Güney Kafkasya jeopolitiği, 2020-2026 arası dönemde köklü bir dönüşüm yaşadı. Bu süreç, II. Karabağ Savaşı'ndan (2020) başlayarak ABD'nin arabuluculuğunda imzalanan barış anlaşmasına (Ağustos 2025, Washington Zirvesi) ve Trump'ın Uluslararası Barış ve Refah Yolu (TRIPP) koridorunun uygulanmasına (Ocak 2026 Implementation Framework) uzanan bir zincirde gerçekleşti. Bu dönüşüm, Rusya'nın geleneksel hakimiyetinin çöküşü, ABD'nin düşük maliyetli jeo-ekonomik üstünlüğü, Türkiye-Azerbaycan ekseninin yükselişi ve İran'ın bypass edilmesiyle karakterize edildi.
Bu makalede stratejik analiz için belli bir modelleme üzerinden açıklamalarda bulunacağım. Yapılan analiz benzer çalışmalar için örnek olabilir. Çıkarılan dersler olacak ki bunları şunun için yazdım: “Masa-saha” der geçeriz. Öyle kolay değil! Bu bir örgüsel çalışmadır. İstihbarat, diplomasi, liderlik, kaynakların transferi, hatta savaş, yani bir çok konu ya planlı ya da ele geçen fırsatın kullanılmasıyla bir yerden diğer yere taşınır veya zorlu dönüşüm böyle yapılır. Niyet vardır ama yapabilmek gerekir!
Terimler
Kolektif Güvenlik Antlaşması Örgütü – CSTO; Uluslararası Kuzey-Güney Ulaşım Koridoru – INSTC; Bakü Tiflis Ceyhan – BTC; Trump Route for International Peace and Prosperity – TRIPP; Güney Gaz Koridoru – SGC; Transactional – İşlemsel.
Tarihsel Arka Plan: Rusya'nın 200 Yıllık Hakimiyeti ve Çöküşü
Rusya'nın Kafkasya politikası, 19. yüzyıldan beri güvenlik kuşağı oluşturma, İran ve Osmanlı'yı (sonra Türkiye ve İran) dışarıda tutma, enerji yollarını kontrol etme üzerine kuruluydu. 1801 Gürcistan ilhakı, 1828 Türkmençay Antlaşması, 19. yüzyıl Kafkas Savaşları ve Sovyet dönemi etnik mühendislikleri bu stratejinin parçalarıydı.
1991 sonrası "yakın çevre" doktriniyle devam etti: Dondurulmuş çatışmalar (Abhazya, Güney Osetya, Dağlık Karabağ), CSTO askeri varlığı, enerji bağımlılığı. Ancak 2022 Ukrayna Savaşı Rusya'nın kaynaklarını tüketti; dikkat dağıldı, prestij eridi.
2020, II. Karabağ Savaşı'nda Türkiye destekli Azerbaycan zaferi, Rusya'nın "dengeleyici" rolünü bozdu. 2023'te Karabağ'ın tamamen Azerbaycan'a geçişi, 2020 ateşkesindeki barış gücü rolünü fiilen sona erdirdi. 2025 Washington anlaşmasıyla Rusya'nın etkisi büyük ölçüde silindi.
Türkiye'nin Azerbaycan Desteği: Dönüm Noktası
Türkiye, 2020'den itibaren koşulsuz askeri destek (Bayraktar TB2 dronlar, istihbarat, eğitim), Suşa Beyannamesi (2021) ile stratejik entegrasyon sağladı. Bu destek, Azerbaycan'ın bağımsız hareket alanını artırdı ve Orta Koridor'un (Trans-Hazar) Türkiye çıkışlı hâle gelmesini mümkün kıldı.
Sonuç: Azerbaycan'ın zaferi, Nahcivan'a güvenli erişim, Batı entegrasyonu. Türkiye, enerji ve ticaret üstünlüğü kazandı.
ABD ve Britanya Politikaları: Transactional Diplomasi ve TRIPP
ABD'nin Kafkasya ilgisi Soğuk Savaş sonrası başladı: Bakü-Tiflis-Ceyhan (BTC) boru hattı (Rus tekeli kırma), NATO/AB entegrasyonu teşviki, Minsk Grubu eşbaşkanlığı. Ancak ikincil kaldı.
Trump 2.0 (2025’tan itibaren) ile değişti: Düşük maliyetli, jeo-ekonomik yaklaşım. Ağustos 2025 Washington Zirvesi'nde Aliyev, Paşinyan ve Trump, barış çerçevesi; sonra TRIPP'i imzaladı. TRIPP: 27-43 km'lik multimodel koridor (demiryolu, karayolu, enerji hatları, fiber optik), Ermenistan topraklarında ama ABD kontrollü (TRIPP Development Company, başlangıçta %74 ABD hissesi, sonra %51; 49+50 yıl geliştirme hakkı).
Amaç: Rusya ve İran'ı bypass ederek Hazar gazını/elektriğini Avrupa'ya taşımak, Orta Koridor'u güçlendirmek, kritik minerallere (bakır, molibden) erişim. VP JD Vance'in Şubat 2026 ziyareti (Ermenistan ve Azerbaycan), nükleer işbirliği ve stratejik ortaklıklarla pekiştirildi.
Britanya: Orta Koridor'a finansal destek (UKEF), ancak TRIPP kadar dominant değil.
Enerji ve Hidrokarbon Jeopolitiği
Doğu-Batı Aksı (Orta Asya, Kafkasya, Türkiye, Avrupa): Güney Gaz Koridoru (SGC: TANAP-TAP, yaklaşık 15 bcm/yıl Avrupa'ya, hedef 20 bcm), Orta Koridor ve TRIPP entegrasyonuyla güçlendi. Trans-Kafkasya elektrik ağı başladı; Azerbaycan gazı Ermenistan'a indi (2026'da yakıt fiyatı %15 düşüş).
Kuzey-Güney Aksı (Rusya, İran, Hindistan): INSTC bypass edildi; İran'ın Hazar giriş/çıkışı zayıfladı, Rusya-İran entegrasyonu gölgede kaldı.
Sonuç: Rusya'nın gaz tekelini kıran, Avrupa enerji güvenliğini artıran yapı oluştu.
Güncel Durum (Şubat 2026) ve Kazanan/Kaybeden Tablosu
- ABD: Net kazanan – TRIPP ile jeo-ekonomik hakimiyet (altyapı kontrolü, transit geliri, bypass stratejisi).
- Türkiye: Dolaylı büyük kazanan – Orta Koridor hâkimiyeti, Azerbaycan entegrasyonu.
- Azerbaycan: Bölgesel en büyük kazanan – Zafer, koridor, çok yönlü ortaklıklar.
- Ermenistan: Potansiyel kazanan – Rusya'dan kurtuluş, ekonomik fırsat (transit geliri, Batı açılımı).
- Rusya: Büyük kaybeden – Etki alanı çöktü, koridor kontrolü gitti.
- İran: Kaybeden – Bypass ve güvenlik tehdidi.
- Gürcistan: Belirsiz/kaybeden eğilim – Kenarda kalma riski.
Süreç Analizi: Stratejik Uygulama
Aşağıda her temel unsuru (Ekonomik Güç, Stratejik Doğruluk, Sabır, İnisiyatif, Vizyon, Liderlik) metotlu olarak ele alıyorum (Tanım, Bölgedeki somut örnek, Olmasaydı ne olurdu, Bugünkü sonucu nasıl belirledi). Planlanan veya fırsatı kollanan ve peşinden sonuç alınan hususları tek tek inceleyelim. Bu bize stratejik uygulama açısından çok belirgin bir örnekleme sunacaktır.
Süreç analizi şöyle:
1. Ekonomik Güç
- Tanım: Kaynak (enerji, finans, altyapı yatırımı) ve ekonomik kaldıraç kullanımı.
- Örnek: ABD, TRIPP'te %74 (sonra %51) hisse; 99/49 yıllık geliştirme hakkı alarak transit ücretleri, inşaat kontratları ve kritik mineraller erişimiyle doğrudan kazanç sağladı. Türkiye, TANAP-TAP (Güney Gaz Koridoru) yatırımlarıyla Azerbaycan gazını Avrupa'ya taşıyarak ekonomik bağımlılık yarattı. Azerbaycan petrol/gaz gelirlerini askeri modernizasyona ve diplomasiye çevirdi.
- Olmasaydı: Rusya'nın düşük ekonomik kapasitesi (Ukrayna savaşı nedeniyle tükenen kaynaklar) zaten zayıflamıştı; ABD'nin "düşük maliyetli" ama yüksek getirili girişimi (altyapı kontrolü) olmazdı.
- Vurgu: Ekonomik güç olmadan stratejik hamleler (koridor kontrolü) finanse edilemez. ABD'nin transactional yaklaşımı burada kazanan yaptı; Rusya'nın ekonomik zayıflığı kaybeden kıldı.
2. Stratejik Doğruluk (Doğru Teşhis ve Zamanlama)
- Tanım: Durumu gerçekçi okuyup doğru anda doğru hamle yapmak.
- Örnek: Türkiye, 2020'de Azerbaycan'a drone ve eğitim desteği vererek Rusya'nın "dengeleyici" rolünü bozdu. ABD (Trump 2.0), 2025 Ağustos Beyaz Saray zirvesinde Rusya'nın zayıf anını (Ukrayna yükü) yakalayıp TRIPP'i brokered etti. Ermenistan, 2023 sonrası Rusya'dan kopuşu doğru zamanda başlattı (Fransa/ABD silah alımları).
- Olmasaydı: Yanlış okuma (örneğin Ermenistan'ın hâlâ Rusya'ya bağımlı kalması) veya gecikme, Rusya'nın barış gücü rolünü kalıcı kılardı.
- Vurgu: Stratejik doğruluk, fırsat penceresini (Rusya'nın dikkat dağınıklığı) doğru kullanmak demek. Bu olmadan zaferler (Karabağ) kalıcı barışa dönüşmezdi.
3. Sabır
- Tanım: Kısa vadeli kazanımlara kapılmadan uzun vadeli yapı kurmak.
- Örnek: Azerbaycan, 1990'lardan beri enerji gelirlerini biriktirip orduyu modernize etti (30 yıl sabır). Türkiye, Suşa Beyannamesi (2021) sonrası entegrasyonu adım adım ilerletti. ABD, Biden dönemindeki Minsk Grubu başarısızlığını görüp Trump'la transactional modele geçti (sabırla bekleyip doğru başkanlık dönemini kullandı).
- Olmasaydı: Aceleci hamleler (örneğin Ermenistan'ın 2020'de erken teslimiyeti) veya Rusya'nın hızlı baskısı, süreci bozardı.
- Vurgu: Sabır olmadan 30 yıllık dondurulmuş çatışma çözülemezdi. Azerbaycan'ın uzun vadeli hazırlığı, ABD'nin 2025'te devreye girmesi kazanan kombinasyonu yarattı.
4. İnisiyatif (Proaktiflik)
- Tanım: Pasif beklemek yerine harekete geçmek, gündemi belirlemek.
- Örnek: Türkiye inisiyatifle Azerbaycan'a koşulsuz destek verdi (2020 savaşı). ABD inisiyatifle Minsk Grubu'nu bypass edip doğrudan zirve düzenledi (Ağustos 2025). Azerbaycan inisiyatifle 2023'te Karabağ'ı tamamen aldı.
- Olmasaydı: Pasiflik (örneğin Gürcistan'ın iç sorunlara gömülmesi) kenarda kalmaya yol açardı. Rusya'nın reaktif yaklaşımı (Ukrayna sonrası) inisiyatif kaybettirdi.
- Vurgu: İnisiyatif alan taraf (ABD-Türkiye-Azerbaycan) kazandı; bekleyen taraf (Rusya) kaybetti.
5. Vizyon
- Tanım: Kısa vadeli kazanımdan öte büyük resim çizmek (bağlantı, bypass, entegrasyon).
- Örnek: ABD'nin vizyonu: "Zafer yoluyla barış inşası" – TRIPP ile Rusya-İran bypass, Orta Koridor güçlendirme, enerji çeşitlendirme, kritik mineraller. Türkiye'nin vizyonu: Orta Koridor ile Türk dünyası entegrasyonu. Azerbaycan'ın vizyonu: Bağımsız çıkış, Batı entegrasyonu.
- Olmasaydı: Rusya'nın eski vizyonu ("yönetilen kaos" ve dondurulmuş çatışmalar) artık işlemiyor; İran'ın vizyon eksikliği bypass edilmesine yol açtı.
- Vurgu: Vizyonu olanlar (ABD'nin jeo-ekonomik, Türkiye'nin bağlantısal) geleceği şekillendirdi.
6. Liderlik
- Tanım: Karar alma cesareti, risk alma, ekipleri koordine etme.
- Örnek: Trump'ın liderliği: Doğrudan zirve, marka (TRIPP), transactional anlaşma yapıcılık. Aliyev'in liderliği: Zafer sonrası pragmatik Batı açılımı. Erdoğan'ın liderliği: Azerbaycan'a stratejik destek. Paşinyan'ın liderliği: Riskli Rusya'dan kopuş ve ABD anlaşması.
- Olmasaydı: Zayıf liderlik (örneğin eski Ermenistan yönetimi) Rusya bağımlılığını sürdürürdü.
- Vurgu: Güçlü, kararlı liderlik olmadan bu ölçekte değişim olmazdı.
Bütün bu analizin özetini yapalım: Bu sonuç tesadüf değil, şu unsurların kombinasyonuyla alındı!
Şöyle:
- Ekonomik Güç: ABD/TRIPP yatırımı ve Azerbaycan enerji gelirleri finanse etti; Rusya'nın tükenmesi zayıflattı.
- Stratejik Doğruluk: Rusya'nın zayıf anı (Ukrayna) doğru okundu; zamanlama mükemmel.
- Sabır: Azerbaycan 30 yıl hazırlık yaptı; ABD Biden başarısızlığını görüp Trump'la geçti.
- İnisiyatif: Türkiye/Azerbaycan/ABD proaktif hamle yaptı; Rusya reaktif kaldı.
- Vizyon: ABD "zafer yoluyla barış inşası" ve bypass; Türkiye bağlantısal entegrasyon.
- Liderlik: Trump'ın anlaşma yapıcılığı, Aliyev'in pragmatizmi, Erdoğan'ın karşılıksız ve tam desteği, Paşinyan'ın riskli kopuşu.
Olmasaydı: Statik stratejiler (Rusya'nın kaos yönetimi) devam eder, değişim olmazdı.
Çıkarılan Dersler
Bütün bu gelişmeler (2020 II. Karabağ Savaşı'ndan 2026 başındaki TRIPP uygulamasına kadar) Güney Kafkasya jeopolitiğinde, enerji ve bağlantı koridorlarında yaşanan dramatik değişimleri yansıtır. Bu süreçten metotlu olarak çıkarılabilecek dersler, hem bölgesel aktörler hem de büyük güçler için stratejik çıkarımlar içerir.
Aşağıda bunları sistematik bir şekilde kategorize ederek özetliyorum:
1. Askeri Güç ve Teknolojik Üstünlük Hâlâ Karar Verici Olabilir, Ama Yalnız Başına Yetmez!
- Ders: II. Karabağ Savaşı'nda (2020) Türkiye destekli Azerbaycan'ın drone, istihbarat, kombine harekât üstünlüğü, 30 yıllık müzakere sürecini (Minsk Grubu) bir anda boşa çıkardı. Ancak zafer sonrası Rusya'nın "barış gücü" rolü bile kısa sürede eridi (2023 tam kontrol ve 2025 barış anlaşması).
- Çıkarım: Askeri zaferler hızlı değişim getirir, ama sürdürülebilir etki için diplomatik ve ekonomik takip şarttır. Azerbaycan bunu başardı; Ermenistan ise Rusya bağımlılığından kurtulup Batı'ya (ABD/Fransa) yönelerek telafi etmeye çalışıyor.
- Genel kural: "Zafer sonrası barış inşası" (peace through construction) olmadan askeri kazanımlar geçici kalır.
2. Büyük Güçlerin "Yakın Çevre" Algısı Kırılgan ve Zamanla Değişebilir!
- Ders: Rusya'nın 200 yıllık "arka bahçe" (near abroad) doktrini, Ukrayna savaşı (2022+) kaynak tükenmesi ile dikkat dağılması nedeniyle fiilen çöktü. TRIPP ile ABD, askeri üs koymadan (düşük maliyetli) 99 yıllık altyapı kontrolü aldı.
- Çıkarım: Hegemonik güçlerin hakimiyeti, iç krizler ve dış müdahalelerle (Türkiye'nin Azerbaycan desteği, ABD'nin transactional diplomasisi) hızla aşınabilir. "Yönetilen kaos" (dondurulmuş çatışmalar) stratejisi artık ters tepebiliyor.
- Genel kural: Yakın çevre algısı, güç projeksiyonu kapasitesine bağlıdır; zayıflık anında fırsat penceresi açılır.
3. Transactional / Anlaşma Yapıcı Diplomasi Etkili Olabilir, Ama Riskli ve Kırılgandır!
- Ders: Trump'ın 2025 Washington zirvesi ve TRIPP (ticari anlaşma gibi aracılıklı barış), klasik çok taraflı formatları (Minsk Grubu 2025'te resmen dağıldı) bypass etti. ABD %74 hisse ve transit geliriyle jeo-ekonomik kazanç sağladı.
- Çıkarım: "Zafer yoluyla barışın inşası" ve doğrudan ekonomik teşvikler (boru hatları, demiryolu, elektrik, fiber optik) çatışmaları çözmede etkili. Ancak bu yaklaşım kişiye/başkanlığa bağlı (Trump 2.0 spesifik) ve uzun vadede istikrarsız olabilir (iç siyaset değişimi, İran sabotaj riski).
- Genel kural: Transactional diplomasi hızlı sonuç verir, ama kurumsal/çok taraflı mekanizmalara (AB, NATO entegrasyonu) entegre edilmezse sürdürülemez.
4. Enerji ve Bağlantı Koridorları Jeopolitiğin Yeni Anahtarıdır!
- Ders: Güney Gaz Koridoru (SGC/TANAP-TAP), Orta Koridor (Trans-Hazar), TRIPP entegrasyonu, Rusya-İran Kuzey-Güney aksını (INSTC) bypass ederek Doğu-Batı akışını domine etti. Azerbaycan gazı Ermenistan'a bile indi (2026'da yakıt fiyatı %15 düşüş).
- Çıkarım: Hidrokarbon/enerji artık sadece kaynak değil, transit kontrolü ve bypass stratejisi aracı. Rusya'nın gaz tekelini kırmak için alternatif rotalar (Türkiye çıkışlı) kritik öneme sahip.
- Genel kural: Enerji güvenliği, jeopolitik güçtür; bypass projeleri (TRIPP gibi) büyük güçleri (Rusya/İran) izole ederken, çıkış ülkelerini (Türkiye/Azerbaycan) yükseltir.
5. Küçük/Orta Devletlerin Çok Vektörlü Politika ve Müttefik Çeşitlendirmesi Hayatta Kalma Anahtarıdır!
- Ders: Azerbaycan (Türkiye, İsrail, ABD, AB, UAE), Ermenistan (Rusya'dan Fransa/ABD'ye geçiş), hatta Gürcistan (Batı-Rusya arasında denge) örnekleri gösteriyor ki tek bağımlılık ölümcül.
- Çıkarım: Bölgesel aktörler, büyük güçlerin zayıflama anlarını (Ukrayna savaşı gibi) değerlendirerek bağımlılıklarını azaltmalı. Türkiye'nin Azerbaycan'a koşulsuz desteği model oldu.
- Genel kural: "Çok yönlü" (multi-vektör) dış politika, stratejik özerklik, küçük devletler için en iyi savunma.
Çıkarılan bu dersler, bugünkü zamanda, çok karmaşık ve jeopolitik yönden zorlu olan Güney Kafkasya için örnek bir konudur. Böyle olmasının yanı sıra, bu tarz bir stratejik uygulamanın başka coğrafyalar ve sorunlar için de önemli dersler içerdiği açıktır.
Sonuç
Güney Kafkasya, "dondurulmuş çatışmalardan jeo-ekonomik yeniden şekillenmeye" geçti.
En büyük ders: Değişim hızı çok yüksek; statik yaklaşımlar yenilgiye mahkum. Kazanmak için esneklik, ekonomik teşvik ve doğru ittifak zamanlaması şart.
Model: ABD-Türkiye-Azerbaycan ekseni (düşük maliyet, vizyon, inisiyatif).
Benzer sinyaller: Orta Asya ve Doğu Avrupa için benzer dinamikler (Rusya zayıflaması, alternatif koridorlar).
TRIPP, sadece barış değil; Avrasya'da yeni güç dağılımının sembolü. Rusya'nın 200 yıllık hakimiyeti fiilen sona erdi; bölge artık ABD-Türkiye-Azerbaycan ekseninde, enerji güvenliği ve bağlantısallık odaklı bir yapıya dönüştü.
Bu, 21. yüzyıl jeopolitiğinin yeni paradigmasını temsil ediyor: Askeri güç yerine jeo-ekonomik altyapı hakimiyeti.
*Bu içerik serbest gazeteci veya konuk yazarlar tarafından hazırlanmıştır. Bu içerikte yer alan görüş ve ifadeler yazara aittir ve Independent Türkçe'nin editöryal politikasını yansıtmayabilir.
© The Independentturkish
