Pirinçsiz dolma
Nermin Teyze banka memurudur. Evine ilk kez temizliğe gelen Nezire Hanım'ın önüne yarım kilo et bırakır, işe çıkarken de rica eder:
Nezire Hanım, işin bitince akşama bir biber dolması yapıverir misin?
Akşam eve döner, tencerenin kapağını kaldırır ve daha ilk lokmada bir şeylerin yolunda olmadığını sezer. Dolmada tek bir pirinç tanesi yoktur.
"Ya Nezire Hanım, hiç pirinç koymamışsın!" der. Nezire Hanım'ın cevabı öyle kısadır ki üstüne söylenecek söz bırakmaz:
Nermin Hanım, siz pirinç koymayınca, herhalde zenginlerin dolması böyle oluyor dedim.
Bu hikâyeyi ne zaman anlatsam önce bir kahkaha kopar, ardından kısa bir sessizlik olur. Çünkü o tek cümlenin içinden iki ayrı ses yükselir. Birinde saf bir hayal gücü vardır; zenginlerin dünyasında her şeyin başka türlü işlediğine, orada dolmanın bile pirinçsiz, sırf etle yapıldığına inanan bir saflık. Ötekinde ise ince bir zekâ: Pirinci unutan ev sahibine, unuttuğunu dünyanın en kibar yoluyla hatırlatan bir zekâ.
Nezire Hanım'ın aklından hangisinin geçtiğini hiçbir zaman bilemeyeceğim. Ama hangi okumayı seçersem seçeyim, varacağım yer aynı. Fakirler zenginlerin dünyasına dair hep bir şeyler hayal eder ve bu hayallerin neredeyse hepsi, zenginliğin bir fazlalık olduğu fikrine dayanır.
Sözlüklerin söylediği de aşağı yukarı bu. İktisadi anlamda zenginlik, insanın elindeki kaynakların temel ihtiyaçlarından fazla olmasıdır; daha geniş anlamda ise varlığın, bilginin, sağlığın ya da manevi değerlerin bolluğu. Kısacası zenginlik ihtiyaçla başlamaz, ihtiyacın bittiği yerde başlar. Pirinç ise tam bir ihtiyaç malzemesidir. Eti çoğaltır, tencereyi büyütür, bir kişilik malzemeyi 6 kişiye yetirir. Zenginin dolmasına pirinç girmiyorsa, bunun tek sebebi tencerenin artırılmaya ihtiyaç duymamasıdır.
Türkçe bu konuda birçok dilden daha açık sözlü. Zengine "varlıklı", fakire "yoksul" diyoruz; birini var olmakla, ötekini yok olmakla anıyoruz. Felsefenin sayfalar boyunca tartıştığı bir meseleyi dil, hiç farkına varmadan tek kelimeye sığdırmış. Zenginlik, sahip olmak kadar var olmakla da ilgili bir şey; daha doğrusu var görünmekle.
Zenginliği neyle ölçtüğümüz ise tarih boyunca epey değişti. Bir zamanlar sürüler, tuz kalıpları, gümüş çubuklar sayılırdı. Latincede paraya pecunia denmesi de bundandır; kelime, sürü hayvanı anlamına gelen pecus'tan türemiştir. Bugün aynı hesabı gayrimenkulle, hisse senediyle, dijital varlıklarla yapıyoruz. Ölçü değişti, ama insanın zenginliğini göstermek için konuştuğu dil pek değişmedi. Bu yazıda o dilin en eski ve en kalıcı hâline, yani mimarlığa bakmak istiyorum.
Zenginlik kapalı ortamda yaşayamaz
Sandıkta saklanan altın sahibine güven verir, ama ona zengin olduğunu hissettirmez. O his ancak bir tanık olduğunda anlamlıdır. Kimsenin görmediği bir odada zenginlik yaşanamaz.
Adam Smith bunu 1759'da, Ahlaki Duygular Kuramı'nda şaşırtıcı bir açık sözlülükle yazar. Ona göre servetin bize asıl vaat ettiği şey rahatlık ya da keyif değil, görülmek, fark edilmek, ilgiyle ve kabulle izlenmektir. Kitaptaki bir cümle neredeyse bir itiraf gibi okunur:
Bizi ilgilendiren rahatlık ya da zevk değil, kibirdir.
Modern iktisadın babası sayılan bir adamın, servetin itici gücünü hesap makinesinde değil de aynada araması bence çok şey anlatıyor.
Bunu yalnızca bir zaaf diye okumak kolaya kaçmak olur; üstelik eksik de kalır. Değer verilme duygusu insanı yaşamaya iter. Görülmek isteyen, aslında var olmak isteyendir; Türkçenin zengine neden "varlıklı" dediği de burada biraz daha anlaşılır hâle gelir.
Bu sezgiye adını koymak ise Smith'ten 140 yıl sonra, 1899'da, Amerikalı iktisatçı Thorstein Veblen'e düştü. Veblen'in Aylak Sınıfın Teorisi'nde "gösterişçi tüketim" dediği şey basitçe şunu anlatır: Zenginler yalnızca tüketmez, tükettiklerini görünür kılar. Veblen bir adım daha atar ve zenginliğin en sağlam kanıtının israf olduğunu söyler. Mantığı da yerindedir; bir şeyi çarçur edebilmek için önce ihtiyacınızdan fazlasına sahip olmanız gerekir.
İsrafın sergilendiği en büyük, en kalıcı ve en uzaktan görünen sahne de mimarlıktır. Bir kolyeyi yalnızca odadakiler görür, bir sarayı bütün şehir. Elbise bir mevsim yaşar, cephe yüzyıllarca ayakta kalır. Bu yüzden gönül rahatlığıyla söyleyebilirim:
Zenginlik, mimaride israfla başlar.
İsrafla başlayan mimari
İsraf kendini önce malzemede belli eder: taşıyıcılığın gerektirdiğinden daha kalın duvarlarda, hiç gerekmeyen yerlere döşenmiş mermerde, hiç gerekmeyen yüzeylere sürülmüş altın varakta. Floransa'da Palazzo Medici'nin zemin katını saran o iri, kaba yontulmuş taşlar binayı ayakta tutmak için orada değildir; sokaktan geçene bir şey söylemek için oradadır. Söyledikleri de açıktır:
Taşın ağırlığı, ailenin ağırlığıdır.
Bu dilde altının ayrı bir yeri vardır, çünkü altın kutsalla da konuşur. Bizans mozaiklerinin altın zeminlerini, Kur'an sayfalarını çevreleyen tezhibi, barok kiliselerin yaldızlı sunaklarını düşünün. Kutsal bir metni ya da imgeyi altınla sarmak, ona biçilen değeri göstermenin en açık yoludur. Bu estetik zamanla bizim evlerimize de sızar; varaklı çerçevelerde, yaldızlı aynalarda, salonun en göz önündeki köşesinde karşımıza çıkar. Bazı salonlarda servetle maneviyat öylesine aynı yaldızla konuşur ki hangisinin hangisinden ödünç aldığını kestirmek güçleşir.
Yüksek bir tavan, ısıtılması gereken koca bir boşluktan başka bir şey değildir. İşlev açısından savurgandır ve değerini de tam olarak bu savurganlıktan alır. Yüksek kapının gördüğü iş ise daha sinsidir, çünkü elinizden ölçek duygunuzu alır. İnsan boyunun 2-3 katı yüksekliğindeki bir kapının önünde ya kendinizi küçülmüş hissedersiniz ya da binanın büyüklüğü gözünüze sokulur. Her iki durumda da aynı kapıya çıkarsınız: Burada sizden büyük biri yaşıyor.
Yükseltilmiş döşeme de aynı cümlenin başka bir okunuşudur. Tahtın kaidesi, kürsünün basamağı, sokaktan birkaç basamak yukarı alınmış giriş katı hep aynı işi görür: Ziyaretçi başını kaldırmak zorunda kalır ve bakışın yönü, ilişkinin yönünü de belirler.
Bir de merdiven konusu var; mimarlık tarihinin belki de en teatral elemanı. Paris Operası'nın büyük merdiveni, seyircinin perde açılmadan önce kendisinin sahnelediği yerdir; orada inen de çıkan da hem izler hem izlenir. Oysa işlevine bakılırsa merdiven, 2 katı birbirine bağlayan ve ekonomik bir planda olabildiğince az yer kaplaması beklenen bir elemandır. Zenginin evinde bu ölçü tersine döner; merdiven en geniş, en uzun, en ışıklı hâlini alır.
Zenginlik yalnızca merdivenin ölçüsünde değil, o merdivenin nasıl kullanıldığında da kendini gösterir. Bir araştırmada büyük bir merdivenin önüne görünmez mürekkeple ıslatılmış bir paspas konur. Merdiveni çıkanlar yukarıda durdurulur ve kendilerine meslekleri ve ekonomik durumları sorulur. Ulaşılan sonuç şudur: Merdivenin tam ortasından yürüyenler ya önemli ya da zengin kişilerdir. Bence bu sonuç şaşırtıcı değil. Kenardan, tırabzana yakın yürümek yol vermenin, güvensizliğin, yer açmanın hareketidir. Ortadan yürümek ise yolun size ait olduğunu baştan kabul etmektir. Zengin en geniş merdiveni yaptırmakla yetinmez, o genişliği sahiplenmeyi de bilir. Servet, merdivenin ölçüsünde olduğu kadar insanın o merdivende kapladığı yerde de görünür.
Damdaki Kemancı'nın sütçüsü Tevye, "Eğer zengin olsaydım" diye başlayan o meşhur şarkısında, hayalinde kasabanın ortasına koca bir ev diker. Evin merdivenlerinden biri yalnızca yukarı çıkar, ondan da uzun bir diğeri yalnızca aşağı iner. Bir üçüncüsü daha vardır ki hiçbir yere gitmez; sırf gösteriş olsun diye oradadır. Bana sorarsanız, hiçbir yere çıkmayan o merdiven Veblen'in koca kitabının en kısa özetidir.
Kırmızı, mor ve zehirli yeşil
Zenginliğin bir de rengi var. Daha doğrusu her çağın zenginliği, o çağda elde edilmesi en zor olan renge bürünüyor.
İşe kırmızıyla başlayayım. Antropolog Brent Berlin ile dilbilimci Paul Kay, 1969'da dünya dillerini yan yana koyduklarında dikkat çekici bir düzen fark ettiler. Yalnızca 3 temel renk sözcüğü olan dillerde, siyah ve beyazdan sonra gelen 3. sözcük neredeyse her zaman kırmızıdır. Demek ki insan, karanlığa ve aydınlığa ad verdikten sonra ilk iş kana, ateşe, olgun meyveye bir ad bulmuş. Kırmızının nabzı hızlandırdığını gösteren çalışmalar da bu çok eski dikkatin bedenimizde hâlâ yaşadığını düşündürüyor. Türkçe ise bu rengin neden pahalı olduğunu kelimenin içinde fısıldar. "Kırmızı", boyası elde edilen kırmız böceğinin adından gelir; İngilizcedeki crimson da İtalyancadaki cremisi de aynı kökten, aynı küçücük böcekten türemiştir. Bir avuç boya için binlerce böcek gerekir. Bu yüzden pahalı bir renktir.
Mor ise antik dünyanın altınıdır. Deniz salyangozlarından son derece zahmetli ve pahalı yöntemlerle elde edilen bu boyanın en ünlü üreticileri, MÖ 1. binyılda Fenikelilerdir. Talep nerede varsa boyayı oraya taşırlar ve bu ticaretten büyük servetler edinirler. Zamanla halkla renk o kadar özdeşleşti ki adları birbirine karışır. Bugün kullandığımız "Fenike" adı, Yunanca Phoinikes'ten gelir ve "kızıl mor" anlamındaki phoinix ile akrabadır. Yani koca bir halk, sattığı lüksün adıyla tarihe geçer.
Konstantinopolis ise bu rengi bir unvana çevirir. Büyük Saray'da duvarları imparatorluğun rengi olan mor porfir taşıyla kaplı bir oda vardır. Tahttaki imparatorun çocukları orada dünyaya gelir ve porphyrogennetos, yani "morda doğmuş" diye anılır. Bugün İstanbul'da yürüdüğümüz sokakların bir zamanlar dünyanın en seçkin doğum odasını saklıyor olması, zenginlikle mimarinin ne kadar eskiden beri evli olduğunu hatırlatıyor.
Derken bir gün mor ucuzlar. 1856'da 18 yaşında bir kimya öğrencisi olan William Perkin, sıtmaya karşı kullanılan kinini sentezlemeye uğraşırken kazara ilk sentetik boyayı bulur: leylak moru mauveine'i. Birkaç yıl geçmeden Londra sokakları imparatorların renginde dolaşan hanımlarla dolar. Ama mor herkesin olduğu anda, zenginliğin rengi olmaktan da çıkar.
Yeni zenginlik kendine yeni bir renk arar ve onu bazen ölümcül bir yerde bulur. 1814'te Almanya'da üretilen parlak zümrüt yeşili, 19. yüzyılın salonlarını, duvar kâğıtlarını, balo elbiselerini sarar. İçinde arsenik vardır. Rutubetli odalarda bu duvar kâğıtlarının zehirli gaz salıp salmadığı yıllarca tartışılır. Aynı kimyasala sonradan verilen "Paris yeşili" adının hikâyesi ise tam bir ironi, çünkü madde Paris kanalizasyonlarında fare zehri olarak kullanılmıştır. Kısacası salonların en gözde rengiyle lağımdaki fare zehri aynı şeydir. Lüksün bedeli bazen parayla değil, sağlıkla ödenir. Eskilerin "sağlık en büyük zenginliktir" sözüne bundan daha kara mizahlı bir kanıt bulmak zor.
Aynalı beşik ve büyük pencereler
O bilindik Anadolu türküsü şöyle başlar:
Eledim eledim höllük eledim,
Aynalı beşikte canan bebek beledim,
Büyüttüm, besledim, asker eyledim.
İlk iki dizede koca bir sınıf tarihi saklı. Höllük (bebeğin cildini sıcak tutmak, nemi emmek ve pişik oluşumunu engellemek amacıyla kullanılırdı.), bezin bulunmadığı köy evlerinde bebeğin altına serilen, elenip ısıtılmış topraktır: yoksulluğun en çıplak malzemesi. Aynalı beşik ise bir hayaldir, çünkü ayna o zamanlar pahalı bir eşyaydı. Anne bir eliyle toprağı elerken, bebeğini aynalı bir beşikte salladığını hayal eder. Bu türkü de Nezire Hanım'ın dolması gibi, fakirin zenginlerin dünyasına bakan penceresidir.
Ayna gibi cam da uzun süre zenginliğin ölçüsü olur. Bilinen en eski pencere camlarından bazıları, Vezüv'ün MS 79'da küllere gömdüğü Pompeii ve Herculaneum'da bulunur. Kalın, yeşilimsi, tam saydam olmayan levhalardır ve çoğunlukla hamamlarda kullanılır. O günden sonra bir evin ne kadar zengin olduğu, pencerelerindeki camın sayısından ve büyüklüğünden okunmaya başlar. İngiltere 1696'da bu işi vergiye bağlar ve evler pencere sayısına göre vergilendirilmeye başlanır. Bu vergi orada tam 155 yıl yürürlükte kalır; Avrupa'da birçok ülke de zamanla aynı yolu izler. Pek çok ev sahibi pencerelerini tuğlayla ördürdü; cephenin harmonisi bozulmasın diye bazıları yerlerine pencere resmi yaptırdılar (trompe-l'œil, "göz yanılması"); karanlıkta oturmak, zengin görünmekten ucuza gelir.
Aynanın hikâyesi de pek farklı değil. Ayna yapımı uzun süre Venedik'in, daha doğrusu Murano ustalarının sıkı sıkıya korunan sırrıdır. XIV. Louis'nin maliye nazırı Colbert, Venedikli ustaları ayartıp Fransa'ya getirerek kraliyet ayna atölyesini kurar; Versailles'daki Aynalı Galeri'nin aynaları da bu atölyeden çıkar. Oradaki yüzlerce ayna, bir krallığın artık kimsenin sırrına muhtaç olmadığını ilan etmektedir. Ayna orada bir süs eşyası olmaktan çok, bir ekonomi politikası bildirgesidir.
Yine de pencereyle kibir arasındaki ilişkinin en güzel hikâyesi Floransa'da geçer. 1458'de bankacı Luca Pitti, Arno'nun karşı yakasında bir saray yaptırmaya girişir. Rivayete bakılırsa asıl derdi, Medici Sarayı'nı gölgede bırakmaktır. Sarayının pencerelerinin Medici Sarayı'nın giriş kapısından büyük olmasını, avlusunun da her şeyi içine alacak genişlikte açılmasını ister.
Ama hesap tutmaz. İnşaat devam ederken Pitti ağır mali kayıplara uğrar ve iş durur. Luca Pitti 1472'de, sarayını yarım bırakarak ölür. 1549'da torunlarından Buonaccorso Pitti, ailenin çöken servetiyle birlikte sarayı da satmak zorunda kalır. Alıcı, Toskana Grandükü I. Cosimo de' Medici'nin eşi Eleonora di Toledo'dur. Böylece Medici'leri geçmek için yapılan saray, Medici'lerin evi olur. Tarihin mizahı yine de küçük bir teselli bırakır: Bina bugün hâlâ Palazzo Pitti adıyla anılır. Servet el değiştirir, ama isim yerinde kalır.
Ocak başından çatı katına
Taş Devri'nde hayat ateşin etrafında döner. Yemek orada pişer, hikâyeler orada anlatılır, orada uyunur. Latincede ocak anlamına gelen focus kelimesinin bugün "odak" demek olması bu yüzden tesadüf değil; hayatın odağı, kelimenin tam anlamıyla ocaktır. Türkçe de aynı hatırayı taşır. Bizde ocak hem ateşin yandığı yerdir hem de bir soyun adı. "Ocağı tütsün" derken aslında bir ailenin sürüp gitmesini dileriz.
Ocak başında herkes eşittir, çünkü herkes herkesi görür. Ev 2. bir kat edindiğinde her şey değişir. Üst katın icadı, bir bakıma mahremiyetin de icadıdır. Ev ikiye bölünür: aşağısı işe, hayvana, yabancıya kalır; yukarısı aileye. Geleneksel Türk evinde zemin kat taşlıktır, ahırdır, kilerdir. Asıl hayat yukarıda, sofada ve cumbada geçer. Cumba ise zenginliğin pek zarif bir hâlidir, çünkü kadınlara sokaktan görünmeden sokağı görme imkânı verir.
Peki zengin hangi katta oturur?
Cevap, sandığımızdan çok daha yeni bir icada bağlı. Asansörden önce herkes alt katları ister. Paris'teki Haussmann apartmanlarında en itibarlı daire, balkonlu "soylu kat"tır. Yukarı çıktıkça tavanlar alçalır, kiralar düşer; en tepede, çatı arasında da hizmetçilerin, öğrencilerin, aç sanatçıların odaları başlar. Puccini'nin La Bohème operasının ilk perdesinin bir çatı katında geçmesi de tesadüf değildir.
1857'de New York'ta ilk yolcu asansörü çalışmaya başlayınca bu hiyerarşi tepetaklak olur. Merdiven çıkma zahmeti ortadan kalkar kalkmaz, yukarıda oturmanın bütün avantajları birden ortaya çıkar: daha çok ışık, daha temiz hava, sokağın gürültüsünden ve kokusundan uzaklık, bir de tabii manzara. Hizmetçinin çatı katı, milyonerin "penthouse"u oluverir. Zenginlik, tıpkı Pitti'nin pencereleri gibi, bir kez daha ışığa doğru tırmanır.
Bu dikey sınıf haritasını bugün en iyi anlatan eserlerden biri, ilginçtir, bir mimarlık kitabı değil, bir film. Bong Joon-ho'nun 2019 yapımı Parazit'inde yoksul Kim ailesi yarı bodrum bir dairede, sokak seviyesinin altında yaşar; zengin Park ailesi ise tepedeki cam cepheli modern evde.
Film boyunca karakterlerin durmadan merdiven inip çıkması, toplumsal statünün ta kendisini sahneler. Zenginler için romantik bir hava olayından ibaret olan sağanak, aşağıdaki Kim ailesinin evini lağım sularıyla basan bir felakete dönüşür. Ocak başından bu yana çok şey değişti, ama kimin aşağıda, kimin yukarıda oturduğu sorusu hiç değişmedi.
Mezarda bile farklı
İnsan ölülerini gömmeye başladığında toprağa yalnızca bir beden bırakmıyordu; o bedene sonsuza dek kalacağı bir barınak da veriyordu. Mezarın yaşayanlara söylediği şey çok sadedir:
Buradaki kimse unutulmayacak.
Belki de insanın ilk mimarisi ev değil, mezardır.
Ama zengin, öldükten sonra da farklı olmak zorundadır. Ebedî istirahatgâhının da bir cephesi, bir malzemesi, bir yüksekliği olmalıdır. Mısır piramitlerinden bu yana mezar, insanın yaşarken yaptırdığı evin ölümden sonraki karşılığıdır ve çoğu zaman o evden daha gösterişlidir.
Bu hikâyenin en ünlü bölümü de bizim topraklarımızda yazılır. Karia'nın hâkimi Mausolos MÖ 353'te öldüğünde, Halikarnassos'ta, yani bugünkü Bodrum'da onun için yapılan anıt mezar öylesine görkemliydi ki dünyanın 7 harikası arasına girer. Bugün pek çok dilde büyük anıt mezarlara verilen ad, mozole, onun adından gelir. Ne var ki tarih zenginlere karşı her zaman nazik davranmaz. Hem bir anıt hem de bir kelime olarak yaşamayı başaran Mausolos'un taşları, yaklaşık 500 yıl önce St. Jean Şövalyeleri'nin Bodrum Kalesi'ni güçlendirmek için kullandığı sıradan bir yapı malzemesine dönüşür. Ölümsüzlük satın alınabilir, ama kirası yüksektir.
Bu cümleyi biraz açmak isterim. Ölümsüzlük satın alınabilir, çünkü insan bedeniyle ölümsüz olamasa da yaptırdığı yapılarla, ürettiği ya da desteklediği sanat eserleriyle, bilimsel buluşlarla veya büyük iyiliklerle adını yüzyıllarca yaşatabilir; unutulmamak mümkündür. Ama kirası yüksektir, çünkü bu kalıcılık ne bedavadır ne de tek seferlik bir çabayla elde edilir. Tıpkı her ay yeniden ödenen bir kira gibi, insandan bir ömür boyu konforundan, zamanından, uykusundan, bazen sağlığından ve sevdiklerinden ödün vermesini, büyük acılara ve yalnızlıklara katlanmasını ister. Kısacası tarihe geçmek mümkündür, ama bedeli çok ağır bir emektir.
Floransa'da Medici'ler bu kirayı ödemeye kararlıdır. San Lorenzo'daki aile mezarları için Michelangelo'ya Yeni Sakristi'yi (Sagrestia Nuova) yaptırırlar. Sonraki kuşaklar da Prensler Şapeli'ni, duvarları baştan sona değerli taş kakmalarla kaplanacak bir yapı olarak tasarlar. İş o kadar uzun sürer ki şapelin asıl sahipleri bittiğini hiç göremez. Demek ki mezarda bile israf var; üstelik bu kez, o israfı görecek olanın kendileri olmayacağını bile bile.
Değer verilme duygusu insanı yaşamaya iter, demiştim. Anlaşılan o ki ölümden sonra da peşini bırakmıyor.
Başkalarında olmayan
Buraya kadar anlattıklarımı tek bir cümleye sığdırmam gerekse, İtalyanca not defterime bir gün düştüğüm kısa bir ifadeyi seçerdim: quello che non possiedono gli altri, yani başkalarında olmayan. En yalın tanımıyla zenginlik, başkalarının sahip olmadığı şeydir. Değerli olan malzemenin kendisi değil, kıtlığıdır.
Bunun en güzel kanıtı şu an mutfak çekmecenizde duruyor. 19. yüzyılın ortasında alüminyum, cevherinden ayrıştırmak son derece zor olduğu için altından daha değerlidir. III. Napolyon bu yeni metale hayrandı ve üretimini araştıran kimyacılara kendi cebinden destek verir. Anlatılana göre saray ziyafetlerinde en itibarlı konuklara alüminyum çatal bıçak, geri kalanlara ise altın takımlar sunulur. Baksanıza altın, düpedüz teselli ödülüymüş. Amerikalılar 1884'te sanayisinin gücünü göstermek için Washington Anıtı'nın tepesine alüminyumdan küçük bir piramit yerleştirir.
Yalnızca 2 yıl sonra, 1886'da, 2 genç kimyacı birbirinden habersiz olarak alüminyumu elektrikle ucuza üretmenin yolunu bulur ve fiyatlar çöker. İmparatorun sofrasını süsleyen metal, bugün kullanıp çöpe attığımız folyoya dönüşür. Morun da, aynanın da, pencere camının da başına aynı şey gelir. Bir zamanlar Versailles'ı Versailles yapan ayna, bugün her apartman asansörünün duvarında asılı duruyor.
İktisatçı Fred Hirsch 1976'da bu tür şeylere "konumsal mallar" adını verir. Tüm bunlar, değeri başkalarının onlara sahip olmamasına bağlı mallardır. Herkesin sahip olabildiği manzara artık manzara sayılmaz, herkesin giyebildiği marka, lüks marka olmaz, herkesin girebildiği kulüp de kulüp olmaktan çıkar. Zenginliğin hareketli bir hedef olması bundandır: Tam yetiştiğinizi düşündüğünüz anda o çoktan başka bir yere taşınmıştır.
Schopenhauer bu kovalamacanın psikolojisini tek cümlede özetler: Zenginlik deniz suyuna benzer, içtikçe susarsınız. Başkalarında olmayana sahip olma arzusu da tanımı gereği hiçbir zaman doymaz, çünkü başkaları her zaman oradadır.
Fakirin hayali, zenginin zamanı
Tevye'ye dönmek istiyorum, çünkü o şarkı zenginlik üzerine yazılmış en dürüst metinlerden biri. Hiçbir yere çıkmayan merdivenden sonra Tevye avlusunu kazlarla, ördeklerle, hindilerle doldurur; bütün kasaba onların yaygarasını duysun ister. Zenginlik yine kapalı ortamda yaşayamaz, ama bu kez kendini sesle ilan eder. Tevye karısını hizmetçilere emirler yağdıran, salına salına yürüyen bir hanımefendi olarak hayal eder. Kasabanın ileri gelenlerinin kendisine akıl danışmaya geldiğini düşünür. Verdiği cevapların isabetli olup olmaması kimsenin umurunda değildir, çünkü servet sahibinin sözüne kendiliğinden bir bilgelik payesi kazandırır.
Bu hayal, Nezire Hanım'ın dolmasıyla aynı mutfaktan çıkıyor. Zenginin dolması pirinçsiz, sözü doğru, çocuğu güzeldir. Halk arasında "zenginin çocuğu güzel olur" denir ve bunda bir parça gerçek payı da vardır; iyi beslenme, iyi bakım, düzgün dişler, bir de özenle seçilmiş güzel ya da yakışıklı eşler. Ama asıl pay bakanın gözündedir. Servet, sahibinin başına bir hâle gibi konar ve o hâlenin içinde kalan her şey biraz daha parlak görünür.
Yine de Tevye'nin şarkısının asıl sırrı en sonda saklı. Bütün o evlerden, kazlardan, unvanlardan sonra sütçü, bunların içinde en tatlısının ne olacağını söyler: Şimdi bir türlü bulamadığı vakti bulmak, sinagogda oturup dua etmek, her gün saatlerce bilgili adamlarla kutsal kitaplar üzerine konuşmak. Fakirin zenginlik hayalinin en derin katmanında ne mermer vardır ne altın. Orada zaman vardır.
Eski bilgelik bunu hep biliyordu. Hz. Muhammed'in bir hadisi bu konuda son derece açıktır:
Zenginlik mal çokluğu değildir; asıl zenginlik gönül zenginliğidir.
Seneca, dostu Lucilius'a yazdığı ikinci mektupta fakiri, azı olan değil, daha fazlasını isteyen kişi olarak tanımlar. Başka bir mektubunda da Epikuros'tan bir öğüt aktarır: Birini zengin etmek istiyorsan ona para ekleme, arzularından eksilt. Aristoteles'in öğrencisi Theophrastos'un da zamanı insanın harcayabileceği en pahalı şey saydığı anlatılır. Konunun son sözü ise belki de Seneca'nın ilk mektubundadır:
Her şey başkalarınındır Lucilius; yalnızca zaman bizimdir.
Gönül tokluğu, sevdiklerimizle kurduğumuz bağlar, sağlığımız, öğrendiklerimiz... Bunların hiçbirini başkasının elinden alarak edinemeyiz; hiçbiri de başkasında olduğu için değerinden bir şey kaybetmez. Konumsal malların tam tersidirler. Belki de asıl zenginlik, insanın kendi zamanının sahibi olabilmesidir.
Veblen'in "aylak sınıf"ı da zamanı sergiler, ama başka bir yoldan: Çalışmak zorunda olmamak, zenginliğin nişanıdır. Bugün ise tuhaf bir dönüşe tanık oluyoruz. Silvia Bellezza ve meslektaşlarının 2017'de yayımladığı bir araştırma, özellikle Amerika'da "çok meşgulüm" demenin yeni bir statü göstergesine dönüştüğünü ortaya koyuyor. Bir zamanlar zenginler boş vakitleriyle övünürken şimdi boş vakitlerinin olmamasıyla övünüyorlar. Tevye bunu duysa, herhâlde kahkahayı basardı.
Yuvayı dişi kuş yapar
Frank Lloyd Wright mimarlık için "ana sanat veya sanatların anası" der. Bunu yalnızca bütün sanatları kucakladığı için değil, bir toplumun neye değer verdiğini en açık biçimde ele verdiği için de söylemiş olabilir. Bir şehrin cephelerine bakarak orada servetin nasıl kazanılıp nasıl harcandığını, kimden saklanıp kime gösterildiğini okuyabilirsiniz. Mimarlık, zenginliğin hem en büyük sahnesi hem de en dürüst tanığıdır.
Ama o sahneyi kuranın da bir şeyler bilmesi gerekir. Atalarımız "Yuvayı dişi kuş yapar" der. Bir evde nasıl yaşanacağını, sabah ışığının hangi odaya düşmesi gerektiğini, misafirin nereye oturacağını, sofranın kaç kişiyi ağırlayacağını çoğu zaman kadınlar bilir. Mimarlıkta da durum farklı değildir. Çizimden önce gelen bu bilgi, aslında bir hayat bilgisidir.
Burada Cengiz Bektaş'ı anmadan geçemem. O, mimarlığı her şeyden önce bir kültür birikimi işi olarak görürdü; ben de bu bakışı hep çok değerli bulmuşumdur. Bu birikim kimseye doğuştan verilmiş bir ayrıcalık değildir; okudukça, gezdikçe, dinledikçe, başka hayatları merak ettikçe her mimarın ömür boyu büyütebileceği bir hazinedir. İster bir kamu binası olsun ister varlıklı bir aile için bir ev, iyi bir yapı tasarlayabilmek için içinde yaşanacak hayatın ritmini, sofrasını, sessizliğini ve ölçüsünü içeriden tanımak gerekir. O dünyayı içeriden tanıyan bir mimar, ister orada büyümüş olsun ister onu sabırla gözlemleyip öğrenmiş olsun, ihtiyaçları daha iyi sezer. Zenginliği yalnızca dışarıdan seyretmekle yetinen biri ise bütün iyi niyetine rağmen Nezire Hanım'ın dolmasını pişirebilir. Zenginliği fazlalık sanır; hiçbir yere çıkmayan merdivenler kurar, her yüzeyi yaldızlar, her köşeye mermer döşer. Oysa iyi yaşanmış zenginlik çoğu zaman bir ölçü meselesidir. Gerçek lüks bazen bir duvarın kalınlığında değil, bir pencerenin doğru yere açılmış olmasında saklıdır.
Son olarak Nezire Hanım'ın tenceresine dönüyorum. Kim bilir, belki de haklıydı ve zenginlerin dolması gerçekten pirinçsizdir. Çünkü pirinç, yoksulluğun bulduğu en zarif çözümdür. Yarım kilo eti bir kalabalığa yetirmenin, tencereyi büyütmenin, sofraya bir sandalye daha eklemenin sanatıdır. Yalnızca etle dolan tencere zengindir, ama yalnızdır. Pirinçle çoğalan tencere ise kalabalık bir sofranın vaadini taşır.
Gönül zenginliği dediğimiz şey de belki budur: Bir tencereyi uzatmayı bilmek. Zenginlik mimaride israfla başlıyorsa, bilgelikte ölçüyle, sofrada da paylaşmakla tamamlanır.
Ve en zengin dolma, bence, pirinci bol olanıdır.
1. İtalyanca cremisi kelimesinin Türkçe karşılığı koyu kırmızı, kızıl veya kıpkırmızıdır.
• Koyu kırmızı / Kızıl: Renk tonu olarak derin, parlak ve koyu bir kırmızı türünü (İngilizcedeki crimson) ifade eder.
• Kelime kökeni olarak Türkçe kırmızı kelimesiyle de tarihsel bir akrabalığa sahiptir (kökü Arapça/Farsça kırmız yani kırmızı boya veren böcek kelimesinden gelir).
2. Konumsal mal (İngilizce: positional good), değerini kendi fiziksel işlevinden ziyade başkalarının ona sahip olmamasına ve sağladığı sosyal statüye borçlu olan mal veya hizmetlerdir. İktisatçı Fred Hirsch tarafından 1976 yılında literatüre kazandırılmıştır.
*Bu içerik serbest gazeteci veya konuk yazarlar tarafından hazırlanmıştır. Bu içerikte yer alan görüş ve ifadeler yazara aittir ve Independent Türkçe'nin editöryal politikasını yansıtmayabilir.
© The Independentturkish