Bugün içinde yaşadığımız dünya, 1991 yılında Sovyetler Birliği'nin dağılmasının ardından şekillenen dünyaya artık benzemiyor.
30yıl boyunca ABD'nin üstünlüğü ve siyasi, ekonomik ve güvenlik alanındaki kararları etkileme kapasitesiyle karakterize edilen uluslararası sistem, güç dengelerini yeniden şekillendiren köklü dönüşümlerle karşı karşıya.
Bu değişimlerin başında Çin'in yükselişi, Rusya'nın etkili bir stratejik aktör olarak yeniden sahneye çıkması ve Hindistan'ın uluslararası alandaki varlığının güçlenmesi geliyor. Bunlara Avrupa Birliği'nin ve diğer bölgesel güçlerin ekonomik ve siyasi ağırlığı da ekleniyor.
Peki, dünya gerçekten çok kutuplu bir döneme mi girdi, yoksa ABD hegemonyası, Çin rekabeti ve birbiriyle çatışan uluslararası hedeflerin şekillendirdiği bir geçiş sürecinde mi bulunuyor?
Gücün daha fazla ülke arasında dağılması, daha dengeli bir dünya düzenine mi yol açacak, yoksa rekabeti ve istikrarsızlığı mı artıracak?
Tek kutupluluktan çok sayıda nüfuz merkezine
Çok kutuplu dünya kavramı, uluslararası ilişkileri etkileyebilecek askerî, ekonomik ve diplomatik kapasiteye sahip üç veya daha fazla büyük gücün varlığına dayanıyor. Bu sistem, tek bir devletin hâkim olduğu tek kutuplu düzenden ve Soğuk Savaş döneminde ABD ile Sovyetler Birliği arasındaki rekabetle şekillenen iki kutuplu sistemden ayrılıyor.
Soğuk Savaş'ın sona ermesinin ardından Washington, geniş askerî, teknolojik ve ekonomik üstünlüğe sahip oldu. Bu üstünlük, küresel ekonominin düzenlenmesinde önemli rol oynayan ittifaklar ağı ve finansal-ticari kurumlarla desteklendi. Ancak Çin zamanla büyük bir ekonomik ve teknolojik güce dönüştü, askerî kapasitesini genişletti. Rusya ise nükleer cephaneliğine, coğrafi konumuna ve doğal kaynaklarına dayanarak stratejik konumunu yeniden kazanmak için çaba gösterdi.
Çok kutupluluk, yükselen güçler arasında mutlaka uyumlu ittifakların kurulacağı anlamına gelmiyor. Siyasi sistemler, ekonomik çıkarlar ve tarihsel deneyimler arasındaki farklılıklar varlığını koruyor. Bu ülkeler arasındaki temel ortak nokta ise ABD'nin tek taraflı üstünlüğünü sınırlandırma ve uluslararası nüfuzun yeniden dağıtılması isteği olabilir.
Bu noktada Çin-Rusya ilişkilerinin gelişerek enerji, ticaret, askerî ve diplomatik iş birliğini kapsayan stratejik bir ortaklığa dönüşmesi dikkat çekiyor. Ancak bu ilişkiyi bütünleşmiş bir ittifak olarak tanımlamak abartılı olabilir. Çünkü iki ülkenin de kendine özgü hesapları ve bağımsız çıkarları bulunuyor.
Çin; sanayi ve ticaret gücü, teknolojik ilerlemesi, yurt dışı yatırımları ve Kuşak ve Yol Girişimi sayesinde merkezi bir konumda bulunuyor. Antoine el Hac'ın Şarku’l Avsat için kaleme aldığı analize göre Pekin yalnızca ekonomik alanda ABD ile rekabet etmekle kalmıyor, uluslararası kurumlardaki varlığını genişletmeye ve alternatif ya da paralel finansal ve ticari mekanizmalar geliştirmeye de çalışıyor.
Rusya ise gücünün önemli bir bölümünü askerî ve nükleer kapasitesinden, Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi'ndeki konumundan ve enerji piyasalarındaki rolünden alıyor. Ukrayna savaşı, Rusya'yı Batı ile yaşanan jeopolitik mücadelenin merkezine yeniden taşıdı. Ancak Moskova aynı zamanda ekonomik ve teknolojik kısıtlamalarla ve giderek artan askerî maliyetlerle karşı karşıya.
Hindistan ise farklı bir model ortaya koyuyor. Yeni Delhi, herhangi bir siyasi veya askerî eksene bütünüyle bağlanmadan nüfuzunu genişletmeye çalışıyor. Bu politikanın temelini, Hindistan'ın BRICS grubuna katılmasına imkân tanırken ABD, Japonya ve Avustralya ile QUAD çerçevesindeki iş birliğini de güçlendirmesine imkân sağlayan “stratejik özerklik” anlayışı oluşturuyor.
Avrupa ve orta ölçekli güçler
Dönüşüm yalnızca büyük güçlerle sınırlı değil. Avrupa Birliği önemli bir ekonomik ve düzenleyici ağırlığa sahip. Tek pazarı, ticaret politikaları ve hukuki standartları sayesinde sınırlarının ötesindeki hükümetler ve şirketler üzerinde de etkili olabiliyor.
Ancak ortak askerî kapasitenin ve tam stratejik özerkliğin bulunmaması, bazı üyelerin NATO'ya bağımlılığı ve dış politika konusundaki görüş ayrılıkları, AB'nin bütünleşmiş bir siyasi ve askerî kutup olarak hareket etme kapasitesini sınırlandırıyor.
Buna karşılık Brezilya, Türkiye ve Endonezya gibi orta ölçekli güçlerin önemi giderek artıyor. Bu ülkelerin kaynakları, coğrafi konumları ve diplomatik ilişkileri onlara müzakere gücü kazandırıyor. Büyük güçlerin bu ülkelerle iş birliği yapmak için rekabet etmesi de ekonomik ve güvenlik ilişkilerini çeşitlendirmeleri açısından daha geniş bir hareket alanı sağlıyor.
Uluslararası kurumlar sınavdan geçiyor
Nüfuz merkezlerinin çoğalmasına yönelik dönüşümün en önemli sonuçlarından biri, uluslararası kurumların meşruiyeti ve etkinliği konusunda soruların giderek artması. Birleşmiş Milletler, Uluslararası Para Fonu, Dünya Ticaret Örgütü ve diğer kurumlar, bugünkünden farklı güç dengelerinin hâkim olduğu bir dönemde kuruldu.
Güvenlik Konseyi bu çelişkinin en belirgin örneklerinden biri. ABD, Rusya, Çin, Fransa ve İngiltere'den oluşan beş daimî üye, dünya ekonomisinde ve siyasetinde yaşanan değişimlere rağmen veto hakkını elinde tutuyor. Bu durum, konseyin reforme edilmesi ve daimî üyeliklerde mevcut ağırlıkları yeterince temsil edilmeyen ülke ve bölgelerin daha fazla yer alması yönündeki talepleri güçlendiriyor.
BRICS grubunun yükselişi ve Yeni Kalkınma Bankası'nın kurulması da gelişmekte olan ekonomilerin uluslararası politikaların şekillendirilmesinde daha fazla söz sahibi olmalarını sağlayacak finansal ve kurumsal araçlara sahip olma isteğini yansıtıyor. Bu gelişmeler mevcut kurumların tamamen devre dışı bırakılması anlamına gelmiyor. Daha ziyade, Batı'nın hâkimiyeti döneminde şekillenen düzene yönelik münhasır kabulün zayıfladığını gösteriyor.
Çok kutupluluk: Denge mi, yeni çatışmalar mı?
Araştırmacılar, çok kutuplu sistemin tek kutuplu veya iki kutuplu sistemden daha istikrarlı olup olmadığı konusunda farklı görüşlere sahip.
Bazı araştırmacılar, çok sayıda gücün varlığının hegemonya ihtimalini azalttığını savunuyor. Çünkü genişlemek isteyen herhangi bir devlet karşısında ona karşı oluşturulabilecek ittifaklar bulunuyor. Ayrıca bu sistem, ülkelere diplomatik manevra açısından daha fazla seçenek sunuyor.
Buna karşılık diğer araştırmacılar, güç merkezlerinin çoğalmasının yanlış değerlendirme ve hesaplama hataları ihtimalini artırdığına dikkat çekiyor. İttifakların karmaşıklaşması, çıkarların iç içe geçmesi ve kriz dönemlerinde verilecek tepkilerin öngörülmesinin zorlaşması bu riskleri artırıyor.
Birinci Dünya Savaşı öncesindeki Avrupa, bu tehlikelerin tarihsel örneklerinden birini oluşturuyor. İttifakların iç içe geçmesi, sömürge rekabeti ve silahlanma yarışı, Avusturya Arşidükü Franz Ferdinand'ın 1914 yılında öldürülmesinin dünya savaşını başlatan kıvılcıma dönüşmesinde etkili oldu. Ancak çok kutupluluk kaçınılmaz olarak savaşa yol açmıyor. Nitekim 1815 Viyana Kongresi sonrasında Avrupa güçleri arasında sağlanan uzlaşmalar, göreceli bir güç dengesinin korunabileceğini gösterdi.
Nükleer silahlar da bu denkleme önemli bir unsur ekliyor. Nükleer caydırıcılık, büyük güçler arasında doğrudan çatışma ihtimalini azaltırken geleneksel savaşları, vekâlet çatışmalarını ve ekonomik ya da teknolojik baskıları engelleyemiyor.
Bizi nasıl bir dünya bekliyor?
Belki de asıl soru, dünyanın çok kutuplu hâle gelip gelmediğinden ziyade nasıl bir çok kutuplu düzenin oluşmakta olduğu. ABD hâlâ askerî üstünlüğünü, küresel ölçekteki varlığını ve geniş ittifak ağını koruyor. Çin ise ABD'nin nüfuzuna karşı en ciddi rakip konumunda. Rusya, Hindistan, Avrupa Birliği ve diğer bölgesel güçler de kapasiteleri ve rolleri aynı düzeyde olmasa da güç dengelerini farklı ölçülerde etkiliyor.
Çin-ABD-Rusya üçlü zirvesinin Şanghay'da ortaya çıkaracağı sonuçların netleşmesi beklenirken dünya, henüz şekillenmemiş bir geçiş döneminden geçiyor. ABD'nin tek kutuplu hâkimiyeti artık eskisi kadar sağlam değil. Ancak çok kutupluluk da henüz açık kurallara ve rekabeti yönetebilecek güçlü kurumlara sahip istikrarlı bir sisteme dönüşmüş değil.
Temel mesele, kutupların sayısından ziyade aralarında kurulacak ilişkilerin niteliği. Güç merkezlerinin çoğalması uluslararası kurumların reformuyla, iş birliğinin güçlendirilmesiyle ve uluslararası hukuka saygıyla birlikte ilerlerse daha temsili ve dengeli bir dünya düzeninin önünü açabilir.
Ancak bu süreç nüfuz, silahlanma ve kaynaklar üzerinde açık uçlu bir yarışa dönüşürse dünya, sonunda büyük bir savaşın yaşanabileceği uzun istikrarsızlık dönemine girebilir.
*Bu makalede yer alan fikirler yazara aittir ve Independent Türkçe'nin editöryal politikasını yansıtmayabilir.