Kamışlı (Arapça: القامشلي Al-Qamishli, Kürtçe: Qamişlo, Süryanice: Bēṯ Zālīn) Suriye’nin kuzeydoğusunda, Türkiye sınırındaki Haseke vilayetinin en büyük şehridir. Başlangıçta Süryanilerin yaşadığı - kamış evi-kamışın yetiştiği yer-sazlık anlamına gelen ve Bet-zālin denilen küçük bir köy idi. “Kamışlı” bu adın Türkçeleşmiş halidir. Kürtçe Qamişlo diye telaffuz edilir.
Süryani kökenli ismin anlamı konusunda ise ihtilaf vardır. Kimine göre Süryanice “Qum” (ayağa kalkma, dikilme) ve “Shli” (Süryanicede durmuş oturmuş, yerleşik ve istikrarlı anlamına gelen Şili) kelimelerinden oluşan birleşik bir isimdir. Ayağa kalkmış veya yerine yerleşip oturmuş manasına da gelebilir. Süryanicede çevre yörelerden gelip yerleşmiş karşılığında kullanılan Qom-Shem-IL birleşik ismi olduğu da söylenir. Kimine göre ise “Tanrının isminin yücelmesi, canlanıp yaşaması” demektir. Günümüzde ise “çevreden gelenlerin yerleşip yaşadıkları belde” diye anlamlandırılmaktadır.
Fransız sömürgeciler anadillerindeki yazışmalarında Qamishliya/Qamishliya ismini tercih ediyorlardı. 1921-26 yılları arasında Fransızlar bu yöreyi askeri kışla olarak kullanmışlardı. Burası stratejik bir bölge sayılıyordu, Fransızların deyimiyle Toros Tren Hattı’nın kesişme ve kontrol noktasıydı. Komutanlarının Kürt aşiretleri tarafından katledilmesinden sonra ise Beyandur/Binadur (بياندور) köyünden çekilerek Nusaybin’in karşısına düşen Tell Mıtalla (تلة مطلة) yöresinde karargâh kurmuşlardı.
Yerel tarihçilere bakılırsa Fransız karargâhının tam karşısında Kürt ağası Ali Beg’in çiftliği vardı. Şehir gelişince burası Qaddur Beg Mahallesi olarak adlandırıldı. Türkiye denetiminin dışında kalan her yöre gibi farklı inanç ve etnik toplulukların sığınma bölgesi haline geldi.
1925 yılında Seyfo’dan (katliamdan) kaçarak Nusaybin’den göçen Süryaniler Qamışlo’yu bir belde olarak kurmuşlardı. Haliyle de çoğunluğu oluşturuyorlardı. Onları Arap Tayy aşiretleri, Ermeniler, Mardinliler ve Kürtler izledi. Gelgelelim yabancı ülkelere göç ve savaş nedeniyle Süryanilerle Ermenilerin sayıları giderek azaldı.
Günümüzde nüfusun ağırlıklı kısmını Kürtler oluşturuyor. Şehirde çok sayıda Arap ve Süryani ile daha az sayıda Ermeni bulunuyor.
Bu yerleşim birimi, milat öncesi çağlardan kalma Urkiş ve Tell Mozan harabelerine yakın bir yerde kurulmuştu. Günümüzde Irak sınırı ve Nusaybin’e komşu olan kent son yıllarda bulunan petrol sayesinde hızla gelişmektedir. Qamişlo ekonomisi petrol sanayisi üzerine kurulmuş olsa da, tarım alanı önemli gelir kalemlerini oluşturmaktadır. Her yılın aralık ayında görkemli büyük yılbaşı (Noel) geçit töreni ve mart ayındaki Newroz bayramı ile Ha b-Nisan (1 Nisan Yortusu) şenlikleri düzenlenir.
Şehir, 1920’lerde Kuzeybatı İran ve Güney Türkiye’den kaçarak Süryani Katliamından kurtulmaya çalışanlar tarafından kuruldu. Süryaniler Fransız Mandası yönetimi altında, Bet-Zalin adını verdikleri küçük bir köy-belde inşa ettiler. 1926’da adı Kamışlı olarak değiştirildi ve Toros Demiryolu üzerinde bir istasyon olarak hizmet vermeye başladı.
Şehrin erken dönem gelişiminin finansörlerinden biri, küçük bir çocukken Seyfo diye bilinen ve Diyarbakır yöresi katliamlarından (1895) sağ kurtulan bir Süryani idi. Asıl adı Masoud (Mesud) Asfar’dı. Soyadı Naccar olan üvey kardeşiyle birlikte, Qamişlo’da buğday üretimi yapan Asfar & Najjar Şirketi’ni kurdu. 1920’ler ve 1940’lar boyunca bu şirket şehir genelindeki hastaneleri, Süryani okullarını ve kiliseleri finanse etti.
Irak ve Türkiye’deki çatışmalardan kaçan pek çok Ermeni ve Süryani bu bölgeye yerleşmişti. Çoğu kırsal kesime yerleşen ve daha sonra şehre taşınmaya başlayan Türkiye çıkışlı Kürtlerin göçü de bunu izledi. Süryanilerin şehir nüfusunun üçte ikisini oluşturduğu 1960’lar ve 1970’lerin sonlarına kadar, Baas Partisi hükûmeti Süryani çiftliklerine, topraklarına ve arazilerine aktif olarak el koydu. Bu da Süryanilerin toplu göçüne neden oldu.
Qamişlo, Suriye’deki hem Kürt hem de Süryani etnik grupları için bir merkez olarak kabul edilir. Süryani katliamından kaçan mülteciler buraya yoğun bir şekilde yerleşmiştir. İçlerinde katliamlar yüzünden son senelerde şehre göç eden Nusayriler (Arap Alevileri) de bulunmaktadır. Kırsaldan gelen Kürtlerin şehre göç ettiği 1970’lere kadar Süryaniler şehirde çoğunluğu oluşturmaktaydı.
1990-2000’li yıllar arasında küçük bir köy görünümünü andıran şehirdeki sosyal/ekonomik hayat, 2011 yılında Suriye iç savaşının başlaması sonucu petrol ihracatının durmasıyla birlikte durma noktasına gelmişti. Bölgede tekrar petrolün bulunmasından sonra Qamişlo’nun geliri hızla yükseldi; ticaret, alışveriş ve turizm kenti haline geldi.
Kent Rojava’nın Hasiçi (Haseke) şehrinden sonra en yüksek nüfusa sahip yerleşim yeri idi. Böylece Qamişlo ile Haseke birlikte Suriye Kürdistanı’nın metropol alanını oluşturdu. 21 Ocak 2012’de Cezire, 27’sinde Kobani ve 29’unda ise Afrin demokratik meclisleri özerklik ilan etti. Cezire, Kobani ve Afrin kantonları özerk bir federasyon yapılanması ile birleşti ve Kuzey-Doğu Suriye Özerk Yönetimi (KDSÖY) kuruldu.
Qamişlo Katliamı
2004 yılındaki Kamışlı Olayı burada yaşandı. Araplarla Kürtlerin futbol takımları arasında düzenlenen bir karşılaşmada çıkan kargaşa, hızla Kürt-Arap çatışmasına dönüştü. Neticede 50’ye yakın kişi ölürken Qamişlo’da büyük maddi hasar oluştu. Bu olayda en az 30 Kürt öldürüldü. Olay “ Qamişlo Katliamı” olarak tanındı.
Olay günü ben Şam şehrindeydim. Oradaki üniversitede okuyan Rustem isimli Qamişlolu bir öğrenci, beni ziyaret ettiğinde iki gözü iki çeşme ağlayarak olup bitenleri anlattı. Olay, aslında Suriye derin devletinin provokasyonlarından biriydi. Maksat, Kürtlük bilinci hayli yüksek olan şehir halkını korkutup sindirmekti.
2005 yılındaki Newroz kutlamasında da Suriye kolluk kuvvetlerinin açtığı ateş sonucu yine birkaç Kürt genci hayatını kaybetmiş, bazıları tutuklanmıştı.
Demografik yapı
Kuzey ve Doğu Suriye Demokratik Özerk Yönetimi Bölgesi’nin kontrolündeki yerlerin nüfusu 2004 yılı verilerine göre 232 bin kişiydi. Qamişlo Suriye’de 10 büyük şehirden biriydi. Son kitlesel göçlerle birlikte şehrin şimdiki nüfusunun 400 bin civarında olduğu ve kırsalda yaşayanların katılımıyla toplam sayının 1 milyon kişiye ulaştığı belirtiliyor.
Suriye’nin ikinci büyük nüfusunu oluşturan Kürtler bu şehirde çoğunluktadır. Araplar ve Hıristiyanlar ile birlikte kozmopolit bir şehir sayılır. Kentli Hıristiyanlar esas olarak Süryani ve Ermenilerden oluşmaktadır. Bu durumuyla Suriye’de bir Hıristiyan başkenti olarak kabul görür. Şehirde Kürtler, Yezdîler, Süryaniler, Asuriler, Keldaniler, Mardililer (Mardinli Araplar), Zerdüştiler, Araplar ve Ermeniler yaşamaktadır. Ancak Yezidî, Asuri, Keldani, Yahudi, Zerdüştî ve Hıristiyan cemaatlerin bir kesimi ise Amerika’ya göçmüştür.
Yahudiler ticari faaliyetleriyle tanınıyorlardı. O kadar ki şehirdeki en namlı alışveriş merkezi “Suq’ul Yahud” (Yahudi Çarşı Pazarı) adıyla biliniyordu. Attar (Aktar) Çarşısı ile Itriyat (parfüm/esans) Pazarı da onların elindeydi. Çarşının sahibinin yurtdışına göçen soydaşlarıyla birlikte yöreyi terk etmesine rağmen pazarlar onun ismiyle anıldılar. Kendi gitti, adı kaldı yadigâr!
Savaş ve ekonomik nedenlerle şehre gelip yerleşenler de sayılırsa Suriyeli Hıristiyan sayısı yaklaşık 40 bin olarak tespit edilmiştir. Muhtemelen 13 bin kadarı göçmüş, geriye 17 bini kalmıştır. 25 bin kadar Ortodoks Süryani’nin olduğundan söz edilmektedir. İç savaştan bu yana anılan toplulukların yarısına yakını dış ülkelere gitmişlerdir.
Şehirde yerleşik üç önemli Arap aşiretinden biri Tayy (reisi Muhammed Faris Abdulrahman), diğeri El Cebbur (reisi Abdulaziz El Muslat), üçüncüsü ise Şamar (reisi Hamidi Deham El Cerba) olarak bilinir. Günümüzde Qamişlo, Suriye’nin de facto Kuzey ve Doğu Suriye Demokratik Özerk Yönetimi Bölgesinin başkenti durumundadır.
2016 Qamişlo Muharebesi
Suriye’deki iç savaş sırasında Kürt hareketine bağlı paramiliter Asayiş Güçleri (iç kolluk kuvvetleri) ile Esad döneminin hükûmete bağlı Milli Savunma Kuvvetleri (MSK) arasında şehir savaşı tarzında gerçekleşen silahlı çatışmanın adı 2016-Qamişlo Muharebesidir.
20 Nisan 2016 tarihinde, Milli Savunma Kuvvetleri (MSK) mensupları Qamişlo’daki bir kontrol noktasını terk edince, Kürt grupları doğan boşluğu durdurulmaya çalışmış; MSK askerleri Asayiş Güçleri’ne saldırmıştı. Bu saldırı sonucunda 2 Asayiş üyesi ve 2 sivil, keskin nişancı ateşiyle hayatını kaybetti. Ardı sıra çıkan çatışmada Asayiş Güçleri 8 askeri öldürmüş ve kalanları da tutuklamıştı.
Bu olaylardan sonra iki grup arasındaki gerilim tırmandı. Ertesi gün şehrin ortasında tur atan hükûmet güçleri, bir cezaevini ile fırını ele geçirerek 5 Asayiş milisini öldürdü. Çıkan çatışmalarda 45 hükûmet askeri teslim oldu; çok sayıda sivil öldü. Çatışmalar devam ederken Asayiş Güçleri ele geçirdiği bölgelerde Bişar Esat posterlerini indirmeye başladı. Hükûmet güçleri ise havan toplarıyla karşılık verdi.
Aynı gün Irak ve Şam İslam Devleti (IŞİD) cihatçıları yöreye bombalı araçla saldırdı. Patlama sonucunda 15 Asayiş militanı yaralandı. Akşamüzeri hükûmete bağlı güçler ve Sootoro milisleri (devlete yakın Asuriler), Asayiş güçleri ile çatışarak bir stadyum, bir hastane ve iki kontrol noktasını ele geçirdiler.
22 Nisan’da taraflar arasında ateşkes ilan edildi. Buna göre, iki taraf da topraklarını kendi kontrolünde tutacaktı. Ateşkes sonrasında Kürt güçler, Kuzey Suriye’de daha fazla toprağı kontrolü altına aldılar.
2018 Qamişlo Çatışmaları
Qamişlo çatışmaları, Kürt Asayiş Güçleri ile Suriye Silahlı Kuvvetleri (SMK) arasında 8 Eylül 2018 tarihinde gerçekleşen silahlı vuruşmanın adıdır. Olay esnasında 7 Asayiş üyesi, 13 Suriye askeri olmak üzere toplam 20 kişi öldü. Yakalanan yaklaşık 15 asker ise 25 Nisan günü serbest bırakıldı.
Suriye Demokratik Güçleri (SDG) yanlısı Hawar Haber Ajansı olayı şöyle haberleştiriyordu:
“Suriye rejim güçlerine ait 3 araçtan oluşan bir devriye, Qamişlo’da güçlerimizin olduğu bir alana girmiş ve bazı sivilleri alıkoymuştur. Rejim devriye askerleri kontrol noktamızı geçtiğinde hafif ve orta ağır silahlarla güçlerimize ateş etmiştir. Kuvvetlerimiz saldırıya karşılık vermiş ve 11 rejim üyesi öldürülmüş, iki kişi de yaralanmıştır. Çatışmada yedi üyemiz şehit olmuş, bir üyemiz yaralanmıştır.”
Suriye yönetimine yakın bir yayın çizgisi izleyen Al-Masdar ajansı Qamişlo’daki bir askeri kaynağın anlatıma yer veriyordu: “Kentteki Suriyeli istihbarat güçleri ile Asayiş arasındaki şiddetli çatışmalar sonucu 10’dan fazla asker ile en az 7 Asayiş çatışmacısı öldü.” Başka bir askeri kaynak ise, “Suriyeli askerlerin, ABD güçlerinin hükûmetin kontrol noktası üzerinden Qamişlo’ya girmelerini engellediğini” ileri sürüyordu.
YPG sözcüsü Nuri Mahmud ise şöyle diyordu: “Çatışmalar talihsiz bir hadisedir. Olayla ilgili taraflar kapsamlı bir soruşturma yürütmektedir. Suriye krizine yönelik siyasi çözümün bulunmaya çalışıldığı böylesi bir dönemde her iki tarafa da ulusal çıkarları göz önünde bulundurma ve gerginliği tırmandırmama çağrısında bulunulmalıdır.”
Esat Rejimi (İç Savaş) döneminde Qamişlo
Esat rejimi devrilmeden önce Suriye hükûmeti havaalanı, sınır kapısı, hastaneler, resmi binaları ve birçok yerleşim bölgesini, camiler ve kiliseler gibi farklı kamusal yapıları ve Arap mahallelerini kontrolünde tutmaktaydı. Ancak kentin büyük bölümü Kürt ve Süryani militanların elindeydi.
Qamişlo’nun ekonomisini tarım, alışveriş ve petrol ihracatı oluşturuyordu. Hükûmet çalışanlarının maaşlarını veriyor; kırsal kesimdeki hasat ve üretim faaliyetini yönetiyordu. Buradan diğer Suriye şehirlerine ve Beyrut’a uçuşlar düzenleniyordu. Şehrin çoğu, Kuzey ve Doğu Suriye’nin fiili Özerk İdaresinin yönetimi altındadır.
Savaş sırasında kentte birçok bombalama eylemi meydana gelmiştir. IŞİD, Temmuz 2016’da, 40’tan fazla insanın katledildiği ve 40’tan fazla kişinin yaralandığı birçok saldırının sorumluluğunu üstlenmiştir. Qamişlo tutuklanan IŞİD militanlarının kaldığı Chirkin (Şirkin) hapishanesine ev sahipliği yapmaktadır.
Kültür
Qamişlo, Arap ve Mezopotamya kültürü, İslam dini ve geleneksel Arap-Kürt kültürü ekseninde biçimlenmiştir. Haliyle şehir, çeşitlilik (çok kültürlülük) zemininde üst düzey kozmopolit toplum ve canlı bir kültüre sahiptir. İslam etkisi Kürt ve Arap kültürünün mimari, müzik, giyim, mutfak ve yaşam tarzında görülebilmektedir.
Şehirde çok sayıda kitapevi, yayınevi ve matbaa bulunmaktadır. “İskenderun Vilayeti Kütüphanesi” 1946’da kurulmuştur. Aynı yıl şehirdeki elle çalıştırılan ilk matbaa faaliyete geçirildi. Matbaanın bastığı ilk kitabın ismi Hems’ul Arais (Gelinlerin Fısıltıları) idi. Ardından “Habur” ve “Mezopotamya” adıyla iki otomatik matbaa devreye girdi. Günümüzde ise Ofset baskı, Dijital baskı, Serigrafi baskı, Fleksografi baskı yapan 5 kadar matbaa, şehrin basım-yayım ihtiyacını karşılamaktadır. Qamişlo’daki ilk üniversite ise 2017 yılında kurulmuştur.
1951 yılında şehirde yayınlanan ilk derginin ismi “El Habur” idi. 1955 yılına kadar yayınını sürdürdü. 1956 yılında adını “El Mawakib” olarak değiştirdi. Seçkin aydın, yazar, edebiyatçı ve şair zümresine hitap ediyordu. Genel Yayın Yönetmeni hükümette görev alınca, yayın hayatına son verildi. İlk gazete 1954 yılında “Sawt’ul Cezira” (Cezire’nin Sesi) adıyla yayımlandı ama birkaç sayı sonra kapandı. Üç yıl sonra “Şark’ul Arabi” (Arap Doğusu) gazetesi çıktı ama yayın hayatı uzun sürmedi.
Giyim kuşam
Qamişlo’da kılık kıyafet hususunda herhangi bir kısıtlama veya zorlama yoktur. İnsanlar istedikleri kıyafeti giyebilmektedir. Yöresel veya batı tarzı giysiler oldukça yaygındır. İnsanların çoğu yöresel Kürt kıyafetlerini kullanır. Araplar ise kendilerine has bir elbise olan “kandura” giyerler. Giyim tarzları, bölgenin çok sıcak, nemli veya çok soğuk olan iklimine göre değişmektedir.
Son haftalarda çok kanlı olaylara ve siyasi görüşmelere sahne Qamişlo’nun renkli arka planına ilişkin bu bilgilerin çoğulculuğa, kardeşliğe, eşitlik ve özgürlüğe vesile olması temennisiyle...
Kaynakça:
1-) Vikipedi ansiklopedisi Arapça ve Türkçe “Kamışlı” maddesi.
2-) Al-Qamishli - Encyclopædia Britannica, 2006.
3-) الهيئة المركزية للإحصاء في الجمهورية العربية السورية 2007
4-) The Plight of Religious Minorities: Can Religious Pluralism Survive? - by United States Congress.
5-) “Clashes erupt between Syrian regime and Kurdish forces in Qamishli”, ARA News, 20 Nisan 2016.
6-) “From the Frontlines of Assad’s Strike on the Kurds”, The Daily Beast, 22 Nisan 2016.
7-) “Government, Assyrian forces capture more territory from Kurdish troops in Qamishli”, Al-Masdar News, 22 Nisan 2016.
8-) “From Qamishli to Qamishlo: A Trip to Rojava’s New Capital”, 10 Kasım 2025.
9-) We have nothing’: Syrian Kurds risk their lives crossing into Turkey”, Middle East Eye, 28 Haziran 2018 tarihinde kaynağından.
10-) https://www.independentarabia.com/node/640961/, Abdulhalim Suleyman, 23 Ocak 2026.
*Bu içerik serbest gazeteci veya konuk yazarlar tarafından hazırlanmıştır. Bu içerikte yer alan görüş ve ifadeler yazara aittir ve Independent Türkçe'nin editöryal politikasını yansıtmayabilir.
© The Independentturkish
