Tarım ve Orman Bakanlığı, son yıllarda toprak sağlığı ve kalitesinin verim, gıda güvenliği ve insan sağlığı üzerindeki etkilerine dair artan bilimsel kanıtlar ışığında yeni bir “Toprak Seferberliği” programı başlatmaya hazırlanıyor. Bu adım, yalnızca tarımsal üretimi değil, sağlık harcamalarından gıda fiyatlarına, iklim risklerinden genç istihdamına kadar uzanan geniş bir alanı ilgilendiriyor.
Sağlıksız Toprak Sağlık Harcamalarını Artırıyor
Homosapiens 2025 yılı boyunca en çok suya, sağlıklı gıdaya ve vücudunu ayakta tutacak takviyelere harcama yaptı. FAO’ya göre yıllık 8,1 trilyon dolarlık kötü beslenme kaynaklı sağlık maliyeti oluşuyor. Bunun önemli bir bölümü tarım ürünlerinin kalitesiyle doğrudan bağlantılı. Dünya Bankası’na göre “düşük ve orta gelirli ülkelerde sağlıksız beslenmeye bağlı üretkenlik kaybı ve sağlık harcamaları 110 milyar doları aştı.” Her yıl yaklaşık 11 bin kişi pestisit kaynaklı zehirlenmeler nedeniyle hayatını kaybediyor. Uzmanlara göre ”toprak kalitesindeki bozulma, gıdanın kalitesini, verimini düşürüyor. İnsan sağlığı üzerindeki yükü ve harcanan kaynak miktarını artırıyor.
“AB’de tarım topraklarının yüzde 60-70’i bozulmuş durumda”
JP Morgan’a göre “zararın yıllık maliyeti 50 milyar Avro. kontrol altına alınmadığı takdirde, toprak sağlığının bozulması, tarım için gerekli olan temeli zayıflatabilir. Şirketler potansiyel zararı telafi etmek için rejeneratif tarım gibi yeni tarım uygulamalarına yatırım yapmayı hedefliyor.”
Toprak sağlıksızlığı nedeniyle ABD’de mısırda yüzde 6’lık bir verim kaybı var. İngiltere’de 2024’de patates fiyatları yüzde 22, Amerika’da zeytinyağı yüzde 50, Japonya’da pirinç yüzde 48 arttı.
Kendi Check-Up’larımız Var, Peki Toprağın?
İnsanlık, kan tahlilleri, vitamin değerleri, kolesterol, pH, genetik yatkınlıklarını sürekli kontrol ediyor, önlem alıyor. Peki bizi hayatta tutan gıdaları üreten bitkileri besleyen toprağın sağlığını ne kadar kontrol ediyoruz? Toprağın karnı aç mı, susuz mu, değerleri iyi mi tansiyonu yüksek mi, hasta mı? Benzer sorular romantik değil, stratejik.
Toprak Sağlığı Bozulunca Gıda Güvenliği Tehlikeye Giriyor
Sağlıklı topraklar daha fazla karbon tutuyor, beslediği bitkiler ve hayvanlar daha dirençli oluyor. Biyoçeşitliliği destekliyor, iklim risklerini azaltıyor. Türkiye Toprak Bilimi Derneği üyesi Prof. Dr. Erhan Akça, topraktaki karbonu insan vücudundaki kana benzetiyor:
“Karbon suyu tutar, besin elementlerinin bitki tarafından alınmasını sağlar.”
Toprak Sağlığı İvedi İyileştirilmeli
Son 50 yılda inorganik gübre kullanımı yaklaşık yüzde 700, pestisit kullanımı katlanarak arttı, sonuçta toprağı hasta ettik. FAO’ya göre, “küresel toprakların yüzde 30’unda toprak erozyonu, organik madde kaybı, asitleşme ve tuzlanma sonucu bozulma var. Bu bozulma, karasal ekosistemlerin verimliliğini, çeşitliliğini ve çevresel hizmetlerini sürdürme yeteneğini tehdit ediyor. Acil ele alınmalı.”
Bilim Toprağa Odaklandı
1990’larda toprak sağlığı ile ilgili bilimsel yayın sayısı yılda birkaç düzine iken 2023’te 6.084’e ulaştı. Bu artış, toprağın artık verimlilik tartışmalarının ötesine geçerek sürdürülebilir gıda yönetimi açısından küresel araştırma gündeminin merkezine yerleştiğini gösteriyor.
Hayatta Kalmamız Bir Avuç toprağa Bağlı
Toprak antik zamanlardan beri insanlığın varoluşunun temeli. MÖ 1500’de yazılmış Sanskritçe bir metinde “hayatta kalmamamız bir avuç toprağa bağlıdır. Ona özen gösterirseniz, yiyeceğimizi, yakıtımızı ve barınağımızı yetiştirecek ve bizi güzellikle çevreleyecektir. Ona kötü davranırsanız, toprak çökecek ve ölecek, insanlığı da beraberinde götürecektir” diyor.
Sismoloji Temelli Toprak Sağlığı Kontrolü
Toprak sağlığını ölçmek kolay değil. Toprak, biyolojik organizmalar tarafından yönetilen, katı, sıvı ve gazları bir arada barındıran karmaşık bir adaptif sistem. Bu nedenle dünyada en yenilikçi ölçüm yaklaşımlardan biri, sismoloji temelli “soilsmology” yöntemi. Sismik dalgalar kullanılarak toprağın fiziksel ve biyolojik durumu haritalanıyor. Çiftçilere nerede sulama yapılacağı, nerede organik madde ekleneceği net biçimde gösteriliyor. Küresel tarım-gıda ekosisteminin en değerli girdisi artık veri.
Gıda silahın ötesinde seçimlerin belirleyicisi, sağlık harcamalarının kaldıracı
Bu nedenle toprak sağlığı artık yalnızca tarım değil, ulusal güvenlik meselesi olarak ele alınıyor. ABD beslenme piramidini değiştirdi. ABD’yi “Yeniden Sağlıklı Yap Programı” hali hazırda günlük protein alınımını iki katına çıkarmayı öneriyor. 2050’de artan nüfusu nasıl besleyecek kadar sağlıklı toprak var mı? Bilim insanları toprak yoğun bakıma girip ürün yetiştirme kabiliyetini kaybetmeden onu iyileştirmeye çalışıyor. Bu bakımdan yalnızca Türkiye değil, büyük ekonomiler de beslenme politikalarını toprak kapasitesine göre yeniden düşünmek zorunda kalıyor.”
İnsandan Çok Toprak Sağlığı Yatırımları Artıyor
Toprak sağlığını iyileştirmeye dönük toprak bakım ürünleri pazarı 8 milyar doları geçmek üzere. Kanada, Avrupa Birliği, Güney Amerika gibi ülkeler milyarlarca dolarlık tarımsal iklim çözümleri bütçelerini toprak sağlığı üzerine ayırıyor. Avrupa 2050’ya kadar tüm topraklarının yüzde 100 sağlıklı olmasını hedefleyen “Toprak Sağlığı Yasası” hazırlığı yapıyor.
Rejeneratif Tarım Moda Mı Çözüm mü?
Toprağı iyileştirme üzerine yüzlerce öneri var. Az sürüm, örtü bitkileri, kompost, agroormancılık ve ürün çeşitlendirme gibi uygulamaların tamamını kapsayan yaklaşım rejeneratif tarım. Çözüm biliniyor, asıl soru maliyeti kimin karşılayacağı.
Sağlıklı Toprak Çekirgeleri Barındırmıyor
Sağlıksız toprak çarpan etkisiyle istilacıları toprağa çekiyor, gıda güvenliği riskini artırıyor. Arizona Eyalet Üniversitesi Küresel Çekirge Girişimi, Senegal’de, çekirge istilalarıyla boğuşan çiftçilerle birlikte çalıştılar. Her çiftçi iki parsel darı ekti, biri azotla zenginleştirildi, diğeri olduğu gibi bırakıldı. Azot verilen topraklarda daha az çekirge vardı, daha az yaprak yenmişti ve hasat tam iki katına çıkmıştı. Geçtiğimiz yıllarda Adana il sınırından dönen çekirgelerin Türkiye’ye girmesi an meselesiydi. Azotu yükseltilmiş toprak, kompost çekirgeyle savaşmak yerine toprağı iyileştirmek. Akıllı bir tarım refleksiyle kurtarılan milyonlarca ton gıda.
Toprak Sağlığı İçin Mantarlar
Toprağın birkaç santim altında, bitkilerle görünmez bir ortaklık kurmuş, gezegenin karbon döngüsünden tarımsal üretime kadar sayısız süreci yöneten dev bir yaşam ağı var, mantarlar. Nature’de yayınlanan araştırmaya göre dünyadaki mantar ağları çok savunmasız durumda. The Guardian’a göre “dünya şu anda görünen doğayla ilgileniyor, görünmeyen yer altı ekosistemlerini, toprak sağlığı büyük risk altında. Mantar çeşitliliği haritaları artık, koruma alanı planlamalarına dâhil edilmeli.”
Ürün Çeşitlendirme Toprak Sağlığını İyileştiriyor
Pencap’ta yürütülen uzun vadeli bir tarım bilimi araştırması, tek tip pirinç–buğday ekim döngüsünün toprak sağlığını sistematik biçimde zayıflattığını, buna karşılık ürün çeşitlendirmenin toprağın fiziksel, kimyasal ve biyolojik özelliklerini belirgin şekilde iyileştirdiğini ortaya koyuyor.
Toprak Sağlığını Koruyan Karbon Çiftçiliği
Toprağı iyileştiren unsurlar aynı zamanda toprağın karbon tutma kapasitesini de geliştiriyor. Topraktaki karbon çiftçiler için ek bir gelir, girdi maliyetlerini düşürüyor. Kenya, Hindistan, Zambiya, Avrupa Birliği ülkeleri çoktan karbon çiftçiliği yapmaya başladı. Ek gelir olarak kurgulanan karbon kredisi aynı zamanda kuraklığa dayanıklılık kazandırıyor, toprak sağlığını iyileştiriyor.
Toprağı İyileştiren Çiftçilerin Refahını Artıran Karbon Çiftçiliği
Farm Africa’nın Kenya’da başlattığı toprak seferberliği programıyla, 14.175 hektarlık alanda toprak sağlığı iyileştirildi, 24.945 ton karbondioksit emisyonunu azaltıldı, gübre kullanımında yüzde 20–40 azalma, toprak organik maddesinde yüzde 30–50 artış ve verimde önemli artışlar sağlandı.
Hindistan’ın Ulusal Tarım ve Kırsal Kalkınma Bankası NABARD’ın 3500 mango çiftçisine dönük uyguladığı karbon kredisi girişimi kapsamında mango plantasyonlarında sınır ağaçlandırması zorunlu tutuldu. Çalışma sonunda çiftçiler hektar başına 20.000–40.000 rupilik karbon kredisi kazancı elde ederken, toprağın sağlığı iyileştirildi.
Türk Hava Yolları Küçük Çiftçilerden Yerli Milli Karbon Kredisi Alsın
Türk Hava Yolları gibi ulusal şirketler hikâyesi olan karbon kredisi istiyor. Tarım ve Orman Bakanlığı’nın “Toprak Seferberliği” programı, karbon çiftçiliğiyle entegre edildiğinde yalnızca toprağı değil, gençlerin tarımla olan ilişkisini de onarabilir, küçük çiftçilere ek gelir sağlayabilir. Akdeniz kuşağındaki ülkeler karbon kredisi üretimi için ideal. Türkiye, karbon kredisi ihracatçısı olabilir.
Velhasıl, homosapiens gibi toprak da hasta. İyileşmek için toprağın hastalık belirtilerine bakmak, anlamak, çözüm üretmek gerekiyor. Karbon çiftçiliği gibi yüzlerce teknik hem toprak sağlığını iyileştiriyor, hem de küçük çiftçilere ek gelir sağlıyor. Bu anlamda Tarım Orman Bakanlığı’nın “Toprak Seferberliği” programı bir tarım projesi değil. Gıda güvenliği, sağlık, iklim ve gençlik için stratejik bir hamle. Gençler eliyle başlatılacak bu seferberlik, Anadolu’yu, toprağı, geleceği yeniden mayalamak için güçlü bir fırsat.
*Bu içerik serbest gazeteci veya konuk yazarlar tarafından hazırlanmıştır. Bu içerikte yer alan görüş ve ifadeler yazara aittir ve Independent Türkçe'nin editöryal politikasını yansıtmayabilir.
© The Independentturkish
