Su yatağını her zaman geri alır.
Samsun’un Havza ilçesi merkezinden geçen Hacıosman Deresi ve Tersakan Deresi, sağanak yağış sebebiyle aniden taşmıştır.
Havza Hacıosman Deresi dahil dereler;
- Dere yatakları koruma bandı oluşturulmadan betonlaştırılırsa,
- Dere yatağı zemini betonlaştırılırsa,
- Dere çevresinde yeşil koridorlar oluşturulmazsa,
- Derenin her iki yanında en az 50 m'lik koruma bandı oluşturulmazsa,
- Derenin 1-2 metre gerisi imara açılırsa,
- Dere üzerinde köprüler tekniğine uygun yapılmazsa,
sonu sel baskını olur. Islah çalışmaları adı altında dereler ve çaylar betonlaştırılmaktadır.
Mansap, bir akarsuyun veya derenin döküldüğü yer (deniz, göl veya başka bir büyük akarsu) anlamına gelir.
Yaklaşık 30 yıl önce (1989 yılında) Hacıosman Deresi üzeri ve çevresi, Havza Belediyesi tarafından betonlaştırılarak kapatılmış, mansabı olmayan dere hâline getirilmiş ve 1998 yılında ise Havza’da sel felaketi yaşandığı biliniyor.
Mansabı olmayan dereler; denizle, gölle veya nehirle doğal bir bağlantısı (çıkışı) iptal edilen, kuru dere yatağı iken rant uğruna iptal edilip yerleşim, işyeri ve ulaşım vb. amaçlara dönüştürülen dereler olarak kentsel bölgelerde taşkın risklerini tetiklemektedir.
Mansabı olmayan derelerin olduğu kentsel bölgeler taşkın riski taşırlar. Hacıosman Deresi’nin de mansabı yoktur. Sağanak yağışlı havalarda çamurlu sel suları; evleri, dükkânları, işyerlerini, bodrum katları ve zemin katları basarak, araçlara ve tarım alanlarına zarar vererek mecrasını bulmuştur. Ve hasarın maliyeti çok yüksek olur.
İstanbul'daki birçok dere (örneğin Kurbağalıdere veya Haliç'e dökülen kollar), zamanla betonarme kutular içine alınarak yol veya yerleşim alanı altında kalmış ve doğal mansap özelliklerini kaybetmiştir.
Yaklaşık 1 kilometre boyunca hiçbir bilim, teknik ve mühendislik hesabına dayanmayan şekilde Hacıosman Deresi’nin üzeri kapatılmış. Betonlaştırma, suyun akışını hızlandırır.
Samsun Havza'da Hacıosman Deresi dahil dereler;
- Dere yatakları betonlaştırılarak daraltılmazsa ve yakın çevresi yapılaşmaya açılmazsa,
- Toprak olan dere yatağı suyu emer ve yeraltı suyunu beslerse,
- Dere yatakları çevresi yeşil koridorlara dönüştürülürse,
- Derelerin her iki yanında en az 50 m'lik yeşil koruma bandı oluşturulursa,
- Derelerin üzerindeki köprüler tekniğine uygun yapılırsa,
sel felaketi olmaz.
Betonlaştırılmamış nehirler ve dereler, akışlarının bir kısmını kaybederek yeraltı sularını doğal bir şekilde besler; bu süreçte nehir/dere suyu, nehir/dere yatağından aşağıya sızarak akiferlere ulaşır. İnsanlar da havzalar veya enjeksiyon kuyuları kullanarak yüzey sularını yeraltında depolayan Kontrollü Akifer Besleme (MAR) yöntemiyle bu süreci yapay olarak sağlar.
Bu su alışverişi, hayati öneme sahip soğuk su habitatları oluşturur ve tükenmiş içme suyu kaynaklarını yeniler.
Şehirleşme baskısı nedeniyle doğal dere yataklarının kesitleri daraltılırsa, dere yataklarına binalar ve yollar inşa edilirse ve suyun yayılacağı doğal alanlar yok edilirse, küçük bir sağanak dahi afete dönüşür.
Şehirlerde sel felaketinin olduğu yerler genelde bir zamanlar dere yatağıdır.
Havza’da yaşanan sel felaketi “doğal afet” olayı değildir.
Diğer yandan Havza Hacıosman Deresi olayının iklim değişikliği ile hiç alakası yok.
Hacıosman Deresi, Samsun'un Havza ilçe merkezinden geçen, Tersakan Çayı ile birleşen ve son dönemdeki taşkınlarla gündeme gelen kritik bir su yatağıdır.
3 günlük (72 saatlik) kümülatif periyotta metrekareye, resmî olmayan verilere göre ortalama 89,9 mm yağış 520 kilometrekarelik aktif drenaj havzası yüzeyine düşmüştür.
İstasyon verilerinin homojen dağılımı esas alındığında, havza yüzeyine isabet eden kümülatif brüt meteorolojik su bütçesi 46.748.000 metrelüp (yaklaşık 46,7 milyon ton) olarak hesaplanmıştır.
Hidrolojik kayıplar öncesi bu devasa kütle; doymuş toprak ve dik topografya etkisiyle hızla Tersakan Çayı ve yan kollarda (Hacıosman Deresi dahil) net akışa dönüşmüştür. Ancak mevcut altyapı kapasitesinin bu yoğun debiyi tahliye etmekte yetersiz kalması, biriken suyun ana arterlerden taşarak ilçe merkezinde yıkıcı bir sel felaketine dönüşmesine neden olmuştur.
Kent merkezi, havza yükünü çeken Çayırözü, mansapsız Hacıosman ve Tersakan çaylarının birleşimindedir. Yatakların kapatılması darboğaz yaratmıştır.
Güneye ters akan Tersakan Çayı, rüsubat birikmesiyle suyu geriye doğru şişirmiştir. 1988, 1998 ve bugün yaşanan taşkınlarda Cumhuriyet Meydanı, Çay ve Bahçelievler mahalleleri yine su altında kalmıştır.
1980'li yıllarda yaklaşık 1 kilometrelik kısmı betonla kapatılan Hacıosman Deresi üzerine 56 adet dükkân (işyeri) ve 5 adet çok katlı bina inşa edilmiş ve vatandaşlara satılmış.
Yani Hacıosman Deresi mansabı olmayan dere hâline getirilmiş. 1990'lı yıllarda ise bu alanların kadastro işlemleri tamamlanarak tapuları çıkarılmış.
Ancak 1998 yılında mansabı olmayan Hacıosman Deresi’nde yaşanan sel felaketinden bu yana geçen 28 yılda, bilimin ve tekniğin sesine kulak verilmemiştir.
Tüm dere ve çay sistemleri aynı mantığı paylaşır: suyu yavaşlatmak, yaymak ve arazinin (toprağın) emmesine izin vermek ve yeraltı suyunu beslemek (Şekil 2).
Betonlaştırılmış dere ve çaylar ise tam tersini yapar — suyu kanalize eder, hapseder, hızlandırır ve düz bir çizgide dışarı atar. Hele mansabı olmayan Hacıosman Deresi’nin üzeri kapatılmışsa bu durum sel felaketini tetikler.
Yoğun şekilde asfaltlanmış ve betonlaştırılmış su toplama havzalarında sağanak yağmur, dakikalar içinde yıkıcı bir ani sel hâline gelebilir.
Kural; yavaşlatın, dışarı atmayın, toprağa sızdırın, yeraltı suyunu besleyin, kanalize etmeyin, tutun, boşaltmayın.
Dere ve çaylarda su yavaşlatılmalı, yayarak dağıtılmalı, toprağa doğal olarak emdirilmeli ve yeraltı suyu beslenmelidir.
Kent merkezlerinde betonlaşma oranı düşürülerek, yağmur suyunu yeraltına ileten geçirimli kaplama malzemelerinin kullanımına öncelik verilmelidir.
Havza'da göz göre göre sel felaketi ve ciddi hasarlar olmuştur.
Hasar tespit çalışmalarında selden etkilenen binaların temelleri mutlaka incelenmelidir.
Dere yataklarının doğal akışının korunması, çevresindeki yapılaşmanın mühendislik kriterlerine göre denetlenmesi ve mevcut kesit daralmalarının acilen giderilmesi gerekmektedir.
Şehir içinden geçen kapalı dere kesitleri ivedilikle incelenmeli ve doğal akışına geri döndürülmelidir. Derelerde betonlaşmaya dur denilmelidir.
Betonlaştırılmış dereler, kıyıların ekosistemlerini sessizce yok eder, selleri daha da şiddetlendirir ve uzun vadeli hasar olarak milyarlarca dolara mal olur.
Betonlaştırılmış dereler, suları dar yollara zorlayarak su hızını kontrol etmek yerine hızlandırır. Sağanak yağışlarda hızlı hareket eden suyun yayılacak yeri kalmaz ve bu da ciddi kentsel sellere, altyapı hasarına ve maliyetli acil müdahaleye yol açar.
İronik bir şekilde şehirleri korumak için tasarlanan çözüm, çoğu zaman felaketleri daha da kötüleştirir.
Modern stormwater engineering (yağmur suyu mühendisliği) yaklaşımı artık yalnızca “suyu hızlı taşımaya” (uzaklaştırmaya) değil;
- Geciktirmeye, yavaşlatmaya, toprağa emdirmeye, yeraltı suyunu beslemeye,
- Geçici depolamaya (tutmaya),
- Kontrollü deşarja,
- Peak Shaving’e (pik debi azaltımı),
odaklanmaktadır.
Artık “daha akıllı yağmur suyu yönetimi” esas alınmalıdır.
Güçlü bir ekonomik gerekçe de var. Dere restorasyon projeleri uzun vadeli işler oluşturur, ekoturizmi artırır, yakındaki mülk değerlerini yükseltir ve sel onarımları ile su arıtma harcamalarını azaltır.
Yatırımcılar, şehir planlamacıları ve hükümetler artık yeşil altyapının zaman içinde gri altyapıdan daha iyi performans gösterdiğini kabul ediyor.
Samsun Havza ilçesinde sel felaketi öncesi yıkılması gereken betonlaştırılmış mansabı olmayan dere yatağı üzerindeki dükkânlar ve binalar keşke sel afeti öncesi yıkılsaydı.
Sel felaketinin ardından betonlaştırılmış dere yatağında iş makineleriyle sökme çalışmaları başlatıldığı görüldü.
12 Mayıs'ta Bahçelievler ve Medrese mahallelerinde çok sayıda işyeri, ev ve araç selden zarar gördü.
Taşkına neden olan mansabı olmayan Hacıosman Deresi’nin üzerindeki 56 dükkânın (işyerinin) ise sel felaketi öncesi yıkım kararı olduğu ve yıkım çalışmalarının başlatılmadığı gündeme geldi.
AB'nin "Taşkın Direktifi ve Ulusal Mevzuatı" çerçevesinde belirli bir sistematikle oluşturulur ve güncel tutulur.
Dere yatağının içinden su akmaması, oranın dere vasfını yitirdiği ve imara açılacak alan olacağı anlamına gelmez.
Mansabı olmayan dereler ve çaylar her zaman kentsel bölgelerde sel riski oluşturur.
Türkiye'de mansabı olmayan dereler ivedilikle tespit edilmeli ve mansaplı dere hâline dönüştürülmelidir.
Su, akacak mecrasını yıkarak da olsa bulur.
Sel felaketi ile yağmur suyu israf edilmektedir.
Kaynaklar:
1. https://x.com/lobihaber/status/2055259844676878793?s=20](https://x.com/lobihaber/status/2055259844676878793?s=20
2. https://www.linkedin.com/feed/update/urn:li:activity:7460352364328366081/](https://www.linkedin.com/feed/update/urn:li:activity:7460352364328366081/
3. https://www.indyturk.com/node/209621/t%C3%BCrkiyeden-sesler/kaybolan-dereler-ve-sel-felaketi
https://www.indyturk.com/node/209621/t%C3%BCrkiyeden-sesler/kaybolan-dereler-ve-sel-felaketi
4. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2666592125000435](https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2666592125000435
5. https://www.facebook.com/watch/?v=1698490991342545](https://www.facebook.com/watch/?v=1698490991342545
*Bu içerik serbest gazeteci veya konuk yazarlar tarafından hazırlanmıştır. Bu içerikte yer alan görüş ve ifadeler yazara aittir ve Independent Türkçe'nin editöryal politikasını yansıtmayabilir.
© The Independentturkish
