Türkiye’de kayıp çocuk olgusu ve insan ticareti riski: Mukayeseli bir değerlendirme, veri rejimi sorunları ve politika önerileri

Giriş

Kayıp çocuk olgusu, modern devletlerin çocuk koruma rejiminde en hassas sınır alanlarından biridir. Bu alan yalnızca emniyet ve ceza adaleti sistemlerinin değil; sosyal hizmetlerin, eğitim kurumlarının, göç yönetiminin ve insan hakları mekanizmalarının da kesişim noktasında yer alır. Türkiye’de kamuoyunda sıkça gündeme gelen “on binlerce çocuk kayboluyor”, “organ mafyası çocuk kaçırıyor” veya “kayıp çocukların çoğu bulunamıyor” gibi söylemler ise çoğu zaman kavramsal ve istatistiksel ayrımlar yapılmadan dolaşıma girmektedir.

Oysa akademik literatürde temel ayrım açıktır: kayıp müracaatı (missing report), uzun süreli kayıp (long-term missing) ve insan ticareti amaçlı kaçırılma (trafficking-related abduction) aynı kategori değildir. Bu ayrım yapılmadığında hem kamu politikaları yanlış zeminde kurulmakta hem de toplumda spekülatif korku anlatıları güçlenmektedir.

Bu makale, Türkiye’de kayıp çocuk olgusunu küresel bağlamla karşılaştırmalı biçimde ele almakta; veri rejimi sorunlarına, insan ticaretiyle kesişim noktalarına ve uzun süreli kayıp kategorisindeki şeffaflık ihtiyacına dikkat çekmektedir. Son bölümde Türkiye için uygulanabilir kurumsal ve hukuki reform önerileri sunulmaktadır.

I. Durumun Mukayeseli Analizi: Türkiye Nerede Duruyor?

1. Türkiye’de resmî istatistik: TÜİK’in “kayıp (bulunan) çocuk” serisi

Türkiye’de kayıp çocuklara ilişkin kamuya açık en düzenli veri seti, TÜİK’in “Güvenlik Birimine Gelen veya Getirilen Çocuk İstatistikleri” (GBGGÇİ) kapsamında yayımladığı “kayıp (bulunan)” kategorisidir. TÜİK bu kavramı açık biçimde şöyle tanımlar:

“Kayıp çocuk: Hakkında resmi olarak kayıp müracaatı yapılan ve güvenlik birimleri veya vatandaşlar tarafından bulunarak güvenlik birimlerine getirilen çocuktur.”¹

Bu tanım Türkiye’deki temel metodolojik sınırı da ortaya koyar: TÜİK serisi, kaybolan çocukların toplamını değil, kaybolduktan sonra bulunarak emniyete getirilen vakaları ölçmektedir. Dolayısıyla bu veri, uzun süre bulunamayan çocuk stokunu doğrudan vermez.

2023 yılı itibarıyla kaybolduktan sonra bulunarak güvenlik birimlerine getirilen kayıp çocuk olay sayısı 15.716 olarak rapor edilmiştir.²

Bu tablo, Türkiye’de kayıp müracaatlarının büyük kısmının kısa sürede sonuçlandığını göstermektedir.²

2. Uzun süreli kayıp (1 yıl+) açısından Türkiye’de veri boşluğu

Türkiye’de “en az 1 yıl bulunamayan kayıp çocuk” kategorisi için kamuya açık düzenli bir stok serisi bulunmamaktadır. TBMM düzeyinde geçmiş bir araştırmada 2005–2010 döneminde 1.482 çocuğun hâlen aranmakta olduğu ifade edilmiş; ancak bu veri süreklilik arz eden bir istatistik rejimine dönüşmemiştir.³

Bu durum Türkiye’yi mukayeseli olarak iki açıdan dezavantajlı kılar:

1. Uzun süreli kayıp çocukların büyüklüğü şeffaf biçimde bilinmemektedir.
2. Politika tasarımı “bulunan vakalar” üzerinden yapılmak zorunda kalmaktadır.

3. Küresel bağlam: İnsan ticaretinde cinsel sömürü ve zorla çalıştırma ana eksen

Kayıp çocuk olgusunun en yüksek riskli alt kümesi, insan ticaretiyle kesişen vakalardır. UNODC’nin 2024 Küresel Raporu’na göre 2022 yılında tespit edilen insan ticareti mağdurlarında:

• Zorla çalıştırma (forced labour) %42
• Cinsel sömürü (sexual exploitation) %36

olarak rapor edilmiştir.⁴

Bu dağılım, cinsel sömürünün hâlâ küresel insan ticaretinin temel kategorilerinden biri olduğunu göstermektedir.

II. Türkiye’de İnsan Ticareti Rejimi: Mahkûmiyet ve Mağdur Tespiti

Türkiye’de insan ticareti olgusunun ölçülebilen kısmı iki ayrı kurumsal kanaldan izlenmektedir:

1. Yargısal kanal: TCK m.80 kapsamında dava ve mahkûmiyet kararları
2. İdari kanal: Göç İdaresi Başkanlığı’nın mağdur tespit mekanizması

Bu ayrım kayıp çocuk tartışmalarında kritik önemdedir; çünkü mahkûmiyet verisi yalnızca yargıya intikal eden vakaları kapsar.

1. Yargısal kanal: TCK 80 mahkûmiyet rejimi

Türkiye’de insan ticareti suçu TCK m.80 kapsamında düzenlenmiştir. Adalet Bakanlığı bu suç tipi için özel istatistik formları yayımlamakta ve verileri “Adalet İstatistikleri Yayın Arşivi” üzerinden toplamaktadır.⁵⁻⁶

Mahkûmiyet sayıları insan ticaretinin gerçek toplamını değil, yalnızca “kanıtlanabilen kısmı”nı gösterir.

2. İdari kanal: Göç İdaresi Başkanlığı mağdur tespiti

İnsan ticareti mağdurlarının korunması ve tanımlanması konusunda temel kurum Göç İdaresi Başkanlığıdır. Başkanlık “İnsan Ticareti ile Mücadele İstatistikleri” yayımlamaktadır.⁷

TİHEK açıklamasına göre:

• 2005–2021 arasında tespit edilen mağdur sayısı: 3.108
• 2022 yılında tespit edilen mağdur sayısı: 354

olarak bildirilmiştir.⁸

3. Avrupa Konseyi bulguları: Düşük görünürlük sorunu

Avrupa Konseyi raporları, mağdur tespitinin sınırlı kalmasının farkındalık ve kapasiteyle ilişkili olabileceğini belirtmektedir.⁹ Bu durum insan ticaretinde “dark figure” probleminin Türkiye için de geçerli olduğunu göstermektedir.

III. Sorun Alanları: Türkiye’de Temel Yapısal Zorluklar

1. Kavramsal karışıklık

Türkiye’de kayıp müracaatlarının tamamının “kaçırılma” olarak okunması yaygın bir hatadır. Oysa TÜİK kategorisi dahi “bulunan çocuk” üzerinden kurulmuştur.¹

2. Uzun süreli kayıp dosyalarında şeffaflık eksikliği

“1 yıl+ kayıp” stokunun açıklanmaması çocuk koruma rejiminin hesap verebilirliğini azaltmaktadır.³

3. İnsan ticaretinde tespit asimetrisi

İnsan ticareti verileri “tespit edilen mağdurlar” üzerinden yürür; mahkûmiyet serisi ise yalnızca yargıya intikal eden vakaları yansıtır.⁴

4. Organ mafyası anlatıları

Organ çıkarma amacıyla insan ticareti literatürde vardır; ancak nicel görünürlüğü düşüktür ve Türkiye’de açık seri bulunmamaktadır.⁹

IV. Ne Yapılabilir? Türkiye İçin Politika Önerileri

1. Uzun Süreli Kayıp Çocuk Endeksi oluşturulmalı

Türkiye’de 3 ay+, 6 ay+, 12 ay+ eşikleriyle “aktif kayıp dosyası stok serisi” yayımlanmalıdır.

2. İnsan ticareti risk uyarı sistemi

Kayıp çocuk dosyalarında insan ticareti risk işaretleri erken sınıflandırılmalıdır:

• refakatsiz göçmen çocuklar
• kurum bakımındaki çocuklar
• daha önce istismara uğramış çocuklar

3. Veri entegrasyonu

TÜİK, Emniyet/Jandarma, Göç İdaresi ve Adalet Bakanlığı verileri entegre biçimde analiz edilmelidir.

4. Akademik erişim ve şeffaflık

Uzun süreli kayıp dosyalarının düzenli yayımlanması, spekülasyonu azaltacak ve gerçek risklere odaklanmayı sağlayacaktır.

Sonuç

Türkiye’de kayıp çocuk olgusu TÜİK’in “kayıp (bulunan)” serisiyle kısmen izlenebilir; 2023 yılında 15.716 çocuk kaybolduktan sonra bulunmuştur.² Ancak “1 yıl+ bulunamayan” uzun süreli kayıp kategorisinde düzenli ulusal seri bulunmamaktadır.³

İnsan ticareti açısından küresel veriler zorla çalıştırma (%42) ve cinsel sömürünün (%36) ana sömürü biçimleri olduğunu göstermekte; Türkiye’de de mağdur tespit sisteminin güçlendirilmesi gerektiğine işaret etmektedir.⁴⁻⁸

Türkiye’nin temel reform ihtiyacı, uzun süreli kayıp çocuk endeksi, insan ticareti riskine duyarlı erken uyarı mekanizmaları ve veri şeffaflığıdır. Bu adımlar atılmadıkça hem kamu tartışmaları spekülasyona açık kalacak hem de gerçek risk alanları gerektiği ölçüde önlenemeyecektir.

Dipnotlar

1. TÜİK. Kayıp (Bulunan) Çocuklar Açıklama Notu, s.1–2. (tuik.gov.tr)
2. Anadolu Ajansı. “TÜİK kayıp çocuk istatistiklerine ilişkin açıklama yaptı” (2023: 15.716). (aa.com.tr)
3. TBMM dönemsel bulgular aktarımı: uzun süre aranmakta olan çocuklar. (icc.org.tr)
4. UNODC. GLOTIP 2024 Special Points, s.1 (%42 zorla çalıştırma; %36 cinsel sömürü). (unodc.org)
5. Adalet Bakanlığı. TCK 79–80 istatistik formları. (adlisicil.adalet.gov.tr)
6. Adalet Bakanlığı. Adalet İstatistikleri Yayın Arşivi. (adlisicil.adalet.gov.tr)
7. Göç İdaresi Başkanlığı. İnsan Ticareti ile Mücadele İstatistikleri. (goc.gov.tr)
8. TİHEK. “30 Temmuz Dünya İnsan Ticaretiyle Mücadele Günü Basın Açıklaması” (2005–2021: 3.108; 2022: 354). (tihek.gov.tr)
9. Council of Europe. Trends in Trafficking in Human Beings in Turkey. (rm.coe.int)

*Bu içerik serbest gazeteci veya konuk yazarlar tarafından hazırlanmıştır. Bu içerikte yer alan görüş ve ifadeler yazara aittir ve Independent Türkçe'nin editöryal politikasını yansıtmayabilir.