Bir Başkadır: İnsan neden değişmeden acısından kurtulmak ister?

Hatice Keltek Independent Türkçe için yazdı

Berkun Oya’nın yazıp yönettiği ve Başkomiser Muzaffer Saydam’a hayat verdiği Bir Başkadır’ın ikinci sezonunda terapi odası, güç ve kırılganlığın çatıştığı bir alana dönüşüyor / Fotoğraf: Netflix

Bir insanın ardından gözyaşı dökmek, onu hayattayken ne kadar sevdiğimizi gösterir mi?

Peki ya o insanı incitmiş, isteklerini görmezden gelmiş, hayatı üzerinde söz sahibi olmayı kendimize hak bilmişsek?

Kaybından sonra duyduğumuz acı, hayattayken ona yaşattıklarımızın kefareti olabilir mi?

Berkun Oya'nın yazıp yönettiği Bir Başkadır dizisinin ikinci sezonunda, yine kendisinin canlandırdığı Başkomiser Muzaffer Saydam, insanın ruhsal dünyasındaki bu çelişkiyle bizi yüzleştiriyor.
 

Berkun Oya’nın yazıp yönettiği ve Başkomiser Muzaffer Saydam’a da hayat verdiği Bir Başkadır’ın ikinci sezon afişi / Görsel: Netflix
Berkun Oya’nın yazıp yönettiği ve Başkomiser Muzaffer Saydam’a da hayat verdiği Bir Başkadır’ın ikinci sezon afişi / Görsel: Netflix

 

Muzaffer eşini kaybetmiş. Geceleri uyuyamıyor. Ölen karısı Muazzez'i evlerinin karşısındaki basketbol sahasında gelinliğiyle gördüğünü anlatıyor. Yaşadığı sıkıntıdan kurtulmak için psikiyatrist Peri'ye başvuruyor. Ancak görüşmeleri ilerledikçe karşımızda, eşinin yasını tutan bir adamın yanı sıra yakın ilişkilerinde şiddeti ve kontrolü bir arada kullanan, mesleğinin sağladığı otoriteyi özel hayatına da taşıyan bir erkek beliriyor.

Onunla ilgili beni asıl düşündüren, yardım almak için geldiği terapi odasında bile karşısındaki insanın sınırlarını ihlal etmekten çekinmemesi oldu.

Başkalarını sorgulamaya, davranışlarını denetlemeye ve hayatları üzerinde güç kullanmaya alışmış bir adam, kendi ruhsal dünyasını bir başkasının rehberliğine açtığında kontrolü bırakabilir mi?

Ve belki daha önemlisi: Muzaffer yardım mı arıyor, yoksa kendisini değiştirmeden acısını dindirecek birini mi?


Terapi odasına taşınan iktidar

Muzaffer'in Peri'yle ilk görüşmesinde dikkatimi çeken davranışlarından biri sigara içmesi. Peri, muayenehanesinde sigara içilmesine izin vermiyor. Muzaffer ise bu uyarıya rağmen sigarasını yakmakta ısrar ediyor. Üstelik ücretini ödediği bir hizmet aldığını hatırlatarak davranışına kendince bir gerekçe de buluyor. İlk bakışta sıradan bir alışkanlık gibi görünen bu davranış, terapötik ilişkinin sınırları açısından önemli bir anlam taşıyor.

Muzaffer'in kişiliğinde otorite, mesleki kimliğiyle öylesine kaynaşmış görünüyor ki kendisine sınır konulmasını şahsına yönelmiş bir müdahale, hatta zayıflık olarak yaşayabiliyor. Kendi iradesinin karşısına başka bir irade çıktığında alışılmış düzeni sarsılıyor. Oysa bu tür otoriter kişiliklerde hiyerarşiye güçlü bir bağlılık da görebiliyoruz. Muzaffer, kendisinden üst rütbede biri karşısına çıktığında süt dökmüş kediye dönüşebilecek, iradesini bir üst makama teslim edebilecek kadar hiyerarşik düzene bağlı bir adam izlenimi veriyor. Üstünün karşısında itaati doğal kabul ederken apoletlerinin geçmediği alanlarda kendisini en üst makama yerleştiriyor.

Sanki evinde kendi cumhuriyetini kurmuş. Özgürlüğü kendisine hak görürken karısının ve çocuklarının hayatında son sözü söylemek istiyor. Kuralları o koyuyor, sınırları o çiziyor. İtirazla karşılaştığında ise gücünü hatırlatmaktan, gerektiğinde tehdit etmekten çekinmiyor.

Muzaffer'in beden dili de en az sözleri kadar dikkat çekici. Sık sık duyulur biçimde boğazını temizlemesi, sesli şekilde burnunu çekmesi, koltuğun kolçaklarına yerleştirdiği elleriyle konuşmasına eşlik etmesi, yüzüklü elini yumruk yapıp koltuğa vurması, bıyığını düzeltmesi, hatta serçe parmağını burnunun girişine sokması… Bütün bu jestler, Türk sinemasından ve gündelik hayattan tanıdığımız, racon kesen, bulunduğu ortamda ağırlığını hissettiren "ağır abi", kabadayı stereotipini hatırlatıyor. Berkun Oya, bu erkeklik hâlini neredeyse karikatürize ederek Muzaffer'in bedeninde görünür kılıyor. Üstelik bu hareketleri yalnızca öfkelendiğinde ya da duygusal olarak zorlandığında yapmıyor; olağan konuşmalarının da bir parçası. Muzaffer'in kabadayılığı, daha ağzını açmadan bulunduğu ortamda ağırlığını hissettiren, otoritesini sürekli yeniden ilan eden ve karşısındakine kiminle konuştuğunu hatırlatarak ilişki içindeki üstünlüğünü korumaya çalışan beden dilinde kendisini gösteriyor.
 

Muzaffer’in yüzüklü elleri ve mesafeli duruşu, dış dünyadaki otoritesini terapi odasına da taşıdığını gösteriyor
Muzaffer’in yüzüklü elleri ve mesafeli duruşu, dış dünyadaki otoritesini terapi odasına da taşıdığını gösteriyor / Fotoğraf: Netflix

 

Buradaki görünür çelişki üzerinde durmaya değer. Aynı insan nasıl hem otoriteye böylesine boyun eğebilir hem de başkalarına karşı bu kadar buyurgan olabilir?

Erich Fromm'un Özgürlükten Kaçış eserinde ele aldığı otoriter karakter anlayışı bu soruya önemli bir açıklama getiriyor. Fromm, güçlü görülen bir otoriteye teslim olma ihtiyacıyla kendisinden güçsüz görülenler üzerinde hâkimiyet kurma arzusunun aynı kişilik yapısında bulunabileceğini anlatıyor. Kişi, güçlü olanla birleşerek kendisini güvende hissederken kendisinden aşağıda gördükleri üzerinde kurduğu üstünlükle de güçsüzlük duygusunu telafi etmeye çalışabiliyor.

Muzaffer'in dünyasında da ilişkiler, eşitlikten çok kimin sözünün geçeceği üzerinden şekilleniyor. Kendisinden güçlü olana itaat, kendisinden güçsüz gördüğüne hükmetme. Karşısındakinden beklediği ise koşulsuz kabul ve itaat.

Psikoterapide danışanın dış dünyada kurduğu ilişkilerin izlerine terapistle ilişkisinde de rastlayabiliriz. Karşısındaki insanı nasıl konumlandırdığı, yakınlık ve mesafe karşısındaki tutumu, reddedilmeye ya da sınırlandırılmaya verdiği tepkiler kişinin ruhsal dünyasını anlamamıza yardımcı olur. Muzaffer'in karısıyla, oğluyla ve büyük kızıyla kurduğu ilişkide gördüğümüz düzen, Peri'nin odasında yeniden sahneleniyor. Üstelik kendi hakkında anlattıklarının gizliliği söz konusu olduğunda Peri'ye mesleki gücünü hissettirerek onu tehdit ediyor. Kendisine yardım eden kadının nasıl davranacağını, bildiklerini nasıl kullanacağını da denetlemek istiyor.

Psikoterapide terapist bir sorgu makamı değildir. Danışanın yaşantılarını ve duygularını anlamasına, bunları anlamlandırmasına eşlik eder; ayna tutar, yansıtır. Muzaffer ise başkalarını sorgulamaya ve denetlemeye alışmış bir başkomiser olarak, kendisini olduğundan büyük gösteren bir aynaya bakıyor sanki. Bu aynada kendi gücünü, haklılığını ve her şeye hükmedebileceğine ilişkin inancını görüyor. Grandiyözite (büyüklenmecilik) ve omnipotans (tümgüçlülük) duygusunun beslediği bu benlik algısı, başkalarının iradesiyle karşılaştığında sarsılıyor.

Muzaffer, Peri'nin tuttuğu aynada da kendisini hep güçlü ve haklı gören adamı mı arayacak, yoksa başkalarına yaşattıklarıyla yüzleşebilecek mi?

Burada ruhsal açıdan önemli bir çelişki bulunuyor. Muzaffer, Peri'nin yardımına ihtiyaç duyuyor. Ona mahrem hayatını anlatıyor, eşine uyguladığı şiddetten söz ediyor, ağlıyor. Fakat aynı kadının kendisinden bağımsız bir iradeye sahip olmasını kabullenmekte zorlanıyor. Bu davranışlarda başka bir insanın yardımına ihtiyaç duyma isteğiyle bağımsızlığını ve kontrolünü koruma çabasının çatışmasını da görüyorum. Çünkü yardım almak, zaman zaman kendimizle ilgili görmek istemediğimiz tarafların başka biri tarafından görülmesine izin vermeyi gerektirir. Muzaffer ise tam kendisini açtığı anlarda yeniden güçlü olduğunu hatırlatma ihtiyacı duyuyor.


Erkekler ağlamaz!

Muzaffer'in kadın bir psikiyatriste gitmesi, onun yanında ağlaması, buna rağmen gözyaşlarının görülmesini istememesi üzerinde ayrıca durmak gerekiyor.

Peri'yle görüşmesinde perdeleri kapatıyor. Işıktan rahatsız olduğunu söylüyor ama ardından ağladığını da görüyoruz. Sokakta ağlamaktan kaçınırken otoparkta, gözlerden uzak bir yerde gözyaşlarını serbest bırakabiliyor.

Erkek olmak, çoğu zaman güçlü görünmek, korkusunu saklamak, çaresizliğini belli etmemek ve başkalarına ihtiyaç duymadığını göstermek üzere yetiştirilmek anlamına geliyor. "Erkekler ağlamaz" sözü, çocuklukta duyulup unutulan bir öğütten fazlası. Erkek çocuğuna hangi duygularını gösterebileceğini, hangilerinden utanması gerektiğini öğreten toplumsal bir kurala dönüşebiliyor.

Üzüntü, korku ve çaresizlik gibi duygularını ifade etmekte zorlanan erkek, kimi zaman öfkesini çok daha kolay gösterebiliyor. Çünkü öfke, güçlü erkek imgesini korumaya daha elverişli bir duygu.

Muzaffer'in perdeleri kapatması bu açıdan anlamlı. Kendisini ağlayan bir erkek olarak görmekten çok, başkalarının onu öyle görmesinden rahatsız oluyor. Buna bir de polislik mesleğini ekleyelim. Tehlikeyle karşılaşması, hızlı karar vermesi, korkuya rağmen hareket etmesi beklenen bir adamın, yardım isteyen ve ağlayan bir erkek olmakla kurduğu ilişkiyi düşünelim. Üstelik Muzaffer'in kırılganlığını gösterdiği anın hemen ardından yeniden tehditkâr bir tutuma geçmesi sanki karşısındaki kadına en çok ihtiyaç duyduğu anda onun üzerindeki gücünü hatırlatma çabası gibi görünüyor. Açığa çıkan güçsüzlüğünü, yeniden üstünlük kurarak telafi etmeye çalışıyor.
 

Kırılganlığını gizlemek için öfkeye ve kontrole sığınan Muzaffer, terapi seansında bastırdığı duygularıyla yüzleşiyor
Kırılganlığını gizlemek için öfkeye ve kontrole sığınan Muzaffer, terapi seansında bastırdığı duygularıyla yüzleşiyor / Görsel: Netflix

 

Ataerkil toplumun erkekten beklediği güç, kadınlar üzerinde kullanılan bir otorite olmanın yanında erkeğin kendi duygusal hayatını da denetim altına alabiliyor. Başkalarına güçsüz olma hakkı tanımakta zorlanan Muzaffer, kendisine de bu hakkı veremiyor. Peki kendi güçsüzlüğüne tahammül edemeyen insan, başkalarının güçsüzlüğü karşısında nasıl davranır?


Karısına Azrail olan adamlar

Bazı erkekler, evlendikleri kadının hayatına eş olarak girer, zamanla onun korkulu kâbusu olurlar. Öyle ki bazı kadın danışanlara yaşadıkları daralma, iç sıkıntısı, yanma ya da bunaltı hissinin günün hangi saatlerinde başladığını sorduğumuzda, "Eşimin işten eve geldiği saatlerde" cevabını alırız. Kadının bedeni, henüz adam kapıdan girmeden onun gelişine tepki vermeye başlamıştır. Eve gelecek kişinin nasıl bir ruh hâlinde olacağını, neye öfkeleneceğini, hangi davranışını sorun edeceğini bilememenin yarattığı sürekli tedirginlik, zamanla bedensel belirtilerle kendini gösterir. Kadın, erkeğin hayatında hizmet eden, bakım veren, onun düzenini sürdüren biri olarak konumlanır. Eş olmaktan çok hizmetçi, kimi zaman da köle gibi görülür. Kadının yaptığı her şey görevidir; erkeğin yaptığı en küçük iyilik ise adeta bir lütuf. Kadının bir isteğini yerine getirmeyi, ev için bir şey almayı ya da dışarı çıkmasına izin vermeyi bile lütuf sayar, karşılığında minnet bekler.

Böyle bir ilişkide erkeğin sunduğu imkânlar onun cömertliğinin, kadının verdikleri ise yerine getirmesi gereken sorumlulukların göstergesi sayılır. Sevginin yerini giderek erkeğin kadına ne kadar özgürlük tanıyacağına karar verdiği bir ilişki alır.

Bu anlayış yalnızca bireysel bir karakter özelliğinden beslenmiyor. İçinde yetiştiğimiz toplumun kadına ve erkeğe biçtiği roller de onu kuşaktan kuşağa taşıyor. Yıllarca Türk filmlerinde, aile sohbetlerinde ve gündelik hayatta bir adamın eşine şiddet uygulamasıyla onu sevmesi aynı cümlede buluştu:

Kocamdır, döver de sever de.


Sanki sevginin içinde dövme hakkı da varmış gibi.

Üstelik bu söz kimi zaman şiddete uğrayan kadının da kendisini ve evliliğini savunmak için başvurduğu bir açıklamaya dönüştü. Kadına, gördüğü şiddeti evliliğin olağan bir parçası sayması öğretildi.

Bir de "Dayak cennetten çıkmadır" sözü var.

Yahu iyi bir şey olsaydı cennetten çıkar mıydı?

Şiddeti meşrulaştırmak için cenneti bile işin içine katmışız. Gündelik dilimizin içine yerleşen bu sözler, şiddetin ne kadar kolay sıradanlaştırılabildiğini gösteriyor.

Daha da ürpertici olanı, "Kadının karnından sıpayı, sırtından köteği eksik etmeyeceksin" sözü. Kadının doğurganlığı ve maruz kaldığı şiddet aynı cümlede buluşuyor. Sanki kadın çocuk doğurmakla ve dayak yemekle yükümlüymüş gibi. Muzaffer'in hamile karısını dövmüş olması da bu kültürel anlayışın ne kadar yıkıcı sonuçlar doğurabildiğini gösteriyor.

Çok dövdüm ben bunu.


Muzaffer'in bu cümlesinde özellikle bir kelimeye dikkat çekmek istiyorum: "Bunu."

Yıllarca aynı evi paylaştığı, 3 çocuğunun annesi olan, şimdi yokluğuna ağladığı kadından söz ederken adını kullanmıyor. Muazzez demiyor, eşim demiyor. "Bunu" diyor. Sanki karşımızda kendisinden ayrı bir hayatı, duyguları ve ihtiyaçları olan bir kadın yerine, kendisine ait bir eşya bulunuyor.

Ardından hamile eşine nasıl vurduğunu anlatıyor. Terfisinin çıkmasını beklediği günlermiş. Gerginmiş, kafası karmakarışıkmış. Tartışmanın nasıl başladığını hatırlamıyor. Fakat attığı yumruktan sonra Muazzez'in "çuval gibi" yere yığılması gözünün önünden gitmiyor.

Dikkat edelim; yaşanan şiddetin öncesinde iş stresi ve terfi beklentisi, sonrasında ise kadının yere yığılan bedeni var. Adamın zihninde olayın başlangıcı belirsiz, uyguladığı şiddetin görüntüsü ise bütün canlılığıyla duruyor. Eşini hemen hastaneye götürdüğünü, çocuğun düşmediğini ve oğlunun sağlıklı doğduğunu da özellikle anlatıyor. Şükür, çocuğa bir şey olmamış.

Peki ya kadın?

Hamile bir kadının yumruklanması, yere yığılması, kocasının karşısında korku içinde ağlaması ne olacak?

Çocuğun sağlıklı doğmuş olması, annenin bedeninde ve ruhunda yaşananları hangi ölçüde hafifletebilir?

Muzaffer'in anlatısında daha büyük bir felaketin yaşanmamış olması, yaşanan şiddetin ağırlığını hafifleten bir gerekçeye dönüşüyor sanki. Oysa bir insanın hayatta kalmış olması, ona yaşatılanları daha az zalimce kılmaz.
 

Geçmişte eşine uyguladığı şiddeti kendi kuralları ve koşullarıyla açıklamaya çalışan Muzaffer, sorumluluğunu hafifleten gerekçelere sığınıyor
Geçmişte eşine uyguladığı şiddeti kendi kuralları ve koşullarıyla açıklamaya çalışan Muzaffer, sorumluluğunu hafifleten gerekçelere sığınıyor / Görsel: Netflix

 

Burada şiddet, yalnızca öfkenin kontrol edilememesiyle açıklanabilecek bir davranışın ötesine geçiyor. Erkeğin kadın üzerinde hak sahibi olduğuna inanmasıyla, onun itaat etmesini sağlamaya çalışmasıyla ilişkili bir tahakküme dönüşüyor.

Şiddetin en ürpertici yanlarından biri de kadının bedeni üzerinden verilen mesajdır. Bazı erkekler özellikle başkalarının görebileceği yerlere vuruyor. Kadının yüzünde, boynunda, kollarında kalan izler, erkeğin attığı bir nişana dönüşüyor. Şiddet, kadının bedenine vurulmuş bir sahiplik işareti hâline geliyor.

Şiddet gördüğü hâlde bu evliliği sürdürmek zorunda hisseden, çaresizlik içinde yaşayan kadınlar, yüzlerindeki morlukları "Merdivenden düştüm", "Kapıya çarptım" diyerek açıklayabiliyor. Kadın, yaşadığı şiddeti gizlemeye çalışırken istemeden de olsa şiddet uygulayan erkeğin yaptıklarının üzerini örtmüş oluyor. İnsanın kendi evinde sürekli karşısındakinin öfkesini kollayarak yaşaması ne ağır bir hayat! Kadınlar, kendi evlerinde bile diken üzerinde yaşamak zorunda kalıyor.

Muzaffer'in oğlu Sadık'ın çocukluğundan anlattığı bir olay da bu şiddet ortamının çocuklar üzerindeki etkisini gösteriyor.

Altınoluk'ta geçirdikleri bir yaz günü annesiyle babasının kavga ettiğini hatırlıyor. Babasının annesine zarar vereceğinden korkuyor ve onun tabancasını saklıyor. Başlangıçta amacı annesini korumak. Ancak zamanla babasına duyduğu korku ve öfke, silahı geri vermek istememesine dönüşüyor. Bir çocuk, annesini babasından korumak için babasının silahını saklamak zorunda kalıyor. Bu görüntünün üzerinde durmak gerekiyor. Çünkü şiddet uygulayan kişinin çocukları da o evde yaşananların tanığı oluyor. Çocuk bazen annesini korumaya çalışıyor, bazen kendi korkusunu bastırıyor, bazen de yıllar sonra bile anlamlandıramadığı duygularla yaşamını sürdürüyor.

Sadık'ın babasına karşı taşıdığı öfkenin, korkunun ve hayranlığın birbirine nasıl karıştığını da görüyoruz. Babasının gücünden etkilenmiş, aynı zamanda o gücün annesi üzerinde nasıl kullanıldığını görmüş. Babasını hem seven hem ondan korkan bir çocuğun büyüdüğünde kendi duygularıyla kurduğu ilişki de bundan etkileniyor.

"Ya benimsin ya toprağın" sözü de aynı sahiplik anlayışının en korkunç ifadelerinden biri. Kadının yaşama hakkı bile erkeğin kendisine ait olduğu düşüncesine bağlanabiliyor. Kadının ayrılmak istemesi, karşı çıkması veya kendi hayatını seçmesi, erkeğin gözünde cezalandırılması gereken bir başkaldırıya dönüşebiliyor. Sanki sahip olduğunu düşündüğü kadını öldürmek bile kendisine mübahmış gibi.

Bazı adamlar karılarının Azrail'i oluyor. Kadının evi, kendisini en güvende hissetmesi gereken yerken en büyük korkusunun yaşandığı yere dönüşüyor.

Muzaffer'in ölen eşini gelinlikle görmesi de burada başka bir anlam kazanıyor. Toplumumuzda kadınlara evlilikle birlikte öğretilen o eski sözü hatırlayalım:

Gelinlikle girdiğin evden kefenle çıkarsın.


Muazzez de o evden ölümüyle ayrılmış. Muzaffer ise hayattayken kendi istekleriyle var olmasına yeterince yer açmadığı karısını, şimdi evliliklerinin başlangıcını simgeleyen gelinlikle görüyor. Gelinlik, bu kez yalnızca bir evliliğin başlangıcını değil, o evlilikte yaşananları da hatırlatıyor.


Sevmek mi, sahip olmak mı?

Erich Fromm, Sahip Olmak ya da Olmak adlı eserinde insanın dünyayla kurduğu ilişkiyi iki temel varoluş biçimi üzerinden ele alıyor. Sahip olmaya dayalı yaşama biçiminde insan, çevresindeki varlıkları elde etmeye, denetlemeye ve kendisine ait kılmaya yöneliyor.

Fromm'un ataerkil toplumla ilgili değerlendirmesi özellikle dikkat çekici. Toplumda ne kadar güçsüz konumda bulunursa bulunsun, erkeğin eşini ve çocuklarını mülkü gibi görebildiğini, kendisini onlar üzerinde mutlak otorite sahibi sayabildiğini anlatıyor.

Bu bakış açısında kadın, kendi ihtiyaçları, tercihleri ve sınırları bulunan bağımsız bir insan olmaktan uzaklaşıyor. Erkeğin hayatını düzenleyen, ona hizmet eden, onun isteklerine göre davranması beklenen bir varlığa dönüşüyor.

Muzaffer'in Muazzez'le evliliğinde de bu sahiplik anlayışının izlerini görüyoruz. Muzaffer, eşinin anneliğini, ahlakını ve tutumluluğunu överken 3 evlat verdiğini, yıllarca kahrını çektiğini, kendisini bir gün bile ütüsüz gömlekle sokağa çıkarmadığını anlatıyor. Muzaffer'in eşinin ölümünden sonraki ilk yalnızlığını anlatışı da dikkat çekici. Taziye bitmiş. Kızları yanında kalmayı teklif etmiş. Saat 9 olduğunda onlara evlerine gitmelerini söylemiş. Ardından hayatında hiç böyle yalnız kalmadığını anlatıyor. Fakat bu yalnızlığı tarif ederken kullandığı kelimelere dikkat edelim. Anaları olmasa kızlarının olacağını, işlerinin görüleceğini, çayının ve yemeğinin önüne geleceğini söylüyor. Bir adam, karısının yokluğunda karşılaştığı yalnızlığı anlatırken yine kadınların kendisine sunacağı hizmetleri sıralıyor.

Muzaffer'in eşinin ölümünden sonra aldığı robot süpürge, hayattayken onun isteklerine nasıl karşılık verdiğini anlamak açısından özellikle dikkat çekici. Muazzez hayattayken robot süpürge istemiş. Muzaffer, alabilecek durumda olduğu hâlde eşinin isteğini geri çevirmiş, kararı yine kendisi vermişti. Ancak onun ölümünden sonra robot süpürgeyi satın alıyor. Üstelik geceleri onunla konuşuyor.

İnsan, kaybettiği kişinin hayattayken yerine getirmediği isteklerine ölümünden sonra sarılabilir. Yapmadıklarını yaparak, söylemediklerini söyleyerek geçmişte eksik bıraktığı bir şeyi tamamlamaya çalışır. Yas sürecinde kimi nesneler de kaybedilen kişiyle bağı sürdürmenin bir yoluna dönüşür.

Muzaffer için robot süpürge, Muazzez'in bir zamanlar dile getirdiği isteğin ve artık geri alınamayacak bir geçmişin hatırlatıcısı oluyor. Onunla konuşurken belki de hayattayken yeterince kulak vermediği karısıyla konuşmayı sürdürüyor.


Pişmanlık insanı değiştirir mi?

Muzaffer, eşine uyguladığı şiddeti kabul ederken hastalığından sonra ona bir daha vurmadığını özellikle vurgulayarak kendisiyle ilgili olumlu bir izlenim bırakmaya çalışıyor.

Yukarıda Allah, elimi sürmedim.


Muzaffer'in sözlerinde şiddetin bile kendine özgü bir raconu olduğunu görüyoruz. Karısını dövmeyi kendisine hak görürken hastalandıktan sonra ona el kaldırmamış olmasını bir erdem gibi anlatıyor.

Albert Bandura'nın ahlaki çözülme üzerine çalışmaları bu noktada önemli bir açıklama sunuyor. İnsanlar kendi ahlaki değerleriyle çelişen davranışlarını çeşitli gerekçelerle kabul edilebilir hâle getirebilirler. Verdikleri zararı küçültebilir, davranışlarını farklı koşullarla açıklayabilir veya sorumluluklarını yeniden tanımlayabilirler.

Böylece kişi yaptıklarının farkında olduğu hâlde kendisiyle ilgili olumlu düşüncesini koruyabilir.

Muzaffer'in eşinin ölümünü anlatırken Amerika'dan söz etmesi de dikkat çekici. Muazzez'in Amerika'ya gitme isteği gerçekleşmemiş. Muzaffer bu yolculuğu eşinin hastalığı sırasında planlamış, ancak çeşitli engeller nedeniyle gidememişler.

"Fakat o Amerika'ya gidilseydi iyi olacaktı" diyor.

Muazzez'in Amerika'ya gitme isteğini ancak hastalığı sırasında gerçekleştirmeye çalışan Muzaffer, yolculuğun yapılamamasını dış koşullarla açıklıyor. Burada rasyonalizasyon savunma mekanizmasının izlerini görüyoruz. Muzaffer, geçmişte yapmadıklarından çok, sonradan yapmak isteyip gerçekleştiremediklerine odaklanıyor.

Muzaffer, eşinin ameliyata götürülmeden önceki son anlarını da anlatıyor.

Yanına eğilip başını okşuyor, hakkını helal edip etmediğini soruyor. Muazzez'in gözleri doluyor, kirpiği belli belirsiz kıpırdıyor, ardından sırtını dönüyor. Yıllarca karısının üzerinde söz sahibi olmuş bir adam, şimdi onun vereceği cevabı bekliyor. Fakat Muazzez konuşmuyor. Muzaffer'in anlattığı o belirsiz göz hareketinin ne anlama geldiğini bilmiyoruz.

Bir insanın pişman olması, incittiği kişinin onu affetmesini zorunlu kılmaz. Muazzez'in sessizliği de bize bunu hatırlatıyor. Hayattayken istekleri üzerinde söz sahibi olunan bu kadının, son anlarında bile kendi cevabını verme ya da vermeme hakkı var.

Eşinin ameliyata götürüldüğü saatleri anlatırken yaşadığı acıyı, sanki bir bıçağın bedenine saplanıp sırtından çıkması gibi tarif ediyor. Bu yaşına kadar böyle bir acı görmediğini söylüyor. Acısının büyüklüğünden kuşku duymuyoruz. Ancak anlatının merkezinde yine Muzaffer'in ne hissettiği bulunuyor.

Bütün bunları anlattıktan sonra da sözü Peri'ye bırakıyor:

Mikrofonu biraz da size uzatalım artık.


Bir bilgilenme almak istiyor.

Bu geçiş de Muzaffer'in ruhsal dünyası açısından son derece ilginç. En ağır yaşantılarını, utancını ve çaresizliğini anlatmış bir adam, ardından görüşmenin yönünü yeniden belirlemeye çalışıyor. Acısını ortaya koymuş; şimdi karşısındaki uzmandan kendisine iyi gelecek bir karşılık bekliyor. Oysa terapide bazen iyileştirici olan, insanın kendi hakkında duymak istediği açıklamayı almak yerine, anlatırken hızla geçtiği yerde biraz daha kalabilmesidir.

Muzaffer'in ağlaması, pişmanlığı ve eşini özlemesi gerçek. Ama bütün bunların onun kişiliğinde bir dönüşüme yol açıp açmayacağını, bundan sonra başkalarıyla nasıl ilişki kuracağı belirleyecek.

İnsan vicdan azabını dindirmek için geçmişini anlatabilir. Asıl yüzleşme, o geçmişin içinde kendisine biçtiği rolü de sorgulayabildiğinde başlar.


Meslek mi insanı değiştirir, insan mı mesleğini seçer?

Muzaffer'in başkomiser olması, onun kişilik özelliklerini düşünürken üzerinde durmamız gereken başka bir mesele.

Evinde buyurgan bir baba, mesleğinde otoritesini kullanan bir başkomiser, Peri'nin karşısında yardım arayan bir danışan, komşularının gözünde ise güvenilir ve saygın bir adam.

Karnı burnunda Meryem'in alt kattan üst kata, Muzaffer'in evine çıkmak için merdivenleri güçlükle tırmanması, aralarındaki güç hiyerarşisinin simgesel bir anlatımına dönüşüyor. Burada insanın sahip olduğu gücün kişiliğini nasıl etkilediği sorusu ortaya çıkıyor.

Peki insan, otoriter kişilik özellikleri taşıdığı için mi güç kullanabileceği mesleklere yönelir, yoksa mesleğinin sağladığı otorite zamanla onun kişiliğini mi biçimlendirir?
 

Meryem ve eşi Hilmi’nin, Başkomiser Muzaffer’in verdiği tutuklama kararıyla altüst olacak hayatlarından önceki nadir huzurlu anlarından biri
Meryem ve eşi Hilmi’nin, Başkomiser Muzaffer’in verdiği tutuklama kararıyla altüst olacak hayatlarından önceki nadir huzurlu anlarından biri / Görsel: Netflix

 

Sürekli stres, çatışma ve hiyerarşik ilişkiler içinde çalışmak, zamanla kişinin başkalarına duyduğu güveni ve davranışlarını etkileyebilir. Ancak kişilik özellikleri de meslek seçimini etkiler; aynı mesleği yapan herkesin benzer tutumlar geliştirmemesi bu karşılıklı ilişkiyi gösterir. Muzaffer'e dönersek, onun yaşamında mesleki otoritenin kişisel kontrol ihtiyacıyla birleştiğini görüyoruz. Kurumun sağladığı güç, kişinin başkalarıyla ilişkisinde kullandığı yöntemleri desteklediğinde bu davranışlar giderek yerleşebilir. Özellikle çevresindeki insanlar korkudan itiraz edemiyor, kişi davranışlarının sonuçlarıyla karşılaşmak zorunda kalmıyorsa kendisini sorgulama ihtiyacı da azalabilir.

Otoriteyle kişilik bu kadar iç içe geçtiğinde kişinin kendi davranışlarını sorgulaması, yalnızca bir alışkanlığını değiştirmesini gerektirmiyor. Kendisini nasıl tanımladığına ve başkalarıyla hangi konumda ilişki kurduğuna da yeniden bakmasını gerektiriyor.

Bir insana verilen güç, onun karakterindeki özellikleri görünür kılabildiği gibi bu özelliklerin sınırlarını da genişletebilir.
 

Eşi Hilmi’nin tutuklanmasının ardından çıkış yolu arayan Meryem, yaşadıklarını anlatırken komşusu Başkomiser Muzaffer’in bu karardaki payından habersiz yardım bekliyor
Eşi Hilmi’nin tutuklanmasının ardından çıkış yolu arayan Meryem, yaşadıklarını anlatırken komşusu Başkomiser Muzaffer’in bu karardaki payından habersiz yardım bekliyor

 

İnsan değişmeden iyileşebilir mi?

Meryem'in eşi Hilmi tutuklanmış, Edirne'deki cezaevine gönderilmesi gündeme gelmiştir. Meryem, komşusu Başkomiser Muzaffer'den yardım bekliyor. Oysa Hilmi'nin tutuklanması gerektiğini söyleyen de Muzaffer. Meryem, kocasının yaşadıklarında onun payı olduğunu bilmiyor.

Peri ise Muzaffer'in terapisti olarak öğrendiklerini mesleki gizlilik nedeniyle Meryem'le paylaşamıyor. Bu sırada kendi gazeteci eşi Bahadır da Muzaffer tarafından ifadeye çağrılıyor. Peri henüz bundan habersiz.
 

Terapi odasında kendi hikâyesini anlatan Meryem, zamanla hem kendi sınırlarını hem de çevresindeki güç ilişkilerini fark etmeye başlıyor
Terapi odasında kendi hikâyesini anlatan Meryem, zamanla hem kendi sınırlarını hem de çevresindeki güç ilişkilerini fark etmeye başlıyor / Görsel: Netflix

 

Bir zamanlar terapist ve danışan olarak karşılıklı oturan Peri ile Meryem'in hayatları, şimdi aynı başkomiserin sahip olduğu güç etrafında kesişiyor.

Muzaffer, acısını hafifletmek için Peri'nin karşısına otururken Peri'nin kocası da ifade vermek üzere onun karşısına çıkacak. Kendi çaresizliğine tahammül edemeyen Muzaffer, başkalarını çaresiz bırakmakta hiçbir beis görmüyor.
 

Bir zamanlar terapist ve danışan olarak karşı karşıya oturan Peri ile Meryem’in hayatları, Başkomiser Muzaffer’in sahip olduğu güç etrafında yeniden kesişiyor
Bir zamanlar terapist ve danışan olarak karşı karşıya oturan Peri ile Meryem’in hayatları, Başkomiser Muzaffer’in sahip olduğu güç etrafında yeniden kesişiyor / Görsel: Netflix

 

Muzaffer'in uykusuzluğu geçebilir, yasının ağırlığı hafifleyebilir. Peki kendi acısını merkeze koyarken başkalarının acısını görmezden gelmeye, onların iradesini hiçe saymaya ve sahip olduğu gücü hayatları üzerinde kullanmaya devam ederse gerçekten değişmiş sayılabilir mi?

Muzaffer kendi acısından kurtulmak için terapiye geliyor. Peki onun kurduğu düzen yüzünden uykuları kaçan, hayatları altüst olan insanlar ne yapacak?

Muzaffer'in geceleri huzur bulması, başkalarının hayatındaki korkuyu azaltmıyorsa, insanın iyileşmesiyle değişmesi arasında hâlâ uzun bir yol var demektir.

 

 

Kaynaklar:

Bandura, Albert. “Moral Disengagement in the Perpetration of Inhumanities.” Personality and Social Psychology Review, 3(3), 1999, s. 193–209.
Fromm, Erich. Özgürlükten Kaçış. Özgün eser: Escape from Freedom. New York: Farrar & Rinehart, 1941.
Fromm, Erich. Sahip Olmak ya da Olmak. Çev. Aydın Arıtan. İstanbul: Arıtan Yayınevi, 2003. Özellikle s. 72–73, 102–103.
Oya, Berkun, yar. ve yön. Bir Başkadır. 2. sezon. Netflix, 2026.

*Bu içerik serbest gazeteci veya konuk yazarlar tarafından hazırlanmıştır. Bu içerikte yer alan görüş ve ifadeler yazara aittir ve Independent Türkçe'nin editöryal politikasını yansıtmayabilir.

© The Independentturkish

DAHA FAZLA HABER OKU