Ukrayna, İran ve büyük güç rekabeti
Ukrayna-Rusya Savaşı ile ABD-İsrail-İran Savaşı sürüyor. 2026 yılında dünya, bu iki önemli çatışmanın etkisi altında. Buna bir yönden enerji savaşı diyenler de var. İran’daki ve Ukrayna’daki savaş küresel etki yaratıyor ve enerji piyasaları, gölge filolar ile gölge bankacılık ağları üzerinden tek bir stratejik düğümde birleşiyor. ABD Hazine Bakanı Scott Bessent’in önderliğindeki “Ekonomik Öfke” (“Economic Fury”) operasyonu, bu düğümün merkezinde yer alıyor ve Trump yönetiminin “maksimum hibrit ve stratejik baskı” politikasının en somut örneğini oluşturuyor.
Ekonomik öfke: İran’ın gölge sistemine karşı finansal bombardıman
ABD Hazine Bakanlığı, Nisan-Mayıs 2026’da İran’ın petrol ihracatını ve finansman ağlarını hedef alan geniş çaplı yaptırımlar açıkladı. “Ekonomik Öfke”, İran’ın eski tankerlerden oluşan gölge filosunu, paravan şirketler, döviz evlerini ve Çin’deki “teapot” denen küçük bağımsız rafinerileri kapsıyor. Bessent, bunu “rejimin askeri, terör vekilleri ve nükleer programını finanse eden damarları kesmek” olarak tanımlıyor.
Operasyon kapsamında yüzlerce gemi, şirket ve birey yaptırıma tabi tutuldu. İran petrol gelirleri milyarlarca dolar seviyesinde engellendi. Hürmüz Boğazı kriziyle birleşince, İran ekonomisi serbest düşüşe geçti. Bu, klasik askerî operasyonların yanında “finansal eşdeğer bombardıman” olarak nitelendirildi.
Sadece İran değil: Rusya ve Çin’in gölge sistemleri
Gölge filo ve gölge bankacılık sadece İran’a özgü değil. Rusya’nın Ukrayna işgali sonrası gölge filosu 600-1400+ gemiye ulaştı; Çin ise hem Rus hem İran petrolünün ana alıcısı ve kolaylaştırıcısı rolünde. Çin limanları, yuan ödemeleri, gemiden gemiye transferler ve Otomatik Tanımlama Sistemi (AIS) kapatma teknikleriyle yaptırımları bypass ediyor.
Çin aynı zamanda (trilyonlarca dolarlık) kendi gölge bankacılık sistemini İran ve Rusya’ya destek için kullanıyor. Bu “Kaçınma Ekseni” (“Axis of Evasion”), BRICS üzerinden alternatif ödeme sistemleri (CIPS, SPFS), kripto ve barter ticaretiyle güçleniyor. ABD ikincil yaptırımları Çin rafinerilerine ve bankalarına da uzanıyor, ancak Çin “engelleme emri” gibi karşı önlemlerle direniyor.
Rusya ve Çin (özellikle Rusya için filo, Çin için hem filo hem finansal ağlar) değişik yöntemlerle Batı yaptırımlarını aşmaya çalışıyor. ABD ve müttefikleri bunları da hedef alıyor, ancak ölçek ve etki farklı.
1. Rusya’nın gölge filosu
- Ölçek: 2022 Ukrayna işgalinden sonra patladı. 600’den fazla tanker (2023’te 1.100-1.400’e çıktı, 2025-2026’da daha da büyüdü). Rus petrol ihracatının %60-70’ini taşıyor. Yaşlı, sigortasız, bayrak değiştiren gemiler.
- Yöntemler: AIS kapatma, gemiden gemiye transferi (STS), sahte bayrak (Liberya, Palau, Gabon vb.), isim/bayrak değiştirme, karanlık operasyonlar. Petrol Çin ve Hindistan’a gidiyor.
- ABD/AB tepkisi: 2025-2026’da yüzlerce gemi ve şirket yaptırım uyguladı (ABD 183+ gemi, AB/UK daha fazla). Baltık Denizi’nde sıkı denetim, bazı gemiler ele geçirildi. Ama tam engellenemiyor; maliyet artsa da ihracat devam ediyor.
- Etki: Rusya’nın savaş ekonomisini finanse ediyor (günlük yüz milyonlarca dolar petrol geliri). Çevre riski yüksek (kazalar, sızıntılar).
2. Çin ve gölge sistemler
- Gölge filo: Çin doğrudan büyük bir filo işletmiyor, ama alıcı ve kolaylaştırıcı rolünde. Rus ve İran petrolünü “teapot” rafinerileri (Hengli vb.) alıyor, gölge filodaki gemileri kabul ediyor. Çin limanları (Shandong vb.) bu ticaretin ana hub’ı. Çin bayraklı veya Çin bağlantılı gemiler de karışıyor.
- Gölge bankacılık: Çin’de çok büyük bir sistem var (2022’de yaklaşık 47-50 trilyon renminbi / yaklaşık 7 trilyon dolar). Bankaların dışında kalan kredi, varlık yönetimi ürünleri, emanetler vb. Yaptırımlarda: İran petrol paralarını yuan ile işleme, Hong Kong / BAE üzerinden paravan şirketler, para aklama ağları. Çin bankaları ve şirketleri İran/Rusya’ya dolaylı destek veriyor.
- ABD tepkisi: İkincil yaptırımlar tehdidi. Çinli rafinerilere ve bankalara uyarılar. İran gölge filosuna yardım eden Çin şirketleri hedefte.
Rusya ve Çin’in muhtemel tepkisi
ABD İran’a baskıyı artırdığında, Rusya ve Çin doğrudan askeri müdahaleden kaçınsa da dolaylı desteklerini sürdürüyor. Çin, petrol alımına devam ediyor, yeni paravan ağlar, yasal blokajlar ve diplomatik kınamalar yapıyor. Ucuz enerji Çin ekonomisi için kritik. Bu, Trump-Şi görüşmelerinde pazarlık unsuru haline geliyor. Rusya, İran’la gölge filo koordinasyonunda, teknik veya askeri destek (drone, füze bileşenleri) konularıyla çok yakın. Rusya, Ukrayna cephesini rahatlatmak için İran krizini fırsat biliyor.
Ortak strateji ne? Aldatıcı ulaştırma teknikleriyle, dolar dışı ödemelerle ve “çok kutuplu dünya” söylemiyle ABD yaptırımlarını erozyona uğratmak istiyorlar.
Doğrudan askeri yüzleşme beklenmez. Tepkiler daha çok sistemi uyarlama (yeni gemiler, ağlar) şeklinde olur.
Trump politikasının karmaşıklığı ve Hürmüz gerilimi sürekli inişli çıkışlı. Daha fazla baskı Çin'i ikincil yaptırımlara karşı daha agresif yapabilir, ama tam kopuş olmaz.
Ortak noktalar (enerji ve finansman)
Gölge filo paylaşımı ve Çin’in rolü: Rusya ve İran aynı gölge filo ağlarını (eski tankerler, AIS kapatma, gemiden gemiye transfer, sahte bayrak) kullanıyor veya koordine ediyor. Çin ana alıcı ve kolaylaştırıcı. “Teapot” rafinerileri indirimli petrolü işliyor, yuan ödemeleri ve paravan şirketlerle yaptırımları bypass ediyor. Bu filo küresel tanker kapasitesinin yaklaşık 18%’ini oluşturuyor ve her iki ülkenin savaş ekonomisini finanse ediyor.
Petrol gelirleri ve savaş finansmanı: Rusya, Ukrayna Savaşı’nı petrol/gaz gelirleriyle (bütçenin %30-50’si) sürdürüyor. İran savaşı Hürmüz Boğazı’nı kapattığı için petrol fiyatları fırladı (90-100+ dolar seviyeleri, hatta 200 dolara kadar senaryolar). Bu, Rusya’ya ekstra 84-252 milyar dolar potansiyel gelir sağladı (merkez senaryoda %120 fazlası) sonucunu çıkardı. Rusya’nın Ural Ham Petrol’ü ikiye katlandı. İran petrol ihracatı gölge filoyla Çin’e gidiyor, gelirler drone/ füze/ vekilleri finanse ediyor. ABD’nin “Ekonomik Öfke” operasyonu bunu boğmaya çalışıyor.
- Küresel etki ve ABD’nin ikilemi: İran savaşı “tarihin en büyük petrol arz şoku”nu yarattı (IEA bilgisi). Hürmüz yaklaşık %20 küresel petrolü etkiledi, buradan hareketle fiyatlar yükseldi, enflasyon arttı.
- Trump yönetimi: İran’a tam baskı (yeni gemiler, Çin rafinerileri, bankalar yaptırımı) ve Rusya’ya geçici feragat (zaten yüklü Rus petrolü satışı için uzatmalar) uyguluyor. Amaç fiyatları frenlemek, ama bu Rusya’nın Ukrayna savaşını finanse etmesine yardımcı oluyor. Ukrayna ve Avrupa sert eleştiriyor.
Savaşlar ve kesişimleri
Bu iki savaş artık ayrı değil; İran krizi Rusya’ya “bedava” enerji geliri ve dikkat dağıtma şansı verdi, Ukrayna cephesini dolaylı destekliyor. Çin ise her ikisinden ucuz enerji alarak stratejik kazanç sağlıyor. Trump’ın maksimum baskısı burada test ediliyor: Tam yaptırımlar fiyatları daha da uçurabilir, gevşeklik ise rakip ekseni güçlendirir.
Ukrayna ve İran savaşları: Enerji ve finansman kesişimi
Her iki savaş da petrol gelirleriyle finanse ediliyor ve gölge filo üzerinden kesişiyor. Rusya’nın petrol ihracatı savaş bütçesinin büyük kısmını karşılıyor. İran krizi petrol fiyatlarını yükselterek Rusya’ya beklenmedik kazanç sağlıyor. İran için gölge filo geliri, drone, füze ve vekillere finansman sağlamak demek oluyor. Çin her ikisinden indirimli petrol alarak stratejik avantaj kazanıyor.
Trump yönetimi burada bir ikilem yaşıyor: İran’a tam baskı (Ekonomik Öfke) fiyatları uçururken, Rusya’ya kısmi muafiyetler enerji piyasasını dengelemeye çalışıyor. Bu “zigzag” politika, müttefiklerden (Ukrayna, Avrupa) eleştiri alıyor.
Trump’ın genel mücadelesinde stratejik yer
Bu gelişmeler, Trump’ın “Önce Amerika” (“America First”) ve maksimum baskı stratejisinin parçası. İran’a ekonomik cephe, Çin’i çevreleme ve otoriter ekseni (Rusya-İran-Çin-Kuzey Kore) zayıflatma aracı olarak görülüyor. Ancak başarı sınırlı kalıyor. Bunun nedeni, gölge filo küresel tanker kapasitesinin %18’ine yaklaşıyor, yaptırımlar tam engellenemiyor ve çevre/deniz güvenliği riskleri artıyor.
Sonuç
Eğer konu enerjiyse Ukrayna ve İran savaşları artık ayrı cepheler değil. Küresel enerji savaşı ve yaptırımlar mücadelesinin iki yüzü haline geldi. Ekonomik Öfke, bu savaşın ekonomik cephesini baskılıyor, ancak Çin ve Rusya’nın adaptasyon kapasitesiyle karşı karşıya kalınıyor.
Bu karmaşık ortamda, ateşkes görüşmeleri, yeni yaptırımlar ve petrol fiyatları küresel ekonomiyi belirleyecek ana unsurlar olmaya devam edecektir.
*Bu içerik serbest gazeteci veya konuk yazarlar tarafından hazırlanmıştır. Bu içerikte yer alan görüş ve ifadeler yazara aittir ve Independent Türkçe'nin editöryal politikasını yansıtmayabilir.
© The Independentturkish
