Washington ile Tahran arasındaki bölgesel arabuluculuk başarılı olacak mı?

Hüda Rauf yazdı: "Katar ve Pakistan’ın çabalarının tıkanması, ABD-İran çatışmasını üç senaryo ile karşı karşıya bırakıyor"

Trump’ın son açıklamaları, geniş çaplı bir savaşı dışlamak ile güç kullanma tehdidinde bulunmak arasında gidip gelen bir durumu yansıtıyor / Fotoğraf: Reuters

ABD-İran yüzleşmesi, tırmanış biçiminde yeni bir aşamaya giriyor; hem de yalnızca askeri tehditlerin artması nedeniyle değil, olası yeni bir savaşın kapsayabileceği hedeflerin niteliğinde yaşanabilecek dönüşüm sonucunda… Washington deniz ablukası ve ekonomik baskı politikasını sürdürürken, Amerikan yönetiminin askeri tesisleri hedef almanın ötesine geçerek kritik altyapıya uzanabilecek yeni askeri seçenekleri değerlendirdiğine dair işaretler giderek çoğalıyor.

Buna karşılık Tahran, yeni bir saldırının önceki angajman kurallarına göre karşılanmayacağı ve İran’ın yanıtının bölgedeki stratejik hedef ve tesislere yayılabileceği yönünde net mesajlar gönderiyor. Bu gelişmeler, Katar ve Pakistan arabuluculuğunun sekteye uğraması ve bir anlaşmaya varılabileceğine dair iyimserliğin gerilemesiyle eş zamanlı olarak yaşanıyor; üstelik her iki taraf da savaşın yeniden başlamasının yüksek maliyetinin hâlâ farkında.

fazla oku

Bu bölüm, konuyla ilgili referans noktalarını içerir. (Related Nodes field)

Bazı raporlarda İran’daki birtakım barajlarla yer altındaki füze tesisleri arasında bağlantı bulunma ihtimalinden söz edilmesi, Trump’ın daha önceki dönemlerde İran’ın elektrik santrallerini, köprülerini ve kritik tesislerini hedef alma tehditlerini akıllara getirdi. Ancak bu raporların yayımlanma zamanlaması, olası bir yüzleşmede Amerikan hedef bankasının genişletilmesi ihtimaline ilişkin soru işaretleri doğuruyor ve çift kullanımlı tesisler etrafındaki tartışmanın yaygınlaştığını, bunun doğurabileceği insani ve askeri riskleri ortaya koyuyor.

Daha da önemlisi, askeri kapasitelerin hedef alınmasından sivil altyapının vurulmasına geçilmesi, kullanılan gücün düzeyindeki basit bir tırmanıştan ziyade savaş stratejisinde niteliksel bir dönüşüme işaret edecek. Bu tür saldırılar İran sistemi üzerindeki ekonomik ve sosyal baskıyı artırmayı amaçlayabilir; ancak taviz vermek yerine Tahran’ı yüzleşmenin kapsamını genişletmeye iten ters tepkilere de yol açabilir.

İran’ın bu gelişmelere yanıtı sert oldu. Meclis Başkanı Muhammed Bakır Kalibaf, askeri mevkilere yakın sivil tesislerin meşru hedef haline getirilmesinin, İran’ı da aynı mantığı ABD ve İsrail üslerinin yakınındaki tesisler için uygulamaya sevk edebileceği uyarısında bulundu.

Bu açıklamanın önemi siyasi bir yanıt olmanın ötesine geçiyor; zira savaşın askeri kapasiteleri hedef almaktan hasımların stratejik çıkarları ve altyapısını hedef almaya taşınması tehdidine dayanan yeni bir caydırıcılık denklemi kurma yönündeki İran girişimini yansıtıyor. Bu mesajlar, son aylarda ortaya çıkan ve olası yeni bir yüzleşmenin coğrafi olarak sınırlı kalmayacağı, İran’ın savaşın kapsamını, zamanlamasını ve hedeflerini Washington’ın tek başına belirlemesine izin vermeyeceği yönündeki İran yaklaşımıyla örtüşüyor. Ne var ki bu strateji büyük riskler barındırıyor; bölgedeki enerji, su veya elektrik tesislerinin hedef alınması, kontrol altına alınması güç bir şekilde savaşın yayılmasına yol açabilir.

Trump’ın son açıklamaları, geniş çaplı bir savaşı ihtimal dışı bırakmak ile güç kullanma tehdidinde bulunmak arasında gidip gelen bir bocalamayı yansıtıyor. İran ile varılan önceki mutabakat zaptını ‘zaman kaybı’ olarak nitelendirirken, son Amerikan raporları yeni askeri senaryolar üzerinde çalışılmaya devam edildiğine ve özellikle İsrail baskısı altında olası İran yanıtlarının değerlendirildiğine işaret ediyor.

Bununla birlikte Amerikan yönetiminin topyekûn savaşa dönme kararını kesinleştirdiği de görünmüyor. Zira deniz ablukası, geniş çaplı bir yüzleşmenin doğrudan siyasi ve askeri maliyetlerine katlanmaksızın İran ekonomisini yıpratmaya devam etmesine imkân tanıdığı için Washington açısından cazip bir seçenek olmayı sürdürüyor. Ablukanın İran ekonomisine zarar vermekte başarılı olması, mutlaka siyasi hedeflerine ulaşmakta da başarılı olacağı anlamına gelmiyor; zira Tahran sınırlı tavizleri kabul edebilir, ancak rejimin bekasına veya İran’ın caydırıcılık unsurlarına tehdit olarak gördüğü tavizleri vermeye hazır görünmüyor.

Amerikan politikasının açmazı da tam burada yatıyor: Ekonomik baskılar arttıkça İran’ın uzlaşmazlığının maliyeti yükseliyor, ancak Tahran’ın ablukayı kırmak ve Amerikan hesaplarını değiştirmek için tırmanışa gitme motivasyonu da artabiliyor. Özellikle de İran, on yıllardır rejime uygulanan uluslararası yaptırımlarda olduğu gibi bu abluka halinin kalıcı bir duruma dönüşmemesi için onu kırmak istiyor.

Öte yandan, tırmanış ihtimallerinin artmasına rağmen diplomatik hareketlilik durmuş değil. Katar, önceki mutabakatları canlandırmak ve Hürmüz Boğazı’nın yeniden açılmasına olanak tanıyacak bir formül bulmak amacıyla, devam eden Pakistan rolüne paralel olarak Washington ve Tahran ile temaslarını yoğunlaştırdı. İran’ın önerileri; seyrüsefer güvenliğinin yeniden sağlanması ve ardından nükleer dosyanın ele alınmasına geçilmesi karşılığında deniz ablukasının kaldırılmasına, yaptırımların hafifletilmesine ve savaşın sona ereceğine dair garantiler verilmesine dayanıyor.
 


Ancak asıl anlaşmazlık artık yalnızca anlaşmanın içeriğiyle değil, yükümlülüklerin yerine getirilme sırasıyla da ilgili. ABD baskıyı hafifletmeden önce İran’dan somut tavizler isterken, İran ise Washington’ın ablukayı kaldırarak ve askeri operasyonların yeniden başlamasını önleyecek garantiler sunarak ilk adımı atmasında ısrar ediyor.

Aynı şekilde Trump’ın müzakerelere yönelik önceki hevesinden geri adım atması ve bölgesel arabuluculukla varılan mutabakat zaptını eleştirmesi, diplomatik yolun başarı şansına dair şüpheleri daha da artırıyor. Yine de Katar ve Pakistan arabuluculuğu; yalnızca kapsamlı bir anlaşmaya varmak için değil, aynı zamanda yanlış hesaplamaları önlemek ve gerilimi düşürmeye yönelik aşamalı düzenlemeler bulmak için de gerekli olmayı sürdürüyor.

Bölge üç temel ihtimalle karşı karşıya görünüyor:

•  Birincisi, Washington’ın ekonomik ablukayı sürdürdüğü, İran’ın ise taraflar topyekûn bir savaşa geçmeksizin Hürmüz Boğazı’ndaki baskı araçlarını elinde tuttuğu mevcut durumun devamı. Askerî açıdan en az maliyetli senaryo bu olsa da yıpranma ve kademeli tırmanış riskleri taşıyor.

•  İkincisi, askeri tesisleri ve muhtemelen stratejik altyapıyı hedef alan sınırlı veya genişletilmiş Amerikan saldırılarının düzenlenmesi. Bunun tehlikesi, İran’ın yanıtının Washington’ın öngördüğü sınırları aşarak daha geniş bir bölgesel savaşın kapısını aralayabilmesinde yatıyor.

•  Üçüncü ihtimal ise ablukayı hafifletme karşılığında güvenli seyrüseferin yeniden sağlanmasıyla başlayan, ardından nükleer program ve yaptırımlar konusunda daha geniş müzakerelere geçilen karşılıklı ve eş zamanlı adımlara dayalı aşamalı bir mutabakata varılması.


Sonuç olarak asıl tehlike yalnızca Trump’ın yeni bir savaş başlatma kararı alma ihtimalinde değil, her iki tarafın da zamanın kendi lehine işlediğine ve rakibinin önce geri adım atacağına inanmaya devam etmesinde yatıyor. ABD ekonomik yıpratmaya bel bağlarken, İran direnmeye ve yüzleşmenin bölgesel maliyetini artırmaya oynuyor; bu iki bahis arasında savaş, hesaplı bir siyasi seçenek olmaktan çıkıp karşılıklı yanlış değerlendirmenin bir sonucuna dönüşebilir.

Dolayısıyla arabuluculuğun başarısı diplomatik temasların sayısına değil, Amerikan ve İran taraflarına; Washington ve Tahran’ın teslimiyet dayatma mantığından vazgeçmeye ve hiçbirine tam bir zafer kazandırmasa da bölgenin çok daha geniş ve tehlikeli bir savaşın bedelini ödemesini engelleyecek bir uzlaşmayı kabul etmeye ne kadar hazır olduklarına bağlı olacaktır.

 

 

*Bu makalede yer alan fikirler yazara aittir ve Independent Türkçe'nin editöryal politikasını yansıtmayabilir.

Bu makale Independent Türkçe için Independent Arabia gazetesinden çevrilmiştir.

Independent Arabia

DAHA FAZLA HABER OKU