Felaketler ve krizler çağında "Şok Doktrini" nedir? Ünlü bir kitabı yeniden okumak

Faik Bulut Independent Türkçe için yazdı

Naomi Klein'ın "Şok Doktrini" kitabı, savaş ve krizlerin ekonomik çıkarlara nasıl dönüştürüldüğünü inceliyor / Kolaj: Independent Türkçe

Türkiye’deki derin ekonomik kriz ve son fon skandalı yetmezmiş gibi Avrupa (Ukrayna-Rusya arasında) ve Orta Doğu ülkelerindeki (İran ile ABD-İsrail, Yemen’de Suudi Arabistan’ın Körfez’deki müttefikleri ile İran destekli Husiler arasındaki) savaşların yanı sıra Filistin, Lübnan, Suriye, Ürdün ve İran’daki yerel siyasi-ekonomik istikrarsızlıklarla etnik-mezhepsel çatışmalar bölge halklarında akıl tutulmasına yol açıyor. İlaveten kıtalar ve ülkeler arasındaki zorunlu göç hareketlerini de aynı hususta anmak gerekiyor.

Bu nedenledir ki Kanadalı yazar ve sosyal aktivist Naomi Klein’ın “Şok Doktrini: Felaket Kapitalizminin Yükselişi” adlı kitabındaki görüşlerin yeniden tartışılmasında yarar görüyoruz. 2010 yılında Türkçeye çevrilen kitabın İngilizce ismi “The Shock Doctrine: The Rise of Disaster Capitalism” olup 2007 yılında Londra’da basılmıştır.
 

Kanadalı araştırmacı ve yazar Naomi Klein, Şok Doktrini ile dünya kamuoyunun dikkatini çekti
Kanadalı araştırmacı ve yazar Naomi Klein, Şok Doktrini ile dünya kamuoyunun dikkatini çekti

 

Kitapta Klein, neoliberal serbest piyasa politikalarının (ekonomist Milton Friedman tarafından savunulan şekliyle) kasıtlı bir “şok tedavisi” stratejisi nedeniyle bazı gelişmiş ülkelerde ön plana çıktığını savunmuştur. Yazar, sorgulayıcı ve tartışmalı politikalar oluşturmak için ulusal krizlerin (felaketler veya ayaklanmalar) sömürülmesine odaklanırken, vatandaşların yeterli müdahaleyi yapmak, geliştirmek ve etkili bir şekilde direnmelerini sağlamak açısından (duygusal ve fiziksel olarak) aşırı derecede dikkat dağıtıcı olur.

Kitap, Irak Savaşı gibi insan ürünü bazı olayların, bu tür popüler olmayan politikaları takip etmek amacıyla yapıldığını da ileri sürmektedir. Bazı eleştirmenler kitabı politik fenomenleri basitleştirdiği iddiasıyla eleştirirken, birçoğu da kitabı zorlayıcı ve önemli bir çalışma olarak övmüştür. Kamuoyunda oldukça ses getiren kitap, Michael Winterbottom’un yönettiği 2009 yapımı aynı adlı belgesel filmin ana kaynağı olmuştur.
 

Naomi Klein'ın bir kitabı
Naomi Klein'ın dünyada tartışma yaratan kitabının kapağı​​​​​​​

 

21 bölümlük kitap

Kitap toplam 21 bölümden oluşan 7 ana bölüme ayrılmıştır:

Bölüm 1, psikiyatrist Ewen Cameron tarafından CIA ile iş birliği içinde yürütülen gizli deneyler ve psikiyatrik şok tedavisi ile ilgili açıklamalarla başlar. İkinci bölümde tanıtılacak olan ve Chicago Ekonomi Okulunun lideri olarak tanımlanabilecek Milton Friedman’ın aksine Klein, “Bırakınız yapsınlar!” sözünde olduğu gibi, serbest piyasalar oluşturma sorumluluğuna özenen kapitalist hareketi 1929 Dünya Ekonomik Bunalımı'nın kaynağı olmakla suçlamaktadır.

Bölüm 2, 1970’li yıllarda Güney Amerika ekonomilerini dönüştürmek için 1973 Şili Darbesi'nde General Augusto Pinochet tarafından yönetilen ve Chicago Üniversitesinde eğitim almış önemli bir Şilili ekonomist grubundan etkilenerek 1973 darbesine odaklanan “şok doktrini”nin kullanımını tartışmaktadır. Klein, bu ekonomik şok tedavisini işkence olarak tanımlamaktadır. Nitekim liderliğini Milton Friedman’ın yürüttüğü bu ekonomi bölümü, CIA tarafından finanse edilmekteydi.

Bölüm 3'te, nüfusun bazı kesimlerine karşı aşırı şiddete gerek kalmadan şok doktrini uygulama girişimleri ele alınmaktadır. Klein, Margaret Thatcher Falkland Savaşı sayesinde kolaylaştırılan hafif “şok tedavisi” uygularken, onu örnek alan Bolivya’daki mevcut piyasa krizinin ve Jeffrey Sachs’ın karizmasının bir kombinasyonu ile serbest piyasa reformunun mümkün olduğunu belirtmektedir.

Bölüm 4, Klein’ın şok doktrininin 1997 Asya mali krizi sırasında Polonya, Rusya, Güney Afrika ve kaplan ekonomilerine nasıl uygulandığını rapor etmektedir.

Bölüm 5’te yazar, şirketlerin afetlerden kâr elde etmeyi öğrendiğini iddia ettiği “Afet Kapitalizmi Kompleksi” kavramını tanıtmaktadır.

Bölüm 6'da, 2003 yılındaki Irak’ın işgalinde “şok ve dehşet” kullanımını ve ardından Klein’ın o güne kadar şok doktrininin en kapsamlı ve tam ölçekli uygulaması olarak tanımladığı Irak’ın işgali dönemini ele almaktadır.

Bölüm 7, ekonomik şok tedavisinin kazananları ve kaybedenleri hakkındadır. Küçük grupların lüks sitelerde yaşayan topluluklara dönüşürken nüfusun geniş kesimlerinin yaşam şartlarının güçleştiğini ve kamu altyapısının bozulduğunu, gelirlerin azalıp işsizliğin arttığı bir ortamla karşılaştıklarını dile getirmektedir.

Sonuçta Klein, Dünya Bankası ve Uluslararası Para Fonu (IMF) gibi kurumların teşvik etmekte olduğu “şok doktrini”ne ve ekonomik kurumlara karşı tepkileri detaylandırmaktadır. Güney Amerika ve 2006 sonrası Lübnan’ı ise politikacıların serbest piyasa politikalarını geri çektiği olumlu örnekler olarak göstermektedir.


Kitaptaki görüşlere tepkiler

Olumlu tepkiler:

“Dow Jones Business News” haber sitesinden Paul B. Farrell, Şok Doktrini'nin “Ekonomi üzerine 21. yüzyılın en önemli kitabı” olabileceğini savundu. The Guardian gazetesinden John Gray, “Şimdiki zamanı anlamamıza gerçekten yardımcı olan çok az kitaptan biri” olarak nitelendirdi ve çalışmayı “Hem zamanında hem de yıkıcı” olarak nitelendirdi.
 

İngiliz siyaset felsefecisi ve yazar, Şok Öğreti tezini beğenmiştir
İngiliz siyaset felsefecisi ve yazar, Şok Öğreti tezini beğenmiştir

 

San Francisco Chronicle gazetesi yazarı William S. Kowinski, Klein’ın kitabını övdü ve yazarın “Zamanımızın ana anlatımını çok iyi ortaya çıkarmış olabileceğini” yazdı. The Irish Times gazetesi ise “Neo-muhafazakâr figürlerin ‘milyonlarca can kaybına yol açan’ sismik olaylarla yakından ilişkili olduğunu ‘sistematik ve sakin bir şekilde’ okuyucuya gösterdiğini” belirtti.
 

Üretken gazeteci ve öykü yazarı Richard Rayner, Şok Öğreti tezini destekleyenlerden biridir
Üretken gazeteci ve öykü yazarı Richard Rayner, Şok Öğreti tezini destekleyenlerden biridir

 

Los Angeles Times gazetesinden Richard Rayner, “Herkes onunla aynı fikirde olmayacak, ancak bu Izzy Stone ve Upton Sinclair geleneğinde bir raporlama ve tarih yazımı. Klein, düşündüğümüz varsayımları ve talepleri yükseltiyor. Kitabı heyecan verici, rahatsız edici ve çok karanlık” diyor. New York Observer gazetesinden Stephen Amidon, “Klein’ın tezinin Irak Savaşı’na uygulanabilirliğini” doğruladı ve “Naomi Klein’ın analizinin merceğinden bakıldığında, ABD’li eski Savunma Bakanı Donald Rumsfeld’in bir ulusun kültürel kimliğinin yağmalanmasına izin verme kararı, korkunç bir anlam ifade ediyor” tespitini yaptı.
 

Hindistanlı yazar ve siyasetçi Shashi Tharoor, Şok Öğreti tezini doğruluyor
Hindistanlı yazar ve siyasetçi Shashi Tharoor, Şok Öğreti tezini doğruluyor

 

Shashi Tharoor, çalışmanın “titiz sonuç notlarına” dikkat çekti ve küreselleşmeye atıfta bulunarak “Klein’ın kendisini ‘sistem itirazcılarının en önüne’ (principal naysayer-kötümser baş muhalif) konumlandırdığını” belirtti.

Birleşik Krallık gazetesi The Independent’tan Katy Guest, kitabı “Büyük iş dünyasının ve siyasetin, küresel felaketleri kendi amaçları için kullanma biçiminin dikkat çekici bir açıklaması” olarak övdü.
 

The Guardian gazetesi yazarı Katy Guest, kitaptaki eleştirilerin kapitalist faaliyetlerin bir sonucu olduğunu düşünüyor
The Independent gazetesi yazarı Katy Guest, kitaptaki eleştirilerin kapitalist faaliyetlerin bir sonucu olduğunu düşünüyor

 

2016 Nobel Barış Ödülü’nü kazanan ve 2010-2018 arasında Kolombiya Devlet Başkanı olan Juan Manuel Santos, kitabı “En iyi cinayet gizemi gibi sürükleyici” olarak nitelendirdi ve aynı zamanda en esaslı araştırmacı gazetecilik olarak tanımlayarak, ünlü Amerikalı muhalif gazeteci yazar Seymour Hersh’in çalışmasıyla eşit bulduğunu ekledi.

“Şok Doktrini” kitabı Village Voice, Publishers Weekly, The Observer ve The Seattle Times gibi yayın organları tarafından 2007 yılının en iyi kitaplarından biri olarak seçildi. The Guardian gazetesi, 2019 yılında onu 2000 yılından bu yana basılan en büyük 18. kitap olarak değerlendirdi.


Karışık tepkiler:

Nobel Ekonomi Ödülü sahibi ve Dünya Bankası eski baş ekonomisti Joseph E. Stiglitz, The New York Times için yazdığı eleştiri yazısında, “Şok Doktrini” kitabının ekonomik şok tedavisi ile Ewen Cameron tarafından yapılan psikolojik deneyler arasında paralellik saptamasını “Aşırı dramatik ve ikna edici olmaktan uzak” bulmuş; Klein’ın akademisyen olmadığı için bu açıdan yargılanamayacağını belirtmiştir.
 

Nobel ödüllü ekonomist Joseph Stiglitz, kitabı abartılı ve dramatik bulmuştu
Nobel ödüllü ekonomist Joseph Stiglitz, kitabı abartılı ve dramatik bulmuştu

 

Kitabında çok basitleştirdiği birçok yer olduğunu, bu politikalara karşı görüşlerin, Klein’ın yaptıklarından daha da güçlü olduğunu ve kitabın direnen ülkelere karşı hoş olmayan ekonomik politikaları zorlamak için gerekli siyasi operasyonların zengin bir tanımını içerdiğini de eklemiştir.

The Washington Post gazetesinden Shashi Tharoor, “Şok Doktrini” kitabının, Klein’ın kapitalizm eleştirisini bir adım daha ileri taşımayı başardığını söylemekle birlikte, yazarın başkalarının çok doğal insani kaos ve karışıklıklarını, iyi niyet ve açgözlülük modelinden biraz daha fazlasını, komplo olarak görmeye çok hazır olduğunu da eklemiştir.

Alman sosyoloji profesörü Ulrich Beck gibi sosyologlar, risk toplumunu, küreselleşmiş ekonomilerde değiş tokuş edilecek bir meta olarak riske sokan yeni bir kültürel değer olarak öngörmektedirler. Beck, Klein’ın gözlemlediği gibi, bu felaketlerin ve kapitalist ekonominin kaçınılmaz olarak iç içe geçtiğini ileri sürmüştür. Kimileri ise Klein’ın “afet gösterisi” çalışmasına katkılarını övmüştür.


Olumsuz tepkiler:

London Review of Books dergisinde Stephen Holmes, “Şok Doktrini”ni gayet naif bularak eleştiriyor ve Klein’ın “Serbest piyasa ortodoksisini” vahşi kurumsal davranışlarla birleştirdiğini öne sürüyor. Financial Times gazetesinden John Willman ise kitabı “Acımasız -ama nihayetinde dürüst olmayan- bir argüman yaratmak için farklı fenomenleri harmanlayan derinden kusurlu bir çalışma” olarak tanımlıyor.

The New York Times gazetesinden Tom Redburn, Klein’ın “En kör olduğu şeyin, girişimci kapitalizmin yerleşik herhangi bir sosyal sistemin durgunluğa geçme eğilimini aşmada gerekli rolü olduğunu” savunuyor.

Jonathan Chait, The New Republic gazetesinde Klein’ın şok edici bir şekilde (ama öncülleriyle şaşırtıcı bir benzerlikte) sağcı fikirlere çok az önem verdiğini yazdı. Yeni muhafazakârlığın Irak Savaşı projesinin merkezinde olduğunu kabul ediyor olmakla birlikte, Klein’ın yeni muhafazakârlığın ne olduğunu bilmiyor gibi göründüğünü ve bunu öğrenmek için hiçbir çaba sarf etmediğini ileri sürüyor.

The Times gazetesinden Robert Cole, “Klein, ‘felaket kapitalizmi kompleksi’ni ve onunla birlikte gelen kârları ve özelleştirmeleri alaya alıyor, ancak serbest piyasa ilkelerinin inandırıcı bir eleştirisini sağlamıyor, bu olmadan da Şok Doktrini karışık hikâyelere dönüşüyor. Genellikle endişe verici, bazen ilginç ve bazen tuhaf hikâyelere” diyor.

Klein’ın söylemini “gülünç” ve “gerçek bir ekonomi felaketi” olarak adlandıran Amerikalı ekonomist, yazar ve kamu entelektüeli Tyler Cowen, kitabın “Margaret Thatcher’ın sendikaları ezmek için Falkland Adaları krizini yarattığı ve isteksiz İngiliz halkı üzerine serbest kapitalizmi dayatmak için kullandığı” iddiasını eleştiriyor.

Liberter Cato Enstitüsünden Johan Norberg de “Klein’ın analizinin neredeyse her düzeyde umutsuzca kusurlu olduğunu” söyleyerek kitabı eleştiriyor. Norberg, Çin’de 1989’daki Tiananmen Meydanı protestoları gibi analizlerinin özellikleri konusunda hata görüyor. Pazar yanlısı reformlara (Klein’ın sahip olduğu gibi) karşı çıkmaktan ziyade, baskının kendisinin yıllarca serbestleşmeye neden olduğunu savunuyor.
 

Cato Enstitüsü'nden araştırmacı ve yazar Johan Norberg, şok terapisi hakkındaki fikirleri oldukça kusurlu bulmuştur
Cato Enstitüsü'nden araştırmacı ve yazar Johan Norberg, şok terapisi hakkındaki fikirleri oldukça kusurlu bulmuştur

 

Klein, web sitesinde Norberg ve Chait’e cevap vermiş ve her ikisinin de konumlarını yanlış tanıttığını belirtmiştir. Klein, Norberg’in, kitabının Friedman hakkında olduğunu iddia ettiğini, ancak aslında bunun “çok yönlü ideolojik bir eğilim” olduğunu da ilave ederek eleştirisine bir korkuluk diktiğini yazmıştır.

Yanıt olarak, Klein’ın aslında eleştirdiği merkezi iddialarından sadece birini savunduğunu ve orada burada küçük hatalar bulmaya çalıştığım izlenimini vermeye çalıştığını söyleyen Norberg, Klein’ın verdiği rakamların merkezi argümanındaki istatistikleri “çöp” olarak ortaya çıkardığını söylemeye devam etti.


Yazarın son dönem için yorumu

COVID-19 pandemisi ile ilgili bir yazısında Klein, 2020’de bir “Pandemik Şok Doktrini”nin ortaya çıkmaya başladığını yazdı ve bunu “Screen New Deal” (Ekran Yeni Düzeni) olarak adlandırdı.

Biz 2 yüksekokul sitesinden kitap hakkındaki tanıtımlara yer vererek yorumu okurlara bırakalım:


1- İstanbul Gelişim Üniversitesi:

Naomi Klein, ‘Şok Doktrini’ ile dünya düzeninin karanlık yüzünü gözler önüne seriyor. Depremler, savaşlar, ekonomik çöküşler… Tüm bu krizler, yalnızca birer felaket mi, yoksa serbest piyasanın sınırlarını genişletmek için bilinçli olarak kullanılan araçlar mı?

Klein, ‘Felaket Kapitalizmi’ kavramıyla, toplumlar krizlerle sersemletilirken piyasa yanlısı politikaların nasıl hızla devreye sokulduğunu çarpıcı örneklerle anlatıyor. Şili’den Irak’a, Rusya’dan Endonezya’ya kadar pek çok ülkede krizlerin, serbest piyasanın genişlemesi için bir fırsat olarak nasıl kullanıldığını inceliyor.

Küresel elitler toplumlar felç olmuşken devreye giriyor ve ‘çözüm’ adı altında piyasaları yeniden şekillendiriyor. Bu süreç, devletin küçülmesi, kamu varlıklarının özelleştirilmesi ve finansal sermayenin daha fazla güç kazanmasıyla sonuçlanıyor.

Peki, neden her kriz hep belli kesimlerin çıkarına işliyor? Eğer bu sorunun yanıtını merak ediyorsanız, ‘Şok Doktrini’ tam da ihtiyacınız olan kitap! 2
 

Naomi Klein'ın dünyada tartışma yaratan kitabının kapağı
Naomi Klein'ın dünyada tartışma yaratan kitabının kapağı

 

2- Görme Engelliler Teknoloji ve Eğitim Laboratuvarı (GETEM):

No Logo adlı kitabıyla bütün dünyada adından söz ettiren Naomi Klein’a göre, küresel çaptaki serbest piyasanın zafere demokratik araçlarla ulaştığı düşüncesi bir safsatadan ibarettir.

Üstelik ‘şok terapisi’ doktrinine uygun şokların uygulanmasının hemen ardından, toplumların hızla büyük çokuluslu şirketlerin çıkarları doğrultusunda sil baştan düzenlenmesini gerektiren felaket kapitalizmi macerası aslında hiç de 11 Eylül 2001’le başlamamıştır.

Klein, bu politikanın izlerini çok gerilere, 50 yıl önce Chicago Üniversitesinin iktisat bölümünün Milton Friedman’ın yönetiminde olduğu zamana kadar sürer.

Friedman’ın ve Chicago Okulu iktisadının görüşleri doğrultusunda, ekonomik politikalar ve ‘şok ve dehşet’ salan savaşlarla 1950’lerde CIA’nın finanse ettiği üstü örtülü elektroşok ve duyusal yoksunlaştırma deneyleri arasında doğrudan bir bağ vardır ve bu bağ günümüzde Guantanamo Körfezi'ndeki ‘hukuk dışı’ hapishanelere kadar devam ettirilmiştir.

Naomi Klein’ın bu kitabı, Şili’deki 1973 Pinochet darbesinden 1989’da Çin’deki Tiananmen Meydanı katliamına ve 1991’de Sovyetler Birliği’nin dağılışına kadar dünyanın manzarasını değiştiren olaylarda şok doktrini yönteminin nasıl uygulandığını ve ‘büyük şirketlerin çıkarlarını kollayan’ yeni kapitalizm modelinin dünya halkları adına nasıl bir yıkım ve yoksulluğa yol açtığını takip etmek bakımından eşsiz bir kaynaktır.

 

 

Kaynaklar:

1- https://tr.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eok_Doktrini
2.. https://iisbf.gelisim.edu.tr/tr/akademik-bolum-ekonomi-ve-finans-haber-naomi-klein-sok-doktrini-felaket-kapitalizminin-yukselisi, 15 Şubat 2025
3. https://www.getem.boun.edu.tr/?q=node/13354, 3 Temmuz 2013

*Bu içerik serbest gazeteci veya konuk yazarlar tarafından hazırlanmıştır. Bu içerikte yer alan görüş ve ifadeler yazara aittir ve Independent Türkçe'nin editöryal politikasını yansıtmayabilir.

© The Independentturkish

DAHA FAZLA HABER OKU