Köln'de yükselen sesler, masadaki çatlaklar ve Avrupa'nın sınırları: Yeni sürecin gölgesinde Kürt diasporası

Gülbahar Altaş, Independent Türkçe için Köln’deki toplantıyı yerinde izleyerek Avrupa’daki Kürt diasporasının yeni barış sürecine yaklaşımını, siyasi temsil tartışmalarını ve geleceğe ilişkin beklentilerini aktardı

Köln’de 14 Kasım’da düzenlenen toplantı, yalnızca Türkiye’de devam eden yeni sürecin ele alındığı bir buluşma değil, Almanya’daki Kürt diasporasının beklentilerini, kaygılarını ve geleceğe ilişkin sorularını ortaya koyan önemli bir tartışma zemini sundu.

Salonda özellikle sürecin başından beri Türkiye’de hedef gösterilen ve “Kürt milliyetçileri” olarak tanımlananların dile getirdiği görüşler, Kürtlerin silahların susmasına karşı olmadığını, aksine bunun çok daha önce gerçekleşmesi gerektiğini düşündüklerini gösteriyordu. Ancak temel itirazlar, meselenin yalnızca silahsızlanmaya indirgenmesine, Kürtlerin siyasi geleceğinin tek bir aktör üzerinden tanımlanmasına ve toplumun farklı kesimlerinin iradesinin göz ardı edilmesine yönelikti. Türkiye’de “diasporada Kürt milliyetçileri” söylemiyle ötekileştirilen kesimlerin temel kaygısı da buydu.

Güneydoğu Gazeteciler Cemiyeti’nin (GGC) düzenlediği “Barış Süreçlerinde Basının Hafızası: Avrupa’dan Bakış-2” başlıklı toplantının açılış konuşmasını, yakın zamanda geçirdiği ameliyat nedeniyle toplantıya katılamayan Cemiyet Başkanı Felat Bozarslan adına Cemiyet Koordinatörü Hozan Adar yaptı.

Oturumlarda gazeteciler, akademisyenler, siyasetçiler ve sivil toplum temsilcileri sürecin mevcut aşamasını ve Kürtlerin geleceğine ilişkin meseleleri ele aldı.

Oturumların yanı sıra düzenlenen açık forumda katılımcılar da söz alarak görüşlerini doğrudan dile getirdi. Böylece Türkiye’de açıkça konuşulmayan pek çok konu, farklı kesimlerin katılımıyla tartışmaya açıldı.

Yaklaşık 3 yıldır Almanya’da yaşayan bir gazeteci olarak toplantıda dikkatimi çeken en önemli husus, salondaki birkaç istisna dışında Kürtlerin benzer siyasi geçmişi, beklentileri ve gelecek tasavvurunu paylaşmasıydı. Avrupa’daki Kürt diasporası çoğu zaman homojen bir topluluk gibi ele alınıyor. Oysa diaspora, farklı kuşaklardan, siyasi geleneklerden, örgütsel deneyimlerden ve göç hikâyelerinden oluşuyor. Uzun yıllardır Avrupa’da yaşayan siyasi kadroların yanı sıra son yıllarda Türkiye’deki gelişmeler nedeniyle göç edenler ve herhangi bir örgütsel aidiyeti bulunmadan Kürt kimliğini ve kültürünü yaşatmaya çalışan geniş bir kesim de var.

Barış gazeteciliği, tarafların açıklamalarını eşit mesafeden aktarmaktan ibaret değil. Nitekim hepimiz biliyoruz ki bu tür görüşmelerde baskın bir taraf her zaman vardır. Çatışmanın nedenlerini, güç ilişkilerini ve hak ihlallerini görünür kılarken çözüm ihtimallerini de takip etmeyi gerektiriyor. Bu yaklaşım, gazetecinin eleştirel tutumunu terk etmesini değil, daha fazla sorumluluk üstlenmesini gerektiriyor.

Diasporadaki bu çeşitlilik, sürece yönelik yaklaşımları da belirliyor. Çünkü tartışılan mesele yalnızca PKK’nin silah bırakması veya Öcalan’ın “Ben kurdum, ben sonlandırırım” diyerek kendisini feshetmesi değil; sistematik asimilasyonun önlenmesi, Kürtlerin siyasi ve toplumsal geleceğinin şekillenmesi, kimlik ve dillerinin güvence altına alınması, siyasi temsillerinin sağlanması ve sürecin sonunda nasıl bir hukuki çerçeve oluşturulacağıdır.

Silahların susması yönündeki beklentiyle sürecin sonuçlarına ilişkin kuşkuların bir arada bulunması bu nedenle çelişki değil. Birçok kişi çatışmaların sona ermesini, yeni ölümlerin yaşanmamasını ve siyasi çözüm yollarının açılmasını istiyor. Ancak silahların susmasının tek başına barış anlamına gelmeyeceğini düşünüyor. Geçmişte yaşanan katliamlar, verilen sözler ve sonuçsuz kalan çözüm girişimleri, Avrupa’daki Kürtlerin sürece temkinli yaklaşmasının başlıca nedenleri arasında.

Yanıt bekleyen temel soru şu:

Silahsızlanmanın ardından Kürt meselesinin siyasi, hukuki ve toplumsal boyutları nasıl ele alınacak?

Kürtlerin kimliği, dili, kültürel hakları ve demokratik siyasete katılımı konusunda hangi somut adımlar atılacak?

Sürecin başarısı yalnızca çatışmasızlığın sağlanmasına mı bağlı olacak, yoksa Kürtlerin eşit yurttaşlar olarak haklarının tanınmasını da kapsayacak mı?
 

Köln.jpg
Köln’de düzenlenen toplantıda Kürt diasporasının yeni sürece ilişkin beklentileri ele alındı / Fotoğraf: Gülbahar Altaş

 

“Sürecin aşamaları ve manipülasyon”

Toplantının ilk konuşmacısı DEM Parti Eş Genel Başkan Yardımcısı Tayip Temel’di. Temel, devam eden sürecin bugüne kadarki aşamalarına, siyasi gelişmelere ve müzakere sürecinin geleceğine ilişkin değerlendirmelerini paylaştı. Özellikle sürecin mevcut aşaması, kamuoyunun bilgilendirilmesi ve bundan sonra atılması gereken adımlar üzerinde durdu.

Temel, çaba ve umutlarının sürecin sonuçlandırılmasına yönelik olduğunu belirterek, “Şayet çözüm olmazsa da Kürtlerin farklı alanlarda varlığını sürdürerek her zaman direneceğini” söyledi.

Müzakere sürecinde artık uygulama aşamasına geçilmesi gerektiğini vurgulayan Temel, bütün eksikliklerine rağmen Kürt meselesinin ilk kez Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde hukuki bir zeminde tartışılmaya başlandığını ifade etti. Ancak sürecin ciddi bir bilgi kirliliği ve manipülasyona maruz kaldığına dikkat çekerek, müzakere masasında konuşulanlarla kamuoyuna yansıyan bilgilerin birbirinden farklı olduğunu söyledi. Bu nedenle sürecin daha açık ve şeffaf yürütülmesi gerektiğini belirtti.

Temel’e göre devletin ve iktidarın, hukuk, kardeşlik ve eşitlik dışında bir çözüm yolunun mümkün olmadığını kabul etmesi gerekiyor. Sürecin yalnızca müzakere masasında alınan kararlarla sınırlı kalmaması, bunların somut hukuki ve siyasi adımlarla hayata geçirilmesi gerektiğini vurguladı.

Konuşmasında dikkatimi çeken bir diğer nokta, sürecin aşamalarına ilişkin sınıflandırmasıydı. Temel’in açıklamalarından 4 aşamalı bir çerçeve ortaya çıktığını düşündüm. Kendisine, sürecin 4 aşamadan oluştuğunu ve şu anda 4. aşamada bulunulduğunu, ancak ilk 3 aşamanın henüz bütünüyle tamamlanmadığını düşündüğümü ifade ettiğimde, 3 aşamadan söz ettiğini belirtti. Ancak konuşmasında sıraladığı başlıklar ve kendisinin de dillendirdiği gibi 4 ayrı aşamaya işaret ediyordu. Ses kayıtlarını da dikkate alarak bu ayrımı korumayı ve kendi değerlendirmemi 4 aşamalı çerçeve üzerinden aktarmayı tercih ettim.

Konuşmasından hareketle sürecin aşamalarını şöyle sıralamak mümkün:

1. Çatışmasızlık: Taraflar arasında çatışmasızlığın sağlanması ve silahlı çatışmaların sona ermesi.

2. Diyalog ve müzakere: Çatışmaların sona ermesinin ardından tarafların temsilcilerini belirleyerek diyalog ve müzakere sürecini yürütmesi.

3. Hukuki zemin: Bütün eksikliklerine rağmen Kürt meselesinin ilk kez Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde hukuki bir zeminde tartışılmaya başlanması.

4. Demokratik siyasete katılım: Kürtlerin demokratik siyasete eşit koşullarda katılabilmesi, siyaset alanının dışına itilen kesimlerin demokratik yaşama dâhil olması ve geri dönüşlerin önünün açılması.

Bu sınıflandırmada dikkat çeken, üçüncü aşamaya ilişkin hukuki düzenlemelerin henüz tamamlanmamış olması. Dolayısıyla sürecin hangi aşamada bulunduğu ve bir sonraki aşamaya geçişin hangi koşullara bağlı olduğu konusunda belirsizlik devam ediyor. Temel’in de dikkat çektiği bilgi kirliliği, bu belirsizliği daha da derinleştiriyor.

Temel’in değerlendirmelerinde Irak Kürdistan Bölgesi’ndeki Erbil-Süleymaniye siyasi gerilimi de gündeme geldi. Kürt siyasi hareketleri arasındaki ilişkilerin ve bölgesel dengelerin sürecin geleceğini etkileyebileceğini belirten Temel, Erbil ile Süleymaniye arasında yaşanan krizin süreci sona erdirmeyeceğini, ancak sekteye uğratabileceğini savundu.

Bu değerlendirme bende başka bir soru da uyandırdı: Acaba süreç ileride tıkanırsa sorumluluk Irak Kürdistan Bölgesi yönetimine mi yüklenecek?
 

Köln (4).jpg
Gazeteciler ve siyasetçiler, Köln’de barış sürecinin geleceğini tartıştı / Fotoğraf: Gülbahar Altaş

 

Türkiye’deki sürecin geleceğine ilişkin olası sorunların Erbil-Süleymaniye arasındaki siyasi anlaşmazlıklarla açıklanması veya sorumluluğun bu yönetim merkezlerine havale edilmesi ihtimali de göz ardı edilmemeli.

Toplantıda dinleyicilerin önemli bir bölümü, Kürtlerin attığı adımlara rağmen Türk devletinin karşılık olarak somut bir adım atmadığı görüşündeydi. Bazı katılımcılar, Türk devletinin Kürtlere yönelik politikalarını İran, Irak ve Suriye’deki uygulamalarla karşılaştırarak daha sert ve dışlayıcı bulduklarını dile getirdi. Kürtlerin geleceğine ilişkin kaygılar da öne çıkarken, bir halkın statüsüz bırakılmasının kabul edilemez olduğu vurgulandı.

Bütün bu tartışmaların ardından kamuoyunun yanıt beklediği temel sorular varlığını koruyor:

Silahsızlanmanın doğrulanması nasıl yapılacak?

Demokratikleşme adımları hangi takvim doğrultusunda atılacak?

Kürtlerin siyasi ve kültürel hakları hangi yasal güvencelerle korunacak?

Sürecin ilerlemesi için yalnızca silahlı aktörlerden mi adım bekleniyor, yoksa devletin de yerine getirmesi gereken sorumluluklar açık biçimde tanımlanacak mı?

Bu soruların yanıtsız kalması, sürecin toplumsal meşruiyetini zayıflatabilir. Barış, yalnızca kapalı kapılar ardında yürütülen görüşmelerin sonucu olmamalı; toplumun neyin amaçlandığını, tarafların hangi sorumlulukları üstlendiğini ve hangi güvencelerin sağlanacağını bildiği şeffaf bir zeminde ilerlemeli.


Prof. Kızılhan: Kürtlerin onuru korunmalı

Prof. Dr. Jan İlhan Kızılhan, diasporada yaklaşık 3 milyon Kürt'ün yaşadığını, bunların yaklaşık 1,5 milyonunun Almanya'da bulunduğunu hatırlatarak, sürecin elbette olumlu sonuçlanmasını istediklerini ve bunun en azından diasporadaki Kürtlerin kendi vatanlarına dönebilmeleri açısından önemli bir adım olabileceğini söyledi. Ancak bütün tartışmalı süreçlerde olduğu gibi, bu süreçte de onurlu bir duruşun korunmasının önemine dikkat çekti.

Prof. Dr. Kızılhan'ın konuşmasında üzerinde en fazla durduğu konulardan biri, sürecin başlatılması ve silahların susmasının ardından ortaya çıkan toplumsal ve psikolojik atmosfer oldu.

Kızılhan, bu durumu şu sözlerle değerlendirdi:

Bir sürecin başlatıldığını ve silahların sustuğunu duyduğumuzda herkesin mutlu olması gerekiyor. Ancak herkesin içinde derin bir burukluk oluştu. Çünkü şu soru hâlâ yanıtlanmış değil: Kürtler neden hak ettikleri konumda değiller? 50 bin insanımız öldürüldü ve ismi konulmamış bir süreç başlatıldı. Peki, bu süreçte Kürtlerin adı, Kürt halkının kimliği ve varlığı yer alıyor mu?

Hepiniz bu konularda uzmansınız. Siyasi terminolojinin ne kadar önemli olduğunu herkes biliyor. Taraflar bu sorunu nasıl çözecek? Ancak en önemlisi, insanlık onurunun küçültülmesidir. İleride ne olacağını bilmiyorum. Fakat bugün için şunu söyleyebilirim: Kürt halkının onuru küçültülüyor. Kürt halkının önderleri öldürüldü, idam edildi; ancak Kürt halkı hiçbir zaman onurundan taviz vermedi.

Bir halkın onuru küçültüldüğünde, bunun ruhsal etkisi bir atom bombasının yaratacağı yıkımdan bile daha büyük olabilir. Bu nedenle, adı konulmamış bir barış sürecine elbette kuşkuyla yaklaşılması gerekiyor.
 

Prof. Dr. Jan İlhan Kızılhan.jpg
Prof. Dr. Jan İlhan Kızılhan

 

Kızılhan, değerlendirmelerinde yalnızca siyasi gelişmelere odaklanmadığını; halkın psikolojisini, kimlik bilincini, kültürel haklarını ve göç edenlerin karşı karşıya kaldığı entegrasyon süreçlerini de ele aldığını belirtti.

Kürt sorununun yalnızca bölgesel bir mesele olarak değerlendirilemeyeceğini ifade eden Kızılhan, bunun aynı zamanda evrensel bir insan hakları meselesi olduğunu söyledi. Bu nedenle, vicdan sahibi herkesin konuya duyarlılık göstermesi gerektiğinin altını çizdi.

Prof. Dr. Kızılhan, tarihsel yaşanmışlıklara ve toplumsal deneyimlere ilişkin değerlendirmesinde ise Türkler ile Kürtlerin dost, komşu ve arkadaş olabileceklerini, ancak kardeş olmadıklarını dile getirdi.


Ertan: Temsil meselesi; bir kişi bütün Kürtlerin yerine konuşabilir mi?

Toplantının dikkat çeken konuşmacılarından Almanya Kürt Toplumu (KGD) Başkanı Ali Ertan Toprak ise Kürt kimliğinin geçmişte nasıl baskılandığını, bu baskının aileler ve kuşaklar üzerindeki etkilerini kendi yaşamından örneklerle anlattı. Toprak’ın aktardığı aile hikâyesi, kimliğin yalnızca kamusal alanda değil, evin içinde ve gündelik yaşamda da nasıl gizlenmek zorunda bırakıldığını gösteriyordu. Büyükannesinin kendisine Kürt ve Alevi olduğunu söylememesi yönündeki uyarısı, Türkiye’de kimlik baskısının kuşaklar boyunca nasıl aktarıldığını anlatan çarpıcı örneklerden biriydi.

Toprak, ailesinde Kürtçenin Zazaca ve Kurmanci lehçelerinin konuşulmasına rağmen kendisinin bilmediğini, ancak Almanya’da çocuklarının kendi dillerini öğrenmek istemesinin önemine de dikkat çekti. Bu örnek, kimlik meselesinin geçmişin bir hatırası olmadığını; yeni kuşaklar açısından da güncel bir hak ve aidiyet meselesi olarak varlığını sürdürdüğünü ortaya koyuyordu.
 

Almanya Kürt Toplumu (KGD) Başkanı Ali Ertan Toprak.jpg
Almanya Kürt Toplumu (KGD) Başkanı Ali Ertan Toprak

 

Toprak’ın özellikle üzerinde durduğu konulardan biri, geçmişte verilen bedellerin bugünkü kuşaklara bir tür siyasi yükümlülük olarak aktarılmasıydı. “Biz bedel ödedik, sıra sizde” yaklaşımına itiraz ederek, bedeli yalnızca belirli kadroların veya siyasi çevrelerin değil, bütün Kürt toplumunun ödediğini vurguladı. Bu itiraz, diaspora içindeki temsil tartışmasının da önemli bir boyutuna işaret ediyordu.

Toprak’ın yaklaşımında Abdullah Öcalan’ın PKK’ye ilişkin meselelerde muhatap olabileceği kabul ediliyor; ancak bunun bütün Kürtlerin siyasi geleceği ve toplumsal talepleri konusunda tek karar verici olduğu anlamına gelmediği belirtiliyordu. Buradaki ayrım önemli. Bir örgütün silahsızlanma sürecinde muhatap alınması ile farklı siyasi görüşlere, toplumsal deneyimlere ve taleplere sahip Kürtlerin tamamının aynı iradeye tabi kabul edilmesi aynı şey değil.

Avrupa’daki Kürt diasporasının çeşitliliği düşünüldüğünde, bu tartışmanın önümüzdeki dönemde daha da belirginleşmesi beklenebilir. Çünkü Kürt toplumunun siyasi, kültürel ve toplumsal talepleri tek bir örgütsel yapıyla sınırlı değil. Farklı partiler, sivil toplum kuruluşları, inanç grupları, kadın hareketleri, gençler ve örgütsel aidiyeti bulunmayan insanlar da bu geleceğin parçası.

Bu nedenle temsil meselesi, sürecin en önemli başlıklarından biri olarak karşımıza çıkıyor. Bir aktörün silahsızlanma konusunda muhatap olması, bütün Kürtlerin siyasi ve toplumsal beklentilerinin onun üzerinden tanımlanmasını meşru kılmaz. Kalıcı bir çözüm, farklı seslerin duyulabildiği ve bu seslerin siyasi süreçte karşılık bulabildiği bir zemine ihtiyaç duyuyor.


Barış gazeteciliği, eleştirel gazetecilikten vazgeçmek değildir

Toplantının gazetecilik açısından önemli bölümlerinden biri, Bülent Mumay, Alişer Delek, Nevzat Çiçek, Hatice Kamer ve Zeki Özmen’in katıldığı medya oturumuydu. Tartışmalarda, Türkiye’de barış süreçlerinin medyada nasıl ele alındığı, gazeteciliğin geçmişteki çatışma dilinden ne ölçüde uzaklaşabildiği ve basının yeni süreçte nasıl bir sorumluluk üstlenmesi gerektiği üzerinde duruldu.

Gazetecilik, çatışma dönemlerinde yalnızca yaşananları aktaran bir meslek değil; aynı zamanda kullanılan dilin, seçilen haber başlıklarının ve kurulan çerçevenin toplumsal algıyı nasıl etkilediğini de gözetmek zorunda olan bir alan. Türkiye’de uzun yıllar boyunca Kürt meselesi ağırlıklı olarak güvenlik politikaları, operasyonlar ve çatışma haberleri üzerinden ele alındı. Kürtlerin siyasi talepleri, toplumsal yaşamı, kültürel hakları ve gündelik deneyimleri çoğu zaman haberlerin dışında kaldı.

Bu nedenle bugün barış sürecinden söz edilirken medyanın geçmişteki rolünü de tartışmak gerekiyor. Gazetecilik, yalnızca silahların susmasını destekleyen bir dil kurmakla yetinemez. Sürecin eksiklerini, çelişkilerini, tarafların sorumluluklarını ve yerine getirilmeyen vaatleri de sorgulamalı.

Alişer Delek, önceki çözüm sürecinin toplumsallaştığı ancak siyasallaşamadığı, mevcut sürecin ise siyasallaştığı hâlde toplumsallaşamadığı değerlendirmesinde bulundu. Bölge halkının karar alma mekanizmalarına yeterince dâhil edilmemesinin sürece ilişkin soru işaretlerini artırdığını ifade etti.

Hatice Kamer ise geçmiş çözüm süreçlerinin toplumda derin bir güvensizlik ve travma bıraktığını belirterek, halkın barış sürecine karşı olmadığını ancak temkinli yaklaştığını söyledi.

Kamer, mevcut süreç ve geçmiş süreç arasında karşılaştırma yaparak sürecin toplumla doğrudan temas kuracak mekanizmalarının eksikliğine dikkat çekti.

Bülent Mumay’ın değerlendirmeleri, barış söylemi ile Türkiye’deki demokratik alanın daralması arasındaki çelişkiye dikkat çekmesi bakımından önemliydi. Bir yandan barış ve demokratikleşme beklentileri dile getirilirken diğer yandan muhalefet üzerindeki baskıların ve siyasi alanı daraltan uygulamaların devam etmesi, sürecin inandırıcılığı açısından ciddi soru işaretleri yaratıyor. Akın Gürlek’in Adalet Bakanlığı görevine getirilmesi ve yargı-siyaset ilişkisine dair tartışmalar da bu çelişki bağlamında gündeme geldi.


Nevzat Çiçek: Mikrofonlar barışın sesini yükseltmiyor

Nevzat Çiçek’in “Türkiye'de mikrofonlar barışın sesini yükseltmiyor ne yazık ki” sözleri de medya alanındaki bu soruna işaret ediyordu. Barışın konuşulabilmesi için yalnızca siyasi aktörlerin açıklamaları yeterli değil. Farklı kesimlerin seslerinin duyulması, geçmişte yaşananların hatırlanması ve toplumun gerçek beklentilerinin haberlerde yer bulması gerekiyor.

Meselenin yalnızca barış söylemiyle ele alınamayacağını, yaklaşık 100 yıllık tarihsel bir sorundan söz edildiğini belirtti. Ortadoğu’nun hegemonik güçlerin müdahaleleriyle şekillendiğini hatırlatarak, Irak Kürdistanı’nın bağımsızlık referandumunda bu güçlerin takındığı tutumun, sorunun neden kendi dinamikleri içinde çözülmesi gerektiğini gösterdiğini söyledi.

Sürecin mevcut biçimde ilerlemesinin Irak’taki federal yapıyı dahi tehlikeye atabileceği uyarısında bulunan konuşmacı, Türkiye’de demokratikleşmenin hızlandırılması ve anayasal hakların güvence altına alınması gerektiğini vurguladı. Küresel güçlerin Kürtleri bölge ülkelerinde kendi çıkarları doğrultusunda çatışmaya sürüklemek istediğini belirterek Rojava örneğine dikkat çekti.

Oysa söz konusu süreçlerde Türkiye, Irak Kürdistan Bölgesi (IKB) ve Suriye Kürtlerini, tabiri caizse, çembere almak için elindeki tüm araçları devreye soktu!
 

Independent Türkçe Genel Yayın Yönetmeni Nevzat Çiçek
Independent Türkçe Genel Yayın Yönetmeni Nevzat Çiçek

 

Meclis ve komisyon beklentileri

Nevzat Çiçek, önümüzdeki hafta Meclis’te yeni bir mekanizmanın veya komisyonun gündeme gelebileceğini belirtti. Böyle bir yapının öneminin, nasıl oluşturulacağı ve kim tarafından yönetileceğiyle yakından ilgili olduğunu ifade etti.

Selahattin Demirtaş’ın serbest bırakılması sorusuna ise bunun siyasi iklime bağlı olduğunu, mevcut anayasal hükümler uygulandığında yeni bir yasal düzenlemeye ihtiyaç kalmayacağını belirterek yanıt veren Çiçek, cezaevleri dışında örgütlü suçlarla bağlantılı yaklaşık 70 bin soruşturma ve kovuşturma dosyası bulunduğunu belirterek, meselenin toplumsal ve hukuki boyutuna dikkat çekti.
 

 

Avrupa'daki Kürtler geri dönecek mi?

Toplantıda dikkat çeken başlıklardan biri de Avrupa'da yaşayan Kürtlerin olası dönüşüydü. Türkiye'de yeni bir sürecin başlaması, özellikle uzun yıllardır Avrupa'da yaşayan ve geçmişte siyasi faaliyetlerde bulunmuş kişiler açısından geri dönüş ihtimalini yeniden gündeme getirdi. Ancak bu konudaki beklentiler, insanların yaşam koşulları ve siyasi geçmişleri kadar farklı.

Yaklaşık 3 yıldır Almanya'da yaşayan biri olarak bu meseleyi çevremde farklı kesimlerden insanlarla konuşma fırsatım oldu. Son yıllarda Türkiye'deki siyasi gelişmeler nedeniyle Almanya'ya iltica etmiş bazı kişiler, yeni sürece ilişkin olumlu beklentiler taşıyor. Hatta aralarında, Abdullah Öcalan'ın çağrısına güven duyduklarını ve sürecin arkasında bir bildiği olduğunu düşündüklerini söyleyenler de var. Ancak aynı kişiler Türkiye'ye dönme konusunda henüz aynı güveni taşımıyor.

Burada önemli bir ayrım var: Bir sürecin başlamasını desteklemek başka, o sürecin kendi hayatını güvence altına alacak kadar ilerlediğine inanarak geri dönme kararı vermek başka. İnsanların yıllardır yaşadıkları ülkeyi, kurdukları düzeni ve sahip oldukları hukuki statüyü geride bırakmaları için yalnızca siyasi açıklamalar yeterli değil. Hakkında soruşturma veya dava bulunan, geçmişteki siyasi faaliyetleri nedeniyle yargılanma endişesi taşıyan insanların öncelikle Türkiye'ye döndüklerinde neyle karşılaşacaklarını bilmeleri gerekiyor.

Öte yandan Avrupa'da uzun yıllardır yaşayan ve geçmişte örgütsel faaliyetlerde bulunmuş bazı kişilerde dönüşe ilişkin farklı beklentiler de var. Görüştüğüm kişilerden biri, yaklaşık 30 yıldır Almanya'da yaşadığını ve PKK içerisinde uzun yıllar emek verdiğini anlattı. Türkiye'ye dönmesi hâlinde kendi şehrinde belediye başkanlığı veya ilçe eş başkanlığı gibi bir görev üstlenmek istediğini söyledi.

Kendisine, böyle bir göreve talip olduğunda seçilmemesi veya aday gösterilmemesi ihtimalinde ne yapacağını sordum. Verdiği yanıt oldukça dikkat çekiciydi:

Elbette beni ve benim gibi bedel ödeyenleri seçecekler. Başka kimi seçecekler?


Bu cevap, dönüş meselesinin yalnızca güvenlik ve hukuki güvencelerle sınırlı olmadığını gösteriyor. Geçmişte verilen emeklerin ve ödenen bedellerin yeni dönemde siyasi bir karşılık bulması beklentisi de söz konusu. Ancak Avrupa'da uzun yıllar yaşamış kişilerin siyasi beklentileriyle Türkiye'deki seçmen tercihleri ve yerel siyasi dengelerin her zaman örtüşeceğini söylemek zor. Dolayısıyla olası dönüşlerin beraberinde yeni siyasi ve toplumsal tartışmalar getirmesi de mümkün.

Avrupa'daki Kürt diasporasının tek bir dönüş iradesine sahip olmadığını özellikle belirtmek gerekiyor. Uzun yıllar önce siyasi nedenlerle Avrupa'ya gelmiş kişilerle yakın dönemde iltica edenlerin koşulları aynı değil. Bir kısmı Türkiye'deki gelişmeleri yakından takip etse de hayatını Avrupa'da kurmuş durumda. Çocukları burada büyümüş, eğitimlerini burada almış, ekonomik ve sosyal ilişkileri burada şekillenmiş. Bazıları vatandaşlık almış, bazıları ise yıllardır kendi yaşam düzenini oluşturmuş. Bu insanlar için Türkiye'ye dönmek, yalnızca siyasi koşulların değişmesiyle verilebilecek bir karar değil; aile, iş, eğitim ve gelecek planlarını da kapsayan büyük bir değişim anlamına geliyor.

Bu nedenle Avrupa'dan kısa sürede kitlesel bir dönüş beklemeyi gerçekçi bulmuyorum. Daha çok, hukuki ve siyasi koşulların oluşmasına bağlı, zamana yayılan bireysel dönüşler yaşanabilir. Bunun için insanların Türkiye'ye gittiklerinde tutuklanma, yargılanma veya siyasi faaliyetleri nedeniyle yeniden baskıyla karşılaşma endişesi taşımamaları gerekiyor. Güvenilir ve uygulanabilir hukuki güvenceler olmadan dönüş çağrılarının geniş bir karşılık bulması zor.

Ancak bu meseleye yalnızca Türkiye'ye dönmek isteyen insanların beklentileri üzerinden bakmak da yeterli değil. Avrupa ülkelerinin yaklaşımını da sorgulamak gerekiyor. Başta Almanya olmak üzere Avrupa ülkeleri, bir taraftan göçün azaltılması ve geri dönüşlerin teşvik edilmesi yönünde politikalar yürütürken diğer taraftan uzun yıllardır burada yaşayan, çalışma hayatına katılmış, aile kurmuş ve vatandaşlık almış insanların tamamının kalıcı olarak ülkelerine dönmesini bekleyen bir yaklaşım içerisinde değil.

Özellikle Avrupa'da hayatını kurmuş ve bu toplumların bir parçası hâline gelmiş insanlar açısından geri dönüş, yalnızca göç politikalarıyla açıklanabilecek bir mesele değil. Avrupa'nın bu insanların emeği, ekonomik katkısı, aileleri ve toplumsal ilişkileriyle birlikte oluşan yeni gerçekliği de var. Dolayısıyla resmî söylemlerde geri dönüşler öne çıkarılsa da Avrupa'daki herkesin kalıcı olarak ülkesine dönmesini isteyen tek ve değişmez bir politika bulunduğunu düşünmüyorum.

Türkiye açısından da benzer bir çelişki görüyorum. Bana kalırsa Türkiye, Avrupa'daki Kürt diasporasının ülkeyle bağlarını korumasını, memleketlerini ziyaret etmesini ve turistik veya ekonomik ilişkilerini sürdürmesini, kalıcı ve geniş çaplı bir dönüşten daha kolay kabul ediyor. Çünkü kalıcı dönüş yalnızca insanların Türkiye'ye yerleşmesi anlamına gelmiyor; aynı zamanda siyasi talepleriyle, kimlikleriyle, geçmiş deneyimleriyle ve toplumsal beklentileriyle ülkenin siyasi hayatına yeniden katılmaları anlamına geliyor. Turist olarak gelip ziyaret etmekle, hak ve talepleri olan yurttaşlar olarak kalıcı biçimde dönmek arasında önemli bir fark var. Bu nedenle resmî söylemlerde diasporaya yapılan dönüş çağrılarının, uygulamadaki siyasi ve toplumsal yaklaşımla ne ölçüde örtüştüğü ayrıca sorgulanmalı.

Öte yandan Avrupa'daki Kürt diasporası yalnızca Türkiye'ye dönmeyi bekleyen insanlardan oluşmuyor. Avrupa'da yetişen yeni kuşaklar, Kürt kimliğini ve dilini burada yaşatmaya çalışıyor. Kürtçe eğitim, kültürel kurumlar, dernekler, gençlik çalışmaları ve toplumsal örgütlenme giderek daha fazla önem kazanıyor. Bu kuşaklar için Avrupa yalnızca ailelerinin göç ettiği bir yer değil, kendilerinin de ait oldukları bir yaşam alanı.

Dolayısıyla asıl soru yalnızca Avrupa'dan kaç kişinin Türkiye'ye döneceği değil. Türkiye'deki yeni süreç, Avrupa'da yaşayan Kürtlerin ülkeleriyle ilişkilerini, siyasi örgütlenmelerini ve kültürel yaşamlarını nasıl değiştirecek? Diaspora, Türkiye'deki gelişmelerin dışında kalmadan ama Avrupa'da kurduğu toplumsal varlığını da koruyarak nasıl bir rol üstlenecek?

Bana kalırsa önümüzdeki dönemde asıl tartışmamız gereken konulardan biri bu olacak. Çünkü Avrupa'daki Kürt diasporasının geleceği, yalnızca geri dönüş sayılarıyla ölçülemeyecek kadar geniş bir toplumsal ve siyasi gerçeklik taşıyor.
 

Köln (3).jpg
Köln’deki buluşmada Kürtlerin siyasi temsili ve kalıcı barışın koşulları gündeme geldi / Fotoğraf: Gülbahar Altaş​​​​​​​

 

Kürt diasporasının değişen beklentileri

Köln’deki toplantıdan geriye kalan izlenimlerden biri de Avrupa’daki Kürt diasporasının kendi içinde yeni bir tartışma dönemine girdiğiydi. Geçmişte siyasi örgütlenmeler etrafında şekillenen ilişkiler, bugün daha geniş bir toplumsal ve siyasal zeminde yeniden değerlendiriliyor. Bu değişim, örgütlerin veya siyasi aktörlerin önemini ortadan kaldırmıyor; ancak diaspora içindeki farklı seslerin daha fazla görünür olmasını sağlıyor.

Avrupa’da yaşayan Kürtlerin bir bölümü için artık yalnızca Türkiye’deki siyasi gelişmeleri takip etmek yeterli değil. Kendi yaşadıkları ülkelerde dil, kültür, eğitim, temsil ve ayrımcılıkla mücadele gibi alanlarda da daha fazla söz sahibi olmak istiyorlar. Yeni kuşakların beklentileri, geçmiş kuşakların siyasi deneyimlerinden farklılaşabiliyor. Bu nedenle diaspora içindeki siyasi ve toplumsal dönüşümü tek bir örgütsel çizgi üzerinden açıklamak giderek daha zor hâle geliyor.

Kürt meselesinin çözümüne ilişkin tartışmalarda da bu çeşitliliğin dikkate alınması gerekiyor. Kürtlerin siyasi geleceği, yalnızca silahlı mücadelenin sona ermesi veya mevcut siyasi aktörler arasındaki uzlaşmayla belirlenemez. Farklı siyasi görüşlerin, inançların, toplumsal kesimlerin ve kuşakların sürece katılabileceği bir alan açılmadığı sürece, barışın toplumsal zemini eksik kalacaktır.

Köln’deki buluşmada farklı konuşmacıların farklı noktalardan hareket ederek benzer sorulara temas etmesi de bu nedenle anlamlıydı. Kızılhan’ın tarihsel hafıza ve onur vurgusu, Toprak’ın temsil ve kimlik tartışması, Temel’e yöneltilen somut adım ve güvence soruları, gazetecilerin medya sorumluluğuna ilişkin değerlendirmeleri ve diaspora içindeki dönüş beklentileri, aslında aynı temel sorunun farklı boyutlarını ortaya koyuyordu:

Kürtler, yeni dönemde kendi gelecekleri hakkında ne ölçüde söz sahibi olabilecek?
 

 

Barışın ölçüsü silahların susmasından ibaret değil

Köln’deki toplantıdan ayrılırken aklımda kalan, herkesin aynı cevabı verdiği bir tartışma değil; farklı deneyimlerden ve siyasi yaklaşımlardan gelen insanların ortak bazı soruları gündeme getirmesiydi. Bu soruların başında da barışın nasıl tanımlanacağı ve Kürtlerin bu süreçte nasıl bir özne olarak yer alacağı geliyordu.

Avrupa’daki Kürt diasporasının önemli bir bölümü çatışmaların sona ermesini istiyor. Ancak bunun karşılığında kimliğin, dilin, kültürel hakların ve siyasi temsilin belirsiz bırakılmasını kabul etmiyor. Silahların susması elbette önemli bir eşik. Fakat bu eşik aşıldığında Kürt meselesinin sona ermiş sayılması, geçmişte yaşanan sorunları ve bugün devam eden talepleri ortadan kaldırmayacak.

Kalıcı barış, yalnızca silahlı aktörlerin çatışmayı bırakmasıyla değil, çatışmaya neden olan siyasi ve toplumsal sorunların demokratik yollarla çözülmesiyle mümkün olabilir. Bunun için de mevcut hukukun gereklerinin yerine getirilmesine, hukuki güvencelere, demokratik siyasetin önünün açılmasına, ifade özgürlüğünün korunmasına ve Kürtlerin kolektif kimliklerinin tanınmasına ihtiyaç var.

Gazetecilik açısından da bu süreci yalnızca olumlu açıklamalar ve siyasi mesajlar üzerinden takip etmek yeterli olmayacak. Kürt basınının kendi içinde de sürecin hangi adımlarla ilerlediği, hangi vaatlerin yerine getirildiği, hangi sorunların ertelendiği ve toplumun farklı kesimlerinin beklentilerinin ne ölçüde karşılandığı sorgulanmaya devam edilmeli. Barışın kalıcı olabilmesi, eleştirel seslerin susturulmasına değil, daha fazla duyulabilmesine bağlı.

Köln’de dile getirilen görüşler, Avrupa’daki Kürt diasporasının sürece dışarıdan bakan edilgen bir topluluk olmadığını da gösterdi. Diaspora, kendi deneyimleri, birikimi ve beklentileriyle bu tartışmanın içinde yer almak istiyor. Ancak bunun gerçekleşebilmesi için Kürtlerin farklı siyasi ve toplumsal kesimlerinin iradesini tanıyan, çoğulcu ve demokratik bir yaklaşımın benimsenmesi gerekiyor.

Sonuçta barışın kalıcı olup olmayacağını belirleyecek olan, silahların ne zaman susacağı kadar, silahlar sustuktan sonra Kürtlerin nasıl bir siyasi ve toplumsal düzende yaşayacağıdır.

Asıl soru da burada duruyor: Türk devlet aklı ve toplumu, Kürtlerle gerçekten eşit bir gelecek kurmaya hazır mı?

 

 

*Bu içerik serbest gazeteci veya konuk yazarlar tarafından hazırlanmıştır. Bu içerikte yer alan görüş ve ifadeler yazara aittir ve Independent Türkçe'nin editöryal politikasını yansıtmayabilir.

© The Independentturkish

DAHA FAZLA HABER OKU