820 milyar dolarlık dünya franchise pazarı her geçen gün yeni iş fikirleriyle büyüyor. Franchise çiftlik almak ister misiniz? Franchise pazarı için çok yeni iş fikri tarımın geleceğini tamamen değiştirebilir.

Çiftlik franchise modeli, Burdur Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Rektörü Prof. Dr. Hüseyin Dalgar’dan geldi. Proje ile gençlere teknoloji destekli model çiftlikler kurulacak. Bir bakıma çiftlik franchise modeli. Tarım/gıda ekosisteminin geleceği çoklu krizlere gebe, gençler bu haliyle tarım yapmak istemiyor, tarım finansmanı her geçen gün zorlaşıyor.

Gençleri çiftlik sahibi yapacak yeni model, tarım-gençlik entegrasyonu için yeni bir perspektif sunuyor. Tüm dünyada gençleri tarıma çekmek için dağıtılan “koyun, kuzu, sığır, traktör” desteği gibi geleneksel destekleme modelleri yanında bir bütün olarak çiftlik kurma desteği devrim niteliğinde.

40 bin genç, 40 bin çiftlik kurulacak

Dünyada şu anda McDonald’s gibi tam anlamıyla standart çiftlik franchise modeli yok. Hy-Farm, mikro yeşillik üreten bir çiftlik ağı; 200 noktada mikro yeşillik üretimine yönelik danışmanlık veren bir sistem. GroSpace, tavukçuluk, sebze ve tahıl gibi alanlarda üretim modeli, pazar erişimi ve teknik konularda destek sunuyor. AgriLiving, meyvecilikte çiftçi kümeleri kuran bir kooperatif modeli. Dünyada gerçek çiftlik franchise modeline en yakın sistem Babban Gona; küçük çiftçileri organize ediyor, finansman sağlıyor. Model, çiftçi gelirlerini yüzde 300 artırdı. Çiftçilere dijital danışmanlık sunan DeHaat, dünyada “tarımın Starbucks’ı” olarak tanımlansa da sadece üretim desteği sunuyor. Dünyadaki örneklerin parçalı çözümlerinin aksine Türkiye’deki model entegre, tam bir çiftlik modeli. Bu anlamda TÜME ve Burdur Üniversitesi tarafından başlatılan sistem, tarım-gençlik entegrasyonu sorununu çözebilir.

Kendi çiftliğine sahip olmak isteyen gençlere fırsat

Yeni modelin özü, ölçeklenebilir ve standartlaştırılabilir ticari bir çiftlik modeli kurgulamak. Franchise kapsamında çiftlik işletmesine dair teknoloji, üretim, muhasebe, pazarlama gibi alanlardaki know-how alınacak. Gelir modeli kurgulanmış, başarılı çiftlikler sayesinde tarımda maliyetler kontrol edilirken verim de artırılacak. Tarım alanında dünyada ilk kez “franchise benzeri” bir sistem kurularak isteyen gençler kendi çiftliğine sahip olabilecek. Model benzersiz olsa da kimi uzmanlara göre büyük şirketler model çiftlikler kurarak tarımda tekel oluşturabilir. Finansmana erişimi olan gençler çiftlik sistemden faydalanabilirken, düşük gelirli gençler de modelde çalışan olarak istihdam edilebilir.

Çiftlik markaları dönemi başlıyor

Uzun vadede farklı çiftlik markaları ortaya çıkarak daha başarılı, avantajlı çiftlik modelleri tarımı geliştirebilir. Birçok genç kırsalda yaşamak isterken tarımın fiziksel alanıyla değil, veri, pazarlama gibi alanlarında çalışmak, çiftlik yönetmek istiyor. Bu anlamda yeni model, bir çiftçilikten öte çağın gereklerine uygun bir çiftlik sistemi olarak düşünülebilir. Gençler de ilgi alanlarına göre kırsalda yaşayıp tarımın yönetişim tarafında yer alabilirler. Gençlerin teknoloji yetkinliği ile çiftlik ürünlerinin perakendede daha güçlü yer alması sağlanabilir. Marka çiftlikler çoğaldıkça ortak satın alma, ortak muhasebe, ortak pazarlama tarıma değer katabilir. Marka çiftliklerden çıkan markalı ürünler çoğaldıkça çiftçi kazançları artırılabilir.
 

Fotoğraf: Reuters

Franchise çiftlik projesinin arkasındaki tarım aklı TÜME

Sadece Türkiye değil, tüm dünya kırsala/tarıma dönüşü teşvik edecek yeni modeller arıyor. Tarım/gıda alanında teknoloji geliştiren markaların, akademisyenlerin, üreticilerin ve gençlerin aynı çatı altında buluştuğu; tarımın geleceğini, yerli teknolojilerin sahada yaygınlaştırılmasını, gençlerin yeniden üretime dönmesini ve verimlilik artışını hedefleyen TÜME Vakfı ve YÖK iş birliğiyle yürütülen model çiftlik projesinde 10 üniversite yer alıyor. Burdur Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi (MAKÜ) pilot uygulama merkezlerinden biri.

Türkiye’den dünyaya çiftlik franchise ihracatı

Uzmanlara göre bugüne kadar gerçek bir çiftlik franchise modelinin kurulamama sebebi, “toprak, su, iklim standardizasyon sorunları, yerel ürün farklılıkları, verim kontrolündeki zorluklar.” Örtü altı tarım, mikro yeşillikler, mantar üretimi, tavukçuluk, fide üretimi gibi alanlarda bütünsel olarak çiftlik franchise modeli ölçeklenebilir. Şu anda dünyada geleneksel tarla tarımında, meyvecilikte, büyükbaş hayvancılık gibi alanlarda franchise sistemi yok. Türkiye, yüksek genç işsizliği ortadan kaldıracak “çiftlik franchise ihracatçısı” olabilir; hem içeride hem dışarıda önemli bir istihdam alanı yaratabilir.
 

Burdur Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Rektörü Prof. Dr. Hüseyin Dalgar

Köye dönüş için maaşlı çiftçilik

MAKÜ Rektörü Prof. Dr. Hüseyin Dalgar programa ilişkin, “Türkiye’de 40 bin gence 40 bin çiftlik kurulacağını” ifade ediyor. Dalgar’a göre, “Tarımda asıl mesele ürün fiyatı değil, maliyet ve verim. Model çiftliklerde gençler eğitilecek, teknoloji ile donatılacak, akredite edilecek. Gençlerin köylerinde gösterecekleri arazide çiftlik kurulacak. Belli bir süre gençlere maaş verilerek çiftçilik öğretilecek. Uzun bir eğitim ve oryantasyon sürecinden sonra istenirse çiftlik gençlere devredilecek.”

Tüm bu süreçte gençler desteklenecek. Çiftlik eğitimindeki gençlere bekârsa iki asgari ücret, evliyse en az üç asgari ücret verilecek. Performanslarına göre 5 ile 10 yıl sonra çiftlik gençlere bırakılacak.

Burdur’da örnek çiftlikler

Sistem hâlihazırda Burdur’da bazı köylerde uygulanıyor. MAKÜ’deki model çiftliklerde “yem robotu, gübre temizleme robotu, sağım robotu, yem karma” gibi robotlar kullanılıyor. Kullanılan her türden teknoloji ve yöntem sığırların daha az hastalanmalarını sağlarken, buzağı ölüm oranını düşürüyor, et ve süt verimini artırıyor, girdi maliyetlerini düşürüyor. Örnek çiftlikte sabit yüksek maliyetli yapılar yerine demonte sistemler kullanılıyor. Ahırlar prefabrik yapılıyor, istendiğinde taşınabiliyor veya arazi yeniden eski hâline dönüştürülebiliyor.

Değerli ürün, değerli çiftçi

Tüm dünya gençleri çiftçilik mesleğiyle tanıştırmak için modeller çalışırken, çiftlik ürünlerine de değer katacak uygulamalar yaratılıyor. ABD, bizdeki “yerli malı” kullanımına benzer şekilde Amerika ürünlerini tanıtmak ve yaygınlaştırmak için yeni bir etiket düzenlemesi yaptı. “ABD ürünü” denen etiket gönüllülük esasına göre kullanılıyor. Tarım Bakanı Rollins’e göre, “Vatansever çiftçiler ve üreticiler, dünyanın en güvenli, en uygun fiyatlı gıdalarını ABD’de üretiyor. Amerikalı tüketiciler, Amerikan malını satın alarak ülkemizi destekleyebilirler. Amerikan mallarının tedarik zincirinde adil şekilde rekabet edebilmesi desteklenebilir.”

Yerli malı yurdun malı, herkes onu kullanmalı

Benzer şekilde Türkiye’de “ürünlerin kooperatiflerde üretildiği, hatta üretenin isminin yer aldığı” gibi etiket düzenlemeleri yapılabilir. Yerli malı haftası, daha yeni ve güncellenmiş şekilde “yerli malı” etiketi çalışılarak yerli üretimin avantajları ön plana çıkarılabilir. Market raflarında yerli ürünler desteklenebilir. Geçtiğimiz yıllarda “Cevizin yerlisi, lezzetlisi” programı ile Ceviz Üreticileri Derneği, yerli cevizde farkındalık için örnek bir etiketleme yapmıştı.
 

Fotoğraf: EPA

Amerika’nın tüm tarlaları artık bir AR-GE merkezi

Gençleri tarıma entegre etmek için sadece çiftlik kurmak yetmiyor, üretilen ürünlerin pazarda değer görmesi tüm paydaşların ortak çalışmasını gerektiriyor. ABD sadece yerli malını övmekle kalmıyor, aynı zamanda ABD’de geliştirilen yeni teknolojileri test etmek için de ülke çapında güçlü bir “deneme test ağı” oluşturdu. Amerika’da tarım-gıda alanında yapılan her türden teknoloji, iş geliştirme, tohum, ilaç, gübre gibi ürün ve hizmetlerin denemesi için “tarım teknoloji test alanları ağı” kuruldu. Dijital ve yapay zekâ tabanlı teknolojiler, toprak sağlığı ürünleri gibi pek çok AR-GE’yi objektif olarak doğrulamak için ulusal araştırma ağı kurulacak, yatırım kararları güvenilir performans sonuçlarına göre verilecek. Tüm tarlalar test alanına dönüşürken çiftçiler de öğrenmiş ve gelir elde etmiş olacak.

Brezilya’nın tarım ağı dünyayı besliyor

Benzer şekilde Brezilya’da EMBPARA, 1973’ten beri Brezilya Tarım Bakanlığı’na bağlı çalışan bir AR-GE merkezi olarak çalışıyor. Ülke çapında örgütlenmiş bir bilim ağı. Ağdaki herkes Brezilya tarımı ve ihracat için teknoloji geliştiriyor, bilim yapıyor. Tüm paydaşlar birlikte hareket etmek zorunda.

Brezilya’daki yatırım ve teknoloji haritası, herkesi içine alan, herkesin birbirinden haberdar olduğu güçlü ve etkin bir ağ. Brezilya için tüm tarlalar, fabrikalar bir tarım laboratuvarı, deneyim alanı. Söz konusu kurum, Brezilya’nın tarıma elverişsiz alanları olan Cerrado ve Amazonları dünyanın en verimli tarım arazilerine dönüştürdü. Brezilya, ABD’nin yeni kurduğu test ağı projesini 40 yıldır uyguluyor. EMBPARA sadece ülkede değil, yurt dışında çalışma ofisleri olan, küresel ortaklıkları bulunan dünyanın en geniş kapsamlı tarım AR-GE ağı.

TAGEM de Türkiye’de benzer bir amaçla kuruldu. Türkiye’de kömür işletmelerinin ürettiği gübreler, Tarım Orman Bakanlığı Eğitim Yayın Dairesi marifetiyle denenip hem ürün test ediliyor hem de çiftçilere tanıtılıyor, hızlı geri dönüşler alınıyor.

Kırsalda genç çiftlikler var

Gençler artık sadece iş aramıyor; anlam, sosyal hayat, deneyim ve sürdürülebilirlik arıyor. Bu anlamda kırsalda sadece üretim yapılacak çiftlikler değil, yaşam enerjisi de inşa edilmeli. Sosyal alanlar, kültürel etkileşim, spor, eğitim ve topluluk hissi olmadan gençleri kırsalda tutamayız. Kırsalın yeniden inşası fiziksel değil, aynı zamanda duygusal ve zihinsel bir inşa olmalı. Bu anlamda franchise modeli çiftlik projesinde sosyologlar, psikologlar yeni bir çiftçilik/kırsal sosyolojisi de inşa etmeli.

Çiftliklerin komşuları yazılımcı hubları, sanat enstitüleri

Franchise çiftlik modelinin tutması için kırsalda sadece çiftlik kurmak yetmiyor. Yeni nesil kırsal, sadece çiftçilerin değil; mühendislerin, tasarımcıların, veri bilimcilerin, pazarlamacıların ve yatırımcıların da üretim yaptığı bir ekosistem olmalı. Bu anlamda kırsal, çok disiplinli bir üretim sahası olarak yeniden kurgulanmalı. Kırsalda evden çalışan mühendisler, yazılımcılar, sanatçılar yeni bir ekosistem yaratmalı. Franchise çiftliklerin kurulduğu köylere girişimci hub’lar, sanat enstitüleri birlikte inşa edilmeli.
 

Fotoğraf: Unsplash

Gençlere çiftlik kurmak değil, kırsalda yeni bir medeniyet tasarlamak gerek

Büyük şirketlerin call center’ları franchise modeliyle çiftliklerin olduğu köylere taşınmalı. Kırsalda gençliğin olduğu yeni bir yaşam dönüşüm ekosistemi tasarlanmalı. TOKİ, gençler için kırsalda evler inşa etmeli, gençlerin kendi çağlarının ruhunu yansıtmalarına olanak tanınmalı. Turgut Uyar’ın dediği gibi “kentleri imar ederken kuşakları ihmal etmemeliyiz.” Gençleri kırsala göndermek bir istihdam politikası değil, bir medeniyet tasarımı olmalı. Hedef gençleri köye göndermek değil; köyü geleceğin merkezine dönüştürmek olmalı.

Franchise ile tarımın geleceği kurtarılabilir mi?

Velhasıl, medeniyet tohumu denilen tarım uygarlığının miadı dolmak üzere. İklim, beslenme alışkanlıkları değişirken çiftçilik de değişiyor. Çiftçi gelirleri düşüyor, sistematik şoklar tarımı daha da kırılgan hâle getiriyor. Gençler çiftçilik yapmak istemiyor. Üretimle toplum arasındaki bağ kopuyor. Kentlerle köyler arasındaki kırılan bağları onarmak için geliştirilen bu yeni model, tarım için, sağlıklı gelecek için bir milat. Gençler başka bir tarıma/yaşama talipler. Bu anlamda gençleri kırsala hazırlarken kırsalı da gençler için hazırlamalıyız. Kim bilir, Türkiye’nin geliştirdiği bu model tüm dünyada modern çağın tarım felsefesini kökten değiştirebilir.

*Bu içerik serbest gazeteci veya konuk yazarlar tarafından hazırlanmıştır. Bu içerikte yer alan görüş ve ifadeler yazara aittir ve Independent Türkçe'nin editöryal politikasını yansıtmayabilir.