Müderris Seyyid Ebubekir Efendi, Osmanlı’nın Güney Afrika’daki önemli dinî ve kültürel miras temsilcilerinden biridir. 19. yüzyılda Güney Afrika’ya gönderilen bu muteber din âlimi, İslam’ın öğretilmesi ve Osmanlı ile Afrika Müslümanları arasındaki bağların güçlendirilmesi için görev yapmıştır. Bugün torunlarının Türkiye’ye dönme ve vatandaşlık talepleri, aslında Türkiye’nin Afrika’daki tarihî mirasına ve diplomatik sorumluluğuna sahip çıkması açısından da önem taşımaktadır.

Ebubekir Efendi'nin misyonunu Türk diplomasisinde görememek, insanın tarihî hakikati arşivlerde değil, yüzeysel siyasi gösterilerde aramasına yol açıyor. Oysa Ebubekir Efendi, bugün uluslararası ilişkiler literatüründe sıkça kullanılan dekolonizasyon kavramının henüz ortada olmadığı bir dönemde, Afrika'da bunun fiilî örneklerinden birini ortaya koymuş tarihî bir şahsiyettir. Kendi dilini dayatmak yerine Afrikalıların dilini öğrenmiş, onların dilinde eserler vermiş, düşüncelerini onların dünyasına taşıyarak kalıcı bir kültürel bağ kurmuştur.

Bugün Afrika ile ilişkilerimizi hangi zeminde yürüttüğümüzü sorgulamak gerekiyor. Zira biz diplomasiyi çoğu zaman Antalya'da düzenlenen uluslararası platformların salonlarında, protokol fotoğraflarında ve birkaç günlük siyasi temaslarda arıyoruz. Üstelik elimizde anlatılmayı bekleyen böylesine zengin bir tarih varken...

Peki neden?

Çünkü Türklerin Afrika tarihi yalnızca siyasi hâkimiyetin değil, aynı zamanda halka hizmetin, müşterek hayatın ve kültürel etkileşimin tarihidir. Osmanlı coğrafyasında yetişen siyahi bir asker, dünyanın ilk siyahi pilotu olarak havacılık tarihine geçmiştir. Bu tarihî şahsiyetin, yani Ahmet Ali Çelikten'in hikâyesini dahi uluslararası kamuoyuna gerektiği gibi anlatamıyoruz.

Üstelik Cumhurbaşkanımız Erdoğan, daha 2005 yılında Türkiye'de Afrika Yılı ilan etmişti. Aradan geçen 20 yılı aşkın zamana rağmen insan sormadan edemiyor. Bu tarihî açılımın kültürel, akademik ve diplomatik içeriği ne ölçüde doldurulabildi?

Afrika Yılı ilan etmek başka, Afrika'yı tarihî hafızasıyla tanımak ve bu hafızayı devlet politikasına dönüştürmek başkadır. Görünen o ki kurumlara doldurulmuş liyakatten uzak kadrolar bazen cevizin kabuğunu kırmakla meşgulken içindeki cevheri görmekten acizler. Gazali'nin düşüncesine atfedilen bir hikmetle ifade edecek olursak, cevizin kabuğunu bütün cevher zannedenlerin eline böylesine zengin bir tarihî miras bırakırsanız, ortaya çıkan şey diplomasi değil, kaçırılmış bir fırsat olur.

Oysa Afrika, birkaç zirve fotoğrafına sığdırılabilecek bir kıta değildir. 2005'te ilan edilen Afrika vizyonunun gerçek karşılığı, Ebubekir Efendi'yi, Özdemir Paşa'yı, Mehmet Remzi Bey’i, Ahmet Ali Çelikten'i ve ortak tarihimizin görünmeyen kahramanlarını dünya kamuoyuna tanıtabilmekte yatmaktadır.

Antalya Diplomasi Forumu'nda Ahmet Ali Çelikten'in bir portresini salona asmak, gelen yabancı konuklara verilebilecek en anlamlı mesajlardan biri olmaz mıydı?

Bir fotoğrafın, bir protokol konuşmasının ve birkaç sosyal medya paylaşımının ötesinde, Türkiye'nin Afrika ile kurduğu tarihî ilişkinin somut bir temsilini göstermekten söz ediyorum. Fakat biz fotoğraf çekip paylaşarak günü kurtarmayı tercih ediyoruz. Tarihî hafızayı diplomatik bir imkâna dönüştürmek yerine, günübirlik temsil biçimleriyle yetiniyoruz. Ne gerek var yeni bir şey icat etmeye, değil mi?

Tarihî misyonu unutmak

Güney Afrika’da vefat eden Osmanlı âlimi Ebubekir Efendi’nin torunları 2019 yılında Türk vatandaşlığı almak istediler. Türkiye’ye dönmek ve anavatanlarıyla bağlarını güçlendirmek isteyen aile, Pretorya Büyükelçiliği’nin kapısını çaldı. Ancak bu talepleri sözde Büyükelçi Elif Çomoğlu Ülgen’in önünde 3 yıl boyunca sonuç alamayan bir başvuruya dönüştü.

Peki, Dışişleri Bakanlığı Türkiye’yi dünyada temsil etsin diye büyükelçilik makamlarını kime emanet ediyor?

Vatandaşın sorununu çözmek yerine kendisine “seviyesiz Büyükelçi” diyen gazetecilerle polemiğe giren, eleştirilere cevap vermek yerine kurumsal kimliğin arkasına sığınan bir diplomasi anlayışı Türkiye’ye ne kazandırır?

Bu yaklaşım bana Cape Town'daki konsolosluk açılışına katılmak üzere Güney Afrika'ya gidip golf oynamasıyla gündeme gelen eski Dışişleri Bakanı Mevlüt Çavuşoğlu'na ilişkin tartışmaları hatırlatıyor. Bir tarafta Afrika'nın derin tarihini ve Türkiye'nin bu kıtadaki geçmişini anlamaya çalışan bir diplomasi ihtiyacı, diğer tarafta protokolün ve kişisel görünürlüğün ön plana çıktığı bir temsil anlayışı...

30 Kasım 2019'da, Antalya Diplomasi Forumu'nu ilk kez duyururken Çavuşoğlu şöyle diyordu:

Birçok zirveyi, önemli etkinlikleri Antalyalı da olmamın verdiği pozitif ayrımcılıkla Antalya'da gerçekleştirdik, gerçekleştiriyoruz.

Ardından Antalya Diplomasi Forumu'nu başlatacaklarını açıklıyordu. Bu ifade önemlidir çünkü Antalya'nın tercihinde yalnızca ulaşım, turizm ve kongre altyapısının değil, Çavuşoğlu'nun kişisel ve siyasi bağının da rol oynadığını gösteriyor. Oysa böylesine zengin bir tarihî mirasın arkasındaki ülkenin hariciyesi, kafasına göre dış politikayı ya da Afrika'yı yalnızca diplomatik ziyaretlerin ve geçici siyasi temasların konusu olarak görmemelidir.

Kurumsal hafıza, tarih bilgisi ve liyakat, dış politikanın temel unsurlarıdır. Bunların yerini sadakat ilişkileri ve kişisel yakınlıklar aldığında, tarihî birikimin diplomatik değere dönüşmesi de mümkün olmuyor. Daha da düşündürücü olan, bu tarihî bilgisizliğin kültür politikalarına kadar uzanmasıdır.

Kültür ve Turizm Bakan Yardımcılığı gibi bir makamda bulunan bir ismin, Ebubekir Efendi'nin Afrika'da bir kriket kulübü kurduğunu ileri süren bir paylaşım yapabilmesi, meselenin yalnızca diplomatik değil, aynı zamanda tarih bilgisiyle ilgili bir sorun olduğunu gösteriyor.

Erzurumlu bir fıkıh âlimi olan Ebubekir Efendi'nin Güney Afrika'daki faaliyetlerini bir kriket kulübü kuruculuğuna indirgemek, tarihî şahsiyetleri tanımadan onlar hakkında hüküm vermenin tipik bir örneğidir. İnsan ister istemez soruyor:

Tarihî bir şahsiyeti tanıtmakla görevlendirilenler, önce o şahsiyetin hayatını ve eserlerini okumak zorunda değil midir?

Afrika diplomasisinde ihtiyaç duyduğumuz şey, yalnızca daha fazla toplantı, daha fazla büyükelçilik faaliyeti veya daha fazla protokol ziyareti değildir. İhtiyacımız olan, tarihî birikimimizi doğru okuyabilen, Afrika toplumlarının hafızasını tanıyan ve bu bilgiyi çağdaş diplomatik ilişkilere aktarabilen bir anlayıştır.

Nitekim zaman zaman büyükelçilerin davranışları üzerinden ortaya çıkan diplomatik skandallar ve basına yansıyan tartışmalar da kurumsal temsil meselesini yeniden gündeme getirmektedir. Bir ülkenin dış temsilciliği, yalnızca bayrağının dalgalandığı bir bina değildir; o ülkenin tarihini, kültürünü, devlet ciddiyetini ve temsil kabiliyetini yansıtan bir kurumdur.

Ebubekir Efendi'nin Afrika'daki mirası, Afrika kökenli pilotumuz Ahmet Ali Çelikten'in dünya havacılık tarihindeki yeri ve Osmanlı-Afrika ilişkilerinin çok katmanlı geçmişi, Türkiye için hâlâ kullanılmayı bekleyen büyük bir tarihî sermayedir. Bütün mesele, bu sermayeyi anlayacak ve değerlendirecek bir zihniyetin varlığıdır.

Afrika'da 150 yıl önce dil üzerinden kültürel yakınlık kurabilmiş bir tarihî şahsiyetin mirasını bugün diplomatik bir değere dönüştüremiyorsak, sorunu tarihte değil, bugünün temsil ve yönetim anlayışında aramak gerekir. Zira tarihî miras, yalnızca geçmişle övünmek için değil, geleceğe yön verebilmek için vardır.

Özetle, Afrika diplomasisi, yalnızca diplomatik notaların yazıldığı, raporların hazırlandığı ve makam odalarından yürütülen bir kâtiplik faaliyeti değildir. Büyükelçilik, her şeyden önce sahayı tanımayı, insanı anlamayı, tarihin izlerini sürmeyi ve ülkenin gerçeklerini yerinde görmeyi gerektiren bir temsil makamıdır.

Tıpkı efsane vali Recep Yazıcıoğlu gibi, gerektiğinde makam odasından çıkıp sahaya inebilen, sorunları masa başından değil hayatın içinden okuyabilen bir anlayışa ihtiyaç vardır. Afrika'yı tarihî hafızasından, toplumsal dinamiklerinden, sömürge geçmişinden ve Türkiye ile kurduğu ilişkilerin derinliğinden bağımsız değerlendiren bir diplomasi, kaçınılmaz olarak eksik kalacaktır.

Çünkü Afrika'da diplomasi, yalnızca devleti temsil etmek değil, geçmişi hatırlamak, bugünü anlamak ve geleceğe sahada dokunarak yön vermektir. Ve şüphesiz arkasındaki zengin tarihiyle Türk milletinin hak ettiği diplomasi bu olmalıdır.

^Kaynaklar:

^{Gençoğlu, H. (2024, June 22). Decolonising African historiography: Asian sources for African studies. Cape Argus. https://capeargus.co.za/opinion/2024-06-22-decolonising-african-historiography-asian-sources-for-african-studies/
Gençoğlu, H. (2024, November 13). Abu Bakr Effendi’s lasting impact on South Africa. Cape Argus. https://capeargus.co.za/opinion/2024-11-13-abu-bakr-effendis-lasting-impact-on-south-africa/
Gençoğlu, H. (2024, October 23). The accuracy of Piri Reis’s maps of Africa. Cape Argus. https://capeargus.co.za/opinion/2024-10-23-the-accuracy-of-piri-reiss-maps-of-africa/
Gençoğlu, H. (2024, June 14). Eid al-Adha in SA: Ottoman connections with the Cape Muslim community. Cape Argus. https://capeargus.co.za/opinion/2024-06-14-eid-al-adha-in-sa-ottoman-connections-with-the-cape-muslim-community/}

*Bu içerik serbest gazeteci veya konuk yazarlar tarafından hazırlanmıştır. Bu içerikte yer alan görüş ve ifadeler yazara aittir ve Independent Türkçe'nin editöryal politikasını yansıtmayabilir.