasyonu ve Benzerleri):
   • Tahran trafik kameralarını hack’leyerek Hamaney’in hareketlerini takip ve suikast.
   • “İran topraklarından yapılmış gibi” gösterilen vuruşlar (aldatma).
   • Haniyeh suikastı (2024, Tahran’da bavul bombası) ve çağrı cihazları operasyonu (Hizbullah, 2024) gibi eylemler: Penetrasyon ve psikolojik şok (“Her yerdeyiz, güvende değilsiniz”). Bu operasyonlar paranoya yaratıyor ve İran’ın karşı-istihbaratını felç ediyor.
    
6. AI ve Derin Sahte Karşıtı ve Savunma Operasyonları:
   Cyabra gibi 8200 mezunu şirketler AI-generated dezenformasyonu tespit ediyor.
   ProjectTruthIsrael gibi girişimler: AI ile karşı-propaganda ve yalan haberle mücadele.
   İsrail, kendi tarafında da “bilinç operasyonları” (consciousness operations) ile uluslararası anlatıyı şekillendiriyor.

ABD ve İran ile karşılaştırmada İsrail’in farkları ve güçlü yönleri

• İran’a göre: İran “büyük yalan” ve kitlesel AI derin sahtelerle (zafer anlatısı, sahte videolar) anlatıyı silahlaştırma yapıyor. İsrail ise cerrahî ve hedefli (hack’ler, doğrudan mesajlar, liderlik bozma). İran savunma ve iç kontrol ağırlıklıyken, İsrail taarruz ve penetrasyon odaklı.

• ABD’ye göre: ABD, Big Tech ve AI platform amplifikasyonu ve geniş ölçekli SMS/video çağrıları kullanıyor. İsrail daha gizli, kaynak belirsiz (inkâr edilebilirlik) ve istihbarat temelli. Mossad/8200 entegrasyonuyla “gölge savaşı” uzmanı.

• Ortak: Hepsi AI’yi yoğun kullanıyor, ancak İsrail siber, insan istihbaratı (HUMINT) ve psikolojik harekât (PSYOPS) füzyonunda öne çıkıyor. “Savaşmadan alt etme” mantığı burada da var: Rejimi içten çökertme, karar alma felci yaratma.

Önemli hamleler ve değerlendirme

ABD ve İran:

• İran’ın önemli hamleleri: Storm-2035 ile uzun vadeli seçim müdahalesi; 2026’da AI video seliyle “zafer” algısı yaratma; iç protestolarda “dış aktör” anlatısıyla rejim hayatta kalma.
• ABD’nin önemli hamleleri:Epic Fury’de siber/uzay ilk hareket eden ile İran’ı körleştirme; doğrudan halka seslenme (Trump video/SMS); AI entegrasyonuyla operasyonel hız kazanma.
• Ortak nokta: Her ikisi de AI’yi yoğun kullanıyor ve operasyonları hibrit hâle getiriyor (kinetik ve bilişsel paralel). 2026 çatışması, bu savaşların “savaş alanı”nın bir parçası olduğunu gösterdi.

İsrail:

İsrail çok önceden beri bu konuya eğilen bir ülke. Tecrübe, yılların istihbarat birikimi (Unit 8200), teknoloji startup’ları (Cyabra vb.) ve operasyonel entegrasyondan geliyor. 2025-2026 operasyonlarında bu, İran’ın komuta kontrolünü bozmakta ve iç istikrarsızlığı artırmakta kritik rol oynadı. Zayıf yön: Etik/hukukî eleştiriler ve karşı dezenformasyon riski.

Önemli hamleler özeti:

• Teknolojik penetrasyon (uygulama/TV/kamera hack’leri).
• Psikolojik korku (liderlere video gönderme, “güçsüzsünüz” mesajı).
• İç muhalefet teşviki (Telegram, protesto görüntüleri).
• Finansal/sembolik sabotaj (Predatory Sparrow).

Sonuç

Bu alan hızla evriliyor; İran savunma odaklı “büyük yalan”ı, ABD ise teknolojik-psikolojik üstünlüğü ön plana çıkarıyor.

Bu yetenek, İsrail’in asimetrik üstünlüğünün önemli bir parçası: Teknolojik dezavantajlı rakiplere (İran, Hizbullah, Hamas) karşı “bilişsel avantaj” sağlıyor.

Savaş dışı ülkelerde durum ne, mesela siz? Medya ve sosyal medya kullanıcıları bu konunun neresinde?

Bu savaşta başka ülke insanları belki mermi yemezler ama anlatıların esiri olabilirler, olanların sayısı az da değil.

*Bu içerik serbest gazeteci veya konuk yazarlar tarafından hazırlanmıştır. Bu içerikte yer alan görüş ve ifadeler yazara aittir ve Independent Türkçe'nin editöryal politikasını yansıtmayabilir.