Yeni bir diyete başlarsınız. İlk haftalarda tartıdaki rakam düşer, sonra günlerce aynı yerde kalır. Bir yandan uykunuzu alamıyor, bir yandan öğleden sonra gelen tatlı isteğiyle uğraşıyorsunuzdur. Bütün bunların ortasında bir de kendinizi yeterince çabalamamakla suçlamaya başlarsınız. Ben Azadi’nin "Metabolik Özgürlük"ü, tam o anda durup günün geri kalanına bakmayı öneriyor. Kaç saat uyudunuz? En çok ne zaman acıkıyorsunuz? Akşam yemeğine oturduğunuzda gün boyu doğru dürüst bir şey yememiş olabilir misiniz?
Kitabın okurla bağ kurduğu yer burası. Azadi, kilo verme çabasını tartıya çıktığımız birkaç saniyeden çıkarıp günün içine yayıyor. Böylece uykunun, alışverişin ve işten eve hangi saatte döndüğümüzün sofrayla ilgisini düşünmeye başlıyoruz.
Bir babaya vedadan doğan kitap
Azadi, 24 yaşındayken yaklaşık 40 kilo fazlası olduğunu, prediyabet, kronik yorgunluk ve depresyonla uğraştığını anlatıyor. Doktor randevularından “her şey normal” yanıtıyla çıktığı günlerde bile kendini iyi hissetmediğini söylüyor. Yıllar sonra 35 kilodan fazla verdiğini ve ulaştığı kiloyu koruduğunu yazıyor. Bu geçmiş, kitabın özellikle tekrar tekrar başlayıp yarıda bırakan okura neden sabırlı bir dille seslendiğini açıklıyor.
Ben Azadi
Ayrıntı Yayınları'nın Düşbaz serisinden çıkan kitabın en dokunaklı sayfalarında babası Cyrus Azadi var. Tip 2 diyabet ve nöropatiyle yaşayan Cyrus, felç geçirdikten sonra 2014’te hayatını kaybediyor. Azadi, hastane odasında babasının kulağına ikisinin de sevdiği filmden bir veda cümlesi fısıldadığı anı anlatıyor. Kitabı da onun anısına ithaf etmiş. Sonraki sayfalarda karşımıza çıkacak bütün o tabloların, tariflerin ve beslenme kurallarının nereden doğduğunu en iyi bu kısa sahne anlatıyor.
İlk adımı kolaylaştıran bir takvim
Azadi kitabı ikiye ayırmış. İlk bölümde metabolizmayı, işlenmiş gıdaları ve uykuyu ele alıyor. İkinci bölümde ketojenik beslenme, aralıklı oruç ve alışkanlıkları değiştirme üzerine yazıyor. Kitabın sonundaki tarifler ve terim sözlüğü, okurken dönüp bakmayı kolaylaştırıyor.
Otuz günlük programın en işe yarar tarafı, “Nereden başlayacağım?” sorusuna somut bir karşılık vermesi. Azadi kendi planında karbonhidratı kademeli olarak azaltıyor ve açlık süresini zamanla uzatıyor. Bunun yanında, alışverişte bir ürünün içindekiler listesini okumak ya da yatmadan önce ekranı kapatmak gibi, programın tamamını uygulamadan da denenebilecek öneriler veriyor. Kitabı okuduktan sonra ilk değişiklik, mutfağı baştan aşağı yenilemek yerine her hafta sepete attığınız bir ürünün etiketine ilk kez dikkatle bakmak olabilir.
Azadi’nin anlaşılır bir dili var. Hücre zarını baz istasyonuna, hormonları orkestraya benzetiyor. Bazı örnekler fazla basite kaçsa da bu anlatım, metabolizma üzerine ilk kez okuyan birinin konuyu takip etmesini kolaylaştırıyor. Seda Peker’in çevirisi de yazarın konuşma dilini Türkçeye taşıyor. İngilizce gratitude sözcüğünden türetilen “vitamin G”nin “Vitamin Ş”ye dönüşmesi, çevirinin gülümseten ayrıntılarından.
Metabolik Özgürlük kitabı, bu ay raflardaki yerini aldı
Programın sınırları
Kapaktaki yüzde 93, Tufts Üniversitesi araştırmacılarının ABD verilerine dayanan çalışmasından geliyor. Araştırmaya göre 2017–2018’de yetişkinlerin yüzde 6,8’i, kan şekeri ve tansiyonun da aralarında bulunduğu beş göstergenin tamamında ideal kabul edilen düzeydeydi. Yüzde 93’lük gruba, bu ölçütlerden sadece birinde ideal düzeyin dışında kalanlar da giriyor. Araştırma, metabolik sağlığı tartıdaki rakamdan daha geniş bir çerçevede ele alması bakımından kitabın açtığı tartışmayla örtüşüyor.
Aralıklı oruç, Azadi’nin programında önemli yer tutuyor. Bunun kilo kaybına ne kadar ek katkı sağladığı konusunda araştırmalar daha temkinli. New England Journal of Medicine’da yayımlanan bir yıllık çalışmada, kalori kısıtlamasına sekiz saatlik bir yeme aralığı ekleyenlerle sadece kalori kısıtlaması uygulayanlar arasında kilo kaybı açısından istatistiksel olarak anlamlı bir fark görülmedi. Kitabın gıda etiketi okumak gibi gündelik önerileriyle kahve lavmanı gibi uygulamaları da ayrı ayrı değerlendirmek gerekiyor. Kahve lavmanı üzerine yayımlanmış vakaları inceleyen bir derleme, yararı gösteren çalışma bulamadı ve bağırsak iltihabı ile yanık gibi ciddi zararları kayda geçirdi.
Bizim sofrada karşılığı var
Kitapta ördek yağı ve otlakta beslenmiş sığır eti gibi Türkiye’de herkesin kolayca bulamayacağı örnekler var. Azadi’nin daha az işlenmiş gıda tüketme çağrısının karşılığını ise semt pazarında, mevsim sebzelerinde ve zeytinyağlı yemeklerde bulmak mümkün. Elbette alışveriş bütçesi, çalışma saatleri ve evde yemek yapmaya ayrılabilen zaman da bu tercihleri belirliyor. Kitabı kendi hayatına uyarlamak isteyen okur için en anlamlı soru, hangi öneriyi gündelik düzenine katabileceği.
"Metabolik Özgürlük"’ün en çok işe yaradığı an, okurun kendine kızmayı bırakıp gününe merakla bakmaya başladığı an. Kitabı bitirdiğinizde aklınızda otuz günlük çizelgeden çok, uzun zamandır ertelediğiniz bir değişiklik kalabilir. Belki uykudan sürekli çaldığınız o bir saat, belki de her hafta düşünmeden aldığınız bir yiyecek. Azadi’nin rehberliği, böyle küçük ve somut bir başlangıç arayan okura iyi geliyor.
Bir başlangıç rehberi, kesin bir reçete değil
"Metabolik Özgürlük", beslenme ve yaşam alışkanlıklarını değiştirmek isteyenler için anlaşılır dille yazılmış, uygulamaya dönük ve sıcak bir rehber. Nereden başlayacağını bilemeyen, yorgunluğunun ya da kilosunun nedenini anlamaya çalışan okurlara düşünmeye değer sorular sunuyor; işlenmiş gıdadan uzaklaşmak, uykuyu korumak ve hareket etmek gibi özünde sağlam çağrılar yapıyor. Seda Peker’in akıcı çevirisi de bu sıcaklığı Türkçeye iyi taşıyor.
Buna karşılık kitap, kanıtın gücünü ve sınırlarını daha açık tartışabilirdi: keto ve oruç konusunda tek yöntemin herkese uygun olmadığını daha fazla vurgulamak, alternatif uygulamaların risklerini daha ayrıntılı ele almak anlatıyı güçlendirirdi. Sağlık söz konusu olduğunda umut aramak çok doğal; tam da bu yüzden umut veren öneriler ile kanıtlanmış bilgiyi ayırmak gerekiyor. Azadi’nin acıdan çıkardığı ders saygıyı hak ediyor, ama iyi bir şerpa rotanın tehlikeli geçitlerini de okura açıkça gösterir. Kitabı, her önerisini sorgulayarak, kendi hekiminizle konuşarak ve bir başlangıç noktası olarak okuyun. Çünkü iyi hissettiren bir açıklama ile doğru bir açıklama her zaman aynı şey değil.
*Bu içerik serbest gazeteci veya konuk yazarlar tarafından hazırlanmıştır. Bu içerikte yer alan görüş ve ifadeler yazara aittir ve Independent Türkçe'nin editöryal politikasını yansıtmayabilir.
© The Independentturkish
