Bu önemli konuyu daha iyi anlayabilmek için şöyle bir tasnifte bulunmanın daha yararlı olacağı kanaatindeyim:
1. "Felsefe" nedir?
2. "Felsefeci" kimdir?
3. "Filozof" kime denir?
4. "Feylesof" ile "filozof"un arasında fark var mıdır?
A. "Felsefe nedir?"
Felsefecilere göre "felsefe"; "insanın kendisini, evreni, hayatı, varlığı, bilgiyi, ahlakı ve hakikati akıl yoluyla sorgulaması ve anlamaya çalışmasıdır."
"Felsefe", kelime olarak Yunanca iki sözcükten gelir:
Philo: Sevgi
Sophia: Bilgelik
Dolayısıyla felsefe, Yunancada "bilgelik sevgisi" demektir.
Felsefenin temel soruları 6 şeydir.
1- İnsan, evren ve Allah nedir? (Varlık felsefesi.)
2- Doğru bilgiye nasıl ulaşırız? (Bilgi felsefesi.)
3- İyi ve kötü nedir? (Ahlak felsefesi.)
4- Adalet ve özgürlük nedir? (Siyaset felsefesi.)
5- İnanç ve akıl arasındaki ilişki nedir? (Din felsefesi.)
6- İnsan kimdir, niçin yaşar? (İnsan felsefesi.)
B. "Felsefeci" kimdir?
Felsefeci: "Her şeyi olduğu gibi kabul etmeyen; sorgulayan, düşünen, neden ve sonuç ilişkisi kuran, hakikati araştıran kişidir."
Benim kısa tanımım şudur:
"Felsefeci"; insanın, hazır cevaplarla yetinmeyip hakikatin peşine hem aklı hem vicdanı hem de sorgulama gücüyle düşendir.
Felsefeci olmakla çok kitap okumak aynı şey değildir. Dolayısıyla özgün düşünce üretmek ve düşüncelerini temellendirmek gerekir.
Batı topluluklarında felsefeci ile filozof arasında bir fark gözetilmiyor. Hepsine de "filozof" deniliyor. Fakat Orta Doğu toplulukları öyle değildir.
C. "Filozof" kimdir?
Filozof; evren, insan, hayat, bilgi, ahlak ve varoluşu akıl yoluyla sorgulayan; olayların görünen yüzüyle yetinmeyip hakikatini araştıran kişidir.
Daha doğrusu filozof, meslekten felsefeci olmamakla birlikte, felsefeye önemli bir bakış açısı katmış ve küçük de olsa bir katkı sunmuş olan kimsedir.
Daha açık bir ifadeyle söylemek gerekirse "filozof"; felsefe dünyasına yeni bir bakış açısı kazandıran, yeni bir pencere açan ve kavram katan insanlara denir.
Örneğin Sokrates bunlardan biridir. O zat gerçekte bir taş ustası ya da işçisidir. Fakat "etik felsefe" dediğimiz olay, Yunan felsefesinde onunla başlar. Yine felsefedeki birçok kavramı ona borçluyuz.
Dolayısıyla Sokrates, herhangi bir felsefe eğitimi almamakla birlikte, hayatını yoğun bir biçimde felsefeye hasretmekle birlikte, felsefe dünyasına yeni bir pencere açmış ve bakış açısı kazandırmıştır.
Ondan dolayı da kendisine "filozof" dedirtmeyi hak kazanmıştır.
Aynı şekilde "Dekart" da öyledir. Bu da önemli bir filozoftur, fakat Dekart, Sokrates’in aksine özel birtakım felsefe dersleri almıştır.
Filozof kelimesi de Yunanca iki kelimeden gelir:
Philo: Sevgi
Sophia: Bilgelik
Yani filozof, "bilgelik âşığı" demektir.
D. "Feylesof" ile "filozof"un arasında fark var mıdır?
"Feylesof" ve "filozof" gibi kelimeler, farklı kökenlerdeki kullanım dili olmakla birlikte "filozof" anlamını ifade ederler. Kimilerine göre ise felsefede zirve yapan ve kemale eren kimselere "feylesof" denilmektedir.
Bir insanı filozof yapan özellikler nelerdir?
Filozof:
1- Her şeyi sorgular; körü körüne inanmaz.
2- Akla, mantığa ve delile önem verir.
3- Hakikati arar, kendi düşüncelerini de eleştirebilir.
4- İnsan, toplum, din, ahlak ve adalet üzerine düşünür.
5- Farklı görüşlere açık olur.
6- Bilmediğini kabul etmekten çekinmez.
Filozof ile din âlimi arasında fark var mıdır?
Elbette ki vardır ve şunlardır:
1- Din âlimi, dinî kaynakları ve hükümleri inceler.
2- Filozof, varlığı, bilgiyi, hakikati ve insanın anlam arayışını sorgular.
3- Bir insan hem din âlimi hem de filozof olabilir.
Asıl konumuza dönersek şunları söyleyebiliriz:
İnsanoğlu, tarihî süreç içerisinde 3 aşamalı, ama çok önemli aydınlanma dönemleri (sıçramalar) gerçekleştirmiştir.
Birinci aydınlanma dönemi şöyledir:
Neandertal insanı (ilkel insan türü) ile Homo sapiens (akıllı insan) türü, bundan 45–50 bin yıl önce Avrupa ve çevresinde aynı dönemlerde yaşamış, bazı bölgelerde karşılaşmış ve birbirleriyle genetik etkileşimde bulunmuş insan topluluklarıdır. Bilimsel olarak bunlara iki ayrı insan türü veya insan topluluğu denir; ancak aralarında çiftleşme ve genetik karışım da olmuştur.
Bunlarla ilgili olduğu tahmin edilen mağara resimleri konusunda önemli bir ayrıntı vardır: Örneğin 45.500 yıl öncesine ait hayvan resimleri Endonezya'nın Sulawesi Adası'nda bulunmuştur. 2024 yılında yayımlanan araştırmada ise 51.200 yıl öncesine tarihlenen bir mağara sahnesi ortaya konmuştur. Bu resimlerin "Homo sapiens/akıllı insan" tarafından yapıldığı düşünülmektedir.
Söz konusu resimlerin ruhlarla iletişim kurmak, avın bereketini sağlamak veya kutsal varlıkları temsil etmek amacıyla yapılmış olması mümkündür. Yani bu resimlerin, o günkü ruhlarla buluşma ve ruhlarla görüşmenin ifadeleriydi diyebiliriz. Ancak bunlar bilimsel olarak kesinleşmiş bilgiler değil, araştırmacıların üzerinde durduğu yorumlardır.
Kısacası Neandertaller ile Homo sapiens, yani akıllı insanların mağara resimleri konusunda 45.500 yıl öncesinden hayvan resimleri Endonezya'nın Sulawesi Adası'nda bulundu. 2024’te yayımlanan bir araştırmada da 51.200 yıl öncesine ait bir mağara sahnesi tespit edildi. Bu resimleri büyük olasılıkla Homo sapiensler yaptı.
Kimi iddialara göre Neandertaller ile Homo sapiens insanların o kapışması döneminde ilk olarak insan, kendi benliğinin dışına çıkarak kendine bakmayı öğrendi. Yani aslında insan aynanın arkasından çıkıp onun önüne geçerek aynanın önünde duran kendisini izlemeyi öğrendi. İlk defa 45.500 yıl önce bu oldu ve çok da anlamlıydı.
Daha açıkçası insan beyni, aşamalarla oluşan bir organdır. Diğer bir ifadeyle evrimin var ettiği bir organdır. Bir dönem sonra insan kendisini hayvanlar âleminden ayırmış ve doğanın dışındaki bir varlık olarak algılamaya başlamıştır. Bu nedenle de ölüyü gömme fikri vs. vuku bulmuştur. Fakat bu yetmiyor. İnsan 45.500 yıl önce kendi bilincine de varmaya başlıyor. Yani kendi düşüncesini de eleştirebilen bir vasfa ulaşıyor. Biz buna birinci aydınlanma dönemi diyoruz. Daha açıkçası, insanda ilk defa "Ben kimim?" diye bir şüphe oluşuyor. Böyle bir soruyla birlikte kendisine dışarıdan bakmayı öğreniyor. İşte bu, birinci aydınlanma dönemidir.
İkinci aydınlanma dönemi de şöyledir:
Bundan tahminen 15 bin yıl önce "Bereketli Hilal" dediğimiz bölgede insanlar ilk defa yerleşik kültüre adım atıyor.
Şu "Göbekli Tepe" diye bildiğimiz yer, 12 bin yıl önce kurulmuş olan bir tapınaktır. Diyebiliriz ki o tapınakların öncesinden "Bereketli Hilal" bölgesinde yerleşik kültür dönemi başlamıştır.
Bereketli Hilal'i de şöyle tarif edebiliriz:
Bu bölge, Basra Körfezi'nden başlar, yukarı doğru bir hilal gibi kıvrılır, Güneydoğu Anadolu'yu ve Hatay'ı da içine alarak Nil Nehri'ne kadar uzanıp gider.
Bu bölge, insanlık tarihinin en önemli bölgelerinden biridir. Yani son buzul çağından sonra ılıman bölgelerin başında burası gelir ve ne büyük şanstır ki bizler de şu anda bu coğrafyanın içinde bulunuyoruz.
Burası, insanlığın besin kaynaklarının en önemlilerinin yetiştiği yerdir. Hem hayvanlar açısından hem de bitkiler açısından öyle bir bölgedir. Neredeyse bu bölgede doğa sizin yakanızdan tutuyor ve "Artık bu göçebe hayattan vazgeçin ve gelin yerleşik olun. Bakın ben size, gelip poponuzun üzerinde oturasınız diye topraktan bu kadar fazla nimetler veriyorum." dercesine insanları alıp o yerleşik hayata zorlamıştır.
O yerleşik hayat sürecinde de insanoğlu yeni bir zihinsel sıçrama yaşamıştır. İnançlar çok eski olmakla birlikte ilk defa insanlar orada dinleri keşfetmiştir. Yani insanın, kendisinin üzerinde başka varlıkların olabileceğini ve evreni idare eden büyük güç ve ruhları Tanrılaştıracağını sonradan göreceğiz. Özellikle de Sümerlerde, insanlık yeni bir toplumsal hayata geçtiği andan itibaren yerleşik kültür insanların çoğalmasını sağlamış, verimlilik artmış ve insanlar arasındaki ilişki daha da karmaşıklaşmış ve bu karmaşıklığa tekabül eden bir zihinsel sıçrama da yaşanmıştır. İşte bu, insanın ikinci büyük sıçramasıdır.
Üçüncü aydınlanma dönemi de şöyledir:
İnsanoğlu yerleşik hayata geçtikten sonra devletler kurmaya başlamıştır. Devletlerin kurulmasıyla aydınlanma dönemi de başlamıştır. Özellikle de bunu Sümerlerle başlatmak mümkündür. İşte ünlü Samuel Noah Kramer’in kitabında belirttiği gibi "Tarih Sümer’de Başlar".
İlk devletin kuruluşuyla birlikte toplum bambaşka bir hâl almıştır, çünkü orada profesyonel bir yönetici kesim ortaya çıkmıştır. Askerler ve ordu komutanları profesyonelleşmiştir. Din kurumlarının yöneticileri (rahipler) bayağı yücelmiştir. Ekonomiyi, eğitimi vs. yönetenler oluşmuş ve çok katmanlı bir toplum meydana gelmiştir.
Burada, geleneklerden gelen o ruhlar da vardır. Buna "Şaman kültürü" de diyebiliriz. Bunlar o ruhlar ile konuşurlardı. Daha sonra o ruhlar, Göbekli Tepe'de "ataların ruhu"na dönüşüverdi. Sonradan da o ataların ruhları "çok tanrılı dinlere evrildi." İşte güneş, rüzgâr, ay ve bunun gibi çeşitli nesnelere tanrısal kudretler atfedildi ve dinler kurumlaşmaya başladıktan sonra gelenek ve öyküler anlatılmaya başlandı. Her şeyin bu Tanrılar tarafından idare edildiği söylendi.
İşte üçüncü zihinsel sıçrama da buradan başladı. Buna üçüncü "şüphe" de diyebiliriz.
Yani ilk defa burada insanoğlu yazılı kültürle hayata başlamıştı. Şüphe de tabii ki burada başladı.
Yani "Bu anlattıklarımız acaba doğru mudur? Bu anlattıklarımız ile hayatın gerçekliği arasında farklar var mıdır?" gibi kuşkular ilk olarak burada ortaya çıktı.
Örneğin siz güneşi veya ayı Tanrı görüyorsunuz ya da Tammuz/Dammuz gibi bereket tanrıları olduğunu söylüyorsunuz. Acaba bunlar doğru mu?
Fakat insanlar bilimde derinleştikçe ve hayatın içinden yeni deneyimler kazandıkça ve yine kendi tarihsel serüvenini daha derinlemesine inceledikçe o anlatılan bazı hikâyelerin efsane olduğunu ve bunların gerçek olmayacağını düşünmüşlerdir.
Mesela evreni Tanrılar mı yarattı, yoksa baştan itibaren kendi mi vardı?
Bu soruyu soran ilk düşünürler Hint filozoflarıdır.
Daha doğrusu "Vedalar" kitabı, ilk şüphe metinleridir.
Aslında "Vedalar", 4 ana kitaptan oluşur:
1- Rig Veda: İlahiler ve dualar.
2- Sama Veda: Dinî ezgiler ve ilahiler.
3- Yacur Veda: Törenler ve ibadet kuralları.
4- Atharva Veda: Dualar, gelenekler ve günlük yaşama ilişkin metinler.
Ancak Hinduizm’in kutsal metinleri yalnızca "Vedalar"dan ibaret değildir.
Diğer önemli metinleri ise şunlardır:
a. Upanişadlar: Felsefi ve metafizik öğretiler.
b. Bhagavad Gita: Dinî ve ahlaki öğretiler.
c. Ramayana ve Mahabharata: Büyük destanlar.
Fakat şu ayrıntıyı da unutmamak lazım. "Vedalar", Hinduizm’de kutsal ve temel otorite kabul edilirler. Özellikle Upanişadlar, Hint felsefesinin gelişmesinde büyük rol oynamıştır.
Yine ilk şüphe metinleri "Mısır" ülkesinde ve "Vedalar" kitaplarında ortaya çıkmıştır.
Hinduizm’deki "Upanişadlar"; "bir üstadın dizinin dibinde öğrenmek" anlamına geliyor.
"Upanişad" kelimesi, Sanskritçe (Hindistan’ın en eski dili) kökenlidir.
Genellikle "öğretmenin yanına oturmak" anlamıyla açıklanır.
Buradaki anlamı; "öğrencinin bir bilgenin veya ruhani öğretmenin yanına oturarak derin bilgileri, hakikati ve evrenin sırlarını öğrenmesidir."
Upanişadların temel konuları şunlardır:
1- Ruh (Atman) nedir?
2- Evrenin özü (Brahman) nedir?
3- İnsan ile evren arasındaki ilişki nedir?
4- Ölümden sonra ne olur?
5- Gerçek bilgi ve hakikat nedir?
Felsefi açıdan "Upanişadlar", insanın kendisini, evreni ve varoluşun temelini sorguladığı Hint düşüncesinin en önemli kaynaklarındandır.
İşte "Upanişad" isimli kaynaklarda bu türden sorular sorulmaya başlanır. Yani dinde, insanlığın nasıl meydana geldiği ve biz Müslümanların bildiği "Önce yer ile gök birleşikti, sonra ayrıştı, daha sonra Tanrı başka şeyleri devreye soktu" gibi yaratılış hikâyeleri ile ilgili birçok eleştiri yer almaktadır.
Çünkü din adamları bu türden öyküler üzerinden kendi kurdukları sömürü düzenlerini yürütürlerdi. Zira toplumlar artık devletleşmeye başlamış ve büyük üretimler yapımına geçilmiş, ama bu üretimin kaymağını da yiyen bir kesim oluşmuştur.
Bu kesim artık gittikçe insanlara birtakım hikâyeler anlatarak onların buna tahammül etmelerini sağlamaktalar. Bunlara ilk itirazlar da filozoflar tarafından başlamıştır.
Buradan şunu anlıyoruz:
Sömürü dönemi, endüstrinin yükselişi ve kapitalizmin ortaya çıkışıyla değil, ondan önce de var imiş. Hatta sömürünün daha çok eskilere dayandığını da söyleyebiliriz.
Çünkü Rusya’nın kuzey tarafında bulunan "Viladimir" şehrinin yakınlarında bir arkeolojik nokta olarak bilinen "Sungir"de yapılan kazı çalışmaları sonucunda bazı mezarlarda çocuk, kadın ve erkeklerin (tabii ki bunların soylu aileler oldukları sonradan ortaya çıkıyor) üzerlerinde, kol ve baş süslemelerinde kullanılmış, binlerce mamut fildişi ya da tilki dişi boncuklarıyla süslü kemer, kolye ve bunun gibi şeyler bulunmuştur.
Hatta yapılan bir araştırmaya göre o kemer, kolye vs.deki dişlerden yapılan boncukların her biri için uzman olan bir işçi 45 dakikalık bir çalışma yapmıştır.
Henüz yerleşik kültüre geçmemiş olan insanlığın bir ölüye 3 bin 500 ile 5 bin civarında bu kadar fazla boncuk takıp onu defnetmesi çok anlamlı olmalıdır. O defnedilenlerin ise o dönemdeki şeflerin ailesi olduklarını buradan anlıyoruz.
Yani sınıflaşmanın, henüz bizim bugün bildiğimiz sınıflaşma olmamakla birlikte, toplumun kendi içinde katmanlaştığını, onların tabii ki aynı zamanda "Şaman" ailesinden ve o kültürden olduklarını tahmin ediyoruz.
Yani Şaman halkının da kendi arasında katmanlaşma olduğunu ve bir statü farkı bulunduğunu bu buluntulardan da anlıyoruz.
Şaman ve Şamanizm'in ne olduğuna gelince.
"Şaman kültürü" çok eskilere dayanır. Bu kültür, yalnızca Türklere has bir kültür değildir. "Bu kültüre"; 30–40 bin yıl öncesinden başlayan ve o ilk ruhlar ile temas kuran insanların bir zihinsel değişimi de deniyor.
Bir vecd (trans) anında o Şaman şeflerin/kâhinlerin aynı zamanda tabip olduklarını, yani insanları iyileştiren, doğa ve yaşamla uyumsuzluklarını ortadan kaldıran birer hekim ve kâhinler olduklarını da biliyoruz.
Yine bu durumun birçok kültürde ortaya çıktığını da biliyoruz. Aslında ilk inanç sistemleri de Şamanizm'e dayanıyor. Aynı zamanda bunu biz "animizm" olarak da ifade edebiliriz.
Animizm; "her nesnenin arkasında bir ruhun bulunduğunu hissetmek ve onun bir ruh tarafından yönetildiğini düşünmektir."
Yani insanoğlu kendi konuşmasının etkili olduğunu görünce, örneğin birine bir şey söylüyor ya da bir şey yaptırıyorsunuz. Mesela bir hareket yaptığınızı ya da bir hayvanı kovduğunuzu hayal ediniz.
Öyle bir durumda tabii ki hayvan sizden kaçıyor. Yine bir suyu döktüğünüzde hâliyle o su akıyor. (Tabii ki biz şu anda bunların tümünü biliyoruz.) Fakat akan suyu düşünün. O su hiç durmaksızın akıyor.
O dönemin insanları "Bu akan suyun bir sahibi olmalı ve bunu sürekli akıtan bir kökeni bulunmalı" diye algılıyorlardı. Yani "Ben nasıl ki suyu bir etkiyle birlikte akıtıyorsam, aynen benim gibi bu akan suyun da bir sahibi olmalı."
Ya da "Esen bu rüzgârın da bir sahibi bulunmalı" diye düşünüyorlardı. Daha doğrusu, "Bunları bir ruh etkiliyor, bunların da güçlü bir varlık olduğunu" düşünüp öyle algılıyorlardı. Bazı kâhinler de bunlarla irtibat kurarak kendi topluluklarını yönetmeyi öğreniyorlardı.
Yönetmek, şunun için önemliydi:
Gelecek sene av acaba bereketli olacak mı? Ya da avın bereketli olmasını ben nasıl sağlayabilirim? Veya ben ruhlar ile görüşüp onlarla temas kurarak acaba kabilenin geleceğini garanti altına alabilir miyim?
Yani o dönemdeki her şey bugünkü gibi yerleşik değildi. O dönemde bir geyik avladığınızda onunla 3 gün idare ediyordunuz. Fakat 10 gün de aç ve susuz kalıyordunuz.
Üzerinizde dikili doğru dürüst bir şey yoktu, her tarafınızdan post akıyordu. Yani soğuktan korunmak için mağaralara çekiliyorsunuz. Çok basit bir hayat olduğu için yarınınız belirsizdir. İnsanlar yarınını belirlemek ve yönetebilmek için ruhlar ile ilişki kuruyorlardı. İşte biz buna genel anlamda "Şaman kültürü" diyoruz. Tabii bu, Orta Asya’da çok yaygın olan ve bilinen Şaman geleneğiydi. Aynı zamanda Türklerin ilk inanç sistemlerinde de bu ifadeler geçer.
Şamanların en güzel özelliği, onların çeşitli ritüelleri, davulları, dansları ve sesleridir. Ve yine çeşitli hayvanlar onlar açısından totemdir. Kısacası Şamanlar, "toplumun birtakım arızalarını gidermek için onları kendi ruhlarında dönüştüren insanlardır" diyebiliriz.
Avustralya’da Aborjinler, Yeni Zelanda’da Maoriler, Orta ve Güney Amerika’daki Aztek, Maya ve İnkalar gibi topluluklar, yukarıda söylenenler ile ortak bir noktada buluşuyorlardı da diyebiliriz.
Demek ki Şaman kültürü, insanoğlunun doğayla başa çıkamamasının sonucu ortaya çıkmış değil, doğanın güçlerini denetim altına almak arzusundan dolayı ortaya çıkmıştır dersek daha doğru olur.
Birçok insan, inançların korkudan ortaya çıktığını zannederler. Oysaki bu düşünce doğru değildir. Şamanizm aynı zamanda bir bereket kültürüdür.
Şamanlar şöyle derler:
Biz, aynı zamanda umudumuzu da yansıtmak için ruhlara inanmaya başladık.
Gerçekte Şamanizm’de "gelecek sene avlarımız bereketli olsun, geyikler daha fazla yavrulasın ve daha çok rızkımız oluşsun" gibi bir dizi beklentiler için ruhlara inanılmıştır.
Yani inançlar, gerçekten bir gök gürültüsü, yer sarsıntısı, kayaların kopuşu, denizin korkunç sesleri, şimşeklerin çakması ve bunlar gibi şeylerden korkudan dolayı ortaya çıkmış değildir.
Bu türden görüşler, bundan 5 bin yıl önce ortaya çıkarılıp kullanılmış düşüncelerdir.
Dolayısıyla bu düşünceler ortaya çıktıktan ve kullanıldıktan sonra insanların kafasında din ile ilgili birtakım menfi düşünceler yerleştirilmeye başlandı. Ve bence bu gibi bir düşünce doğru değildir.
Mezopotamya bölgesi, Nil Vadisi ve Uzak Asya’daki felsefi düşünce, düşünür ve eylemler ile Atina, Roma ve Milet filozof, düşünür ve düşüncelerinin arasında şöyle bir farkı vardır:
Birincisi: Bu 2 kesimin arasında yüzyıllar vardır. Yani Atina, Roma ve Milet felsefesi ile Çin, Hindistan ve Mezopotamya felsefeleri arasında birkaç bin yıl fark vardır.
O bakımdan tabii ki düşüncelerde birtakım gelişmeler olur. Gelişmesinin nedeni ise belli bazı üretim alanındaki ilerlemelerden dolayı toplumlar yeni formasyonlar (biçimler) elde ediyor, bunların elde edinmesiyle de ister istemez yeni fikirlere sahip oluyorlar.
İkincisi: Hint "Vedaları"nın geliştiği MÖ 2000 yıl öncesindeki ifadeleri ile Platon ve Aristoteles’in ifadelerinin arasında derin bir farkın olduğunu söyleyebiliriz.
Bu çok doğrudur. Çünkü orada felsefe ve bilimsel konu ve araştırmalarda ciddi bir bilinçli sıçrama vardır. Bu gibi sıçramaları görmek lazım.
Fakat Karl Jaspers (1883–1969) diye bir Alman filozofu vardır ve ona ait "Eksen Çağı" diye bir kavram da söz konusudur. Bu filozof, MÖ 800 ile 200 arasında farklı coğrafyalarda benzer bir zihinsel dönüşüm yaşandığını savunur.
Çin, Hint, İran, Filistin, Yunanistan ve Milet başta olmak üzere Ege Bölgesi'nde aynı dönemlere yakın bir zamanda birbirine benzeyen ve neredeyse birbirinin tekrarı olan felsefi metinler görüyoruz. Söz konusu edilen bu filozof, bu kavramı 1949’da sistemleştirmiştir.
Çin’de hâlâ dahi Konfüçyüs, Vedalar ve Upanişatlar devam ediyor. Ve çok bilinmeyen Hintli büyük filozof Uddalaka Aruni de öyle. Bu filozofa "Hint filozoflarının şahı" da diyebiliriz.
Hindular felsefeye "Dersane" derler. Bu bizim "dershane"ye çok benziyor.
"Milet", doğrudan doğruya Yunan felsefesi değildir. Ama buna birçok Batılı, Yunan felsefesi diyorlar. Daha doğrusu Batılılar kendi kültürel geçmişlerini Milet’e dayandırıyorlar. Onların da Yunan olduklarını söyleyerek felsefeyi onlarla başlatıyorlar.
Fakat bence bu düşünce yanlıştır. Çünkü Milet’te felsefe adına ilk çıkış yapan Thales’tir. Thales’in hakkındaki elimizdeki temel bilgilerin hepsinde onun annesinin Fenikeli, babasının da bir tüccar olduğu, kıvırcık saçlı ve kara tenli bulunduğu söylenir.
Uzun yıllar Fenike’de yaşadığı, sıklıkla Mısır’a gidip oralardan geometrik ve astroloji dersi aldığı ve o aldığı dersleri de getirip Milet’te uyguladığını söylerler.
Thales’in söylediği birçok söz, felsefe ve tezin de aslında Fenike, Mısır, Çin ve Hindistan’da da söylendiğini biliyoruz. Yani Thales, Uddalaka Aruni ve Konfüçyüs’ün konuşmaları arasında herhangi bir fark gözükmemektedir.
Bu farkı birçok insan bilmediği hâlde Uddalaka’yı filozof olarak değil, biraz olsun Konfüçyüs’ü filozof olarak görüyorlar. Thales’i ise yere göğe sığdıramıyorlar. Evet, Thales bizim kendi hemşerimizdir, yani Aydın ilinin Didim ilçesi sınırları içerisinde yer alan Milet (Miletos)lu olması nedeniyle Thales bize aittir. Fakat bizim birinin aleyhine diğerini yüceltmemiz doğru değildir. Bu bakımdan ben bu dönemde 3 önemli bölgede bir felsefi çıkışın yapıldığını görüyorum ve Thales bunların önemlilerinden biridir. Zira bunun "Anaksimandros" ve "Demokritos" gibi öğrencileri de vardır. Ayrıca Ege Bölgesi, o dönemlerde ticaretin çok geliştiği kentlerden biriydi.
O dönemlerde şehir ve sanayinin gelişmesi de kölelere bağlıydı ve kölelik konusu çok eskilere dayanan bir meseledir.
Çin ve Mısır gibi bölgelerde MÖ 5. ve 6. yüzyıllarda ilk defa yoğun bir şekilde köleler kullanıldı. Yani Yunanistan’ın sanayi devrimi kölelikle başlamıştır. Çünkü o günlerde enerji yoktu. Atölyeleri çalıştıracak, madenlerde çalışacak ve gemileri çalıştıracak makineler de mevcut değildi. O dönemlerde yalnızca bilek gücüne dayanmak zorundaydınız. Şayet şehirlerin birinde örneğin 10 bin civarında özgür insan yaşıyorduysa, 100 bin civarında da köle insanlar vardı. Daha doğrusu köleler, o günün motorlarıydı. Gerçekte sanayi sistemi ve enerji kaynakları o kölelerdi. O bakımdan Yunanlılar bunları olağanüstü rasyonalite ederek ve verimli hâle getirerek enerjilerini ve kol kuvvetlerini öylesine verimli kullandılar ki ekonomide muazzam bir büyüme sağladılar. Bu büyümenin sonucunda da köleler üzerinden bir kaymak tabakası ortaya çıktı. Ama aynı zamanda bunların içinden bilim adamları da husule geldi. Bu insanların hayatları tamamıyla bilimle gelişiyordu. Yine o kaymak takımın içerisinden Platon gibi felsefeciler de vücuda geldi.
Platon, kendini bütünüyle felsefeye verdi. Felsefeden başka bir şey yapmadı. Hatta bunun teorisini bile kurdu. "El emeğine bulaşan insanların aynı zamanda kirlendiğini, idealardan uzaklaştığını ve dolayısıyla zihninin de bulanıklaşacağını" söyledi. Yani gerçek filozof ve bilim adamlarının da mümkün olduğu kadar el emeğinden uzaklaşması gerektiğine işaret etti.
Kısaca şunu söylemem gerekir: "Yunanistan 4. ve 5. yüzyıllarda ekonomide önemli bir sıçrama yaparak önemli kentler kurdu. O kentlere de önemli yönetim modelleri önerdi. İşte cumhuriyetçilik, monarşi, aristokrasi vs. gibi bir dizi kavramlar onlar tarafından geliştirilmiştir. Yani bugün kullandığımız kavramlar 20. yüzyılda ortaya çıkmış şeyler değildir ve görüyoruz ki düşünce birçok şeyleri üretebiliyor.
Siyaset biliminde "Atina demokrasisi" anlatılırken şöyle deniyor:
- "Evet, demokraside katılımcılık oylamayla oluyor ama aynı zamanda Atina demokrasisi bir kölelik demokrasisidir."
Thales ve diğer filozoflar ile ilgili birtakım bilgiler verdikten sonra biraz da kısaca Herakleitos ile ilgili bilgi verirsek yerinde olur kanaatindeyim.
- "Herakleitos da felsefede önemli bir damardır. Onun en önemli cümlesi şudur:
- "Aynı nehirde 2 kez yıkanılmaz."
Yani o, her şeyin kendi içinde bir dinamizm taşıdığını ve hareket hâlinde olduğunu, dolayısıyla da hiçbir şeyin anlık fotoğrafının çekilemeyeceğini ifade etmekle çok önemli bir düşünür olduğunu ortaya koymuştur.
Demek istiyor ki "Her şey birbirine dönüşür ve her şey akışkandır." ve bu sözüyle de sabit düşünmenin yanlış olduğunu ifade eder. Yani kavramların da her zaman göreceli olduğuna vurgu yapmış olur.
Örneğin biz "demokrasi" diyoruz. O dönemde Atina’daki demokrasi ile bugünkü demokrasi arasında fark vardır.
Bunun mantığını da yine Herakleitos’a borçluyuz. Çünkü o, her şeyin akışkan olduğunu ve hareket hâlinde bulunduğunu söylerken aynı zamanda "kavramların" da değiştiğini ve dolayısıyla da her dönemde yeniden o kavramların, Einstein’ın "görelilik" teorisi gereği farklılaştığını anlıyoruz. Yani bir şeye nereden baktığınız önemlidir. Buradan baktıysanız o şey başka türlü gözükür, başka bir yerden baktıysanız başka gözükür.
Örneğin "İslam uygarlığı" 6. ve 7. yüzyıllarda muazzam işler yapmaya başladı. Ona o günlerden bakarsanız farklı gözükür, çünkü o günkü gelişmeyi Çin, Avrupa ve Rusya’daki gelişmelerle kıyaslamanız, yani göreceli bakmanız lazım. Ona bugünden bakarsanız aradan 1.500 yıl gibi bir fark söz konusudur. Dolayısıyla zaman farkından dolayı düşüncelerimiz bu günlerle süslenmiş, bugünlerle ilintili ve bugünlerle şekillenmiş diye bakışlarımızda bir yanlışlık olabilir.
Bize bütün bu bakış tarzını, yani her kavramı, olayı, olguyu zaman ve mekânına göre değerlendirme fikrini biz Herakleitos’a borçluyuz. İşte onun söylediği "Her şey akar." sözü buna işarettir.
Felsefeyi "ekollere" ayrıştırırken bunu bizler mantıksal bir çerçevede mi, yoksa sosyolojik ve ideolojik bir bakışla mı ayrıştırıyor ya da ona göre mi ekolleri sınıflandırıyoruz gibi bir soruyla karşılaşabiliriz. Buna verilecek en doğru cevap şu olsa gerek:
- "Felsefede 2 büyük ekol vardır; biri Platon’un başlattığı ve "idealizm" dediğimiz "idealar" ekolüdür. Yani Platon’un düşüncesine göre insan zihnindeki bütün kavram ve düşünceler aslında bir taklitten ibarettir. Bizim hakkında konuştuğumuz nesnelerin yanı sıra onlara atfettiğimiz kavramlar, örneğin biz şu elimizdeki nesneye "kalem" diyoruz. Bu kalemi hep bir nesne olarak görüyoruz, ama aynı zamanda buna bir isim de takıyor "tükenmez" ya da "kalem" diyoruz.
Platon der ki biz bir nesneyi, örneğin şu kalemi yapmadan önce bizim zihnimizde onun kavramı vardır. Çünkü bu, Tanrısal akıldan, yani yukarıdan gelir. O zamanki filozoflar yukarı diye tabir ettikleri "evreni" tabii ki katmanlar şeklinde düşünüyorlardı. Onlara göre en üst katmanda Tanrısal akıl vardı. O ilahi akıl taşmak (feyiz) suretiyle altında bulunan çeşitli katmanları akıl ile donattı. En son donattığı yer ise yeryüzü ve ondaki maddedir. Dolayısıyla maddeye bulaşmış olan da insandır. İnsan, o Tanrısal aklın baştan beri en bulanık olanını beyninde edinmiştir. Hayat içinde biz bir şey yaptıkça, bir şeyi gördükçe o zihnimizdeki ideaları hatırlamaya başlarız.
İdealar dediğimiz zaman onlardan Platon "kavramları" kastediyor. Yani insanoğlu bu kavramları hatırlamaya başlıyor der. Ona göre kavramların kökeni hep Tanrı’dadır ve yukarıdadır.
Yine Platon’a göre bizim tariflerimiz hiçbir zaman mükemmele erişemez. Mükemmele ermesi için Tanrısal kata çıkması lazımdır.
Şimdi her şeyin zihnimizde "a priori" (deneyden ve gözlemden önce gelen bilgi) dediğimiz o fikirleri varsa bunlar bize değil, Tanrı’ya ve Tanrısal akla ait bilgilerdir.
Dolayısıyla o idealar baştan itibaren kafamızda olduğu için Platon bunu "idealizm" olarak ifade etmiştir. Yani ona göre "insan zihninin, akıl ve düşüncesinin ortaya koyduğu her şey idealardan gelir." Önce zihnimizde mayalanır ve ondan sonra hayata geçer.
Platon’a karşı çıkan filozoflar ise "materyalist" olanlardır. Bunların başında da Demokritos gelir. Demokritos ideaların olmadığını, insanın hayata başladığı anda karşılaştığı olaylarla duyumsama üzerinden kafasında bu kavramların şekillendiğini ve bu kavramları da insanın kendisinin şekillendirdiğini söyler.
Dolayısıyla evrendeki her şeyin, hatta bizim bile atomdan oluştuğumuzu söyleyerek aslında biraz Tanrısızlığı ifade eder. Yani "Tanrı değil, madde vardır" der.
Diğer bir ifadeyle "yüksek Tanrısal katta olan akıl değil, maddenin kendi içinden duyumsamalar yoluyla edindiğimiz fikirlerdir" diyerek onun zıt kutbunu oluşturur. Onun bu düşüncesi "materyalizmde madde esastır" anlamına gelir.
Platon konuşmalarında "Elimden gelse, toplumları bozan, zihinleri bulanıklaştıran Demokritos’un bütün eserlerini yakar yıkardım" der ve ona çok kızar.
Onun bu sözü bir düşünce olarak günümüze kadar gelir. Yani Tanrı’ya ve yüce bir güce inananlara, aklı ve zihni her zaman öne çıkarmayanlara biz "idealistler" (yani düşünce, zihin ve ruhu öne çıkaranlar) diyoruz.
İnsan zihninde oluşan fikirlerin sonunda maddeden ve insanın kendi pratik hayatından kaynaklandığını söyleyenlere ise "materyalistler" diyoruz.
Materyalistlerin bugün bir kutbunda "Marksistler", öteki kutbunda ise Platon’un başını çektiği "idealistler" bulunuyor. Elbette bunların içinde çeşitli ekoller de oluşmuştur.
Mesela "şüphecilik/Septisizm" hususunda "Sextus Empiricus" ve "Gorgias" gibileri vardır.
Eski dönemlerde mesela "Leontinoili Gorgias"ın "Herakleitos"tan esinlenerek elde ettiği önemli teorilerinden biri de şuydu ve şöyle derdi:
Her antik şey değiştiğine göre bir şeye isim vermemiz mümkün değildir. Dolayısıyla o şey yoktur.
İşte bunlar şüphecilerdir. Onlar derler ki "Aslında sizin var dediğiniz şey gerçekte yoktur. Daha doğrusu var dediğiniz şey anlık değişime uğradığından dolayı ve var dediğiniz anda o şey çoktan değişmiş olduğu için dolayısıyla da yok oluyor" derler. İşte tarihteki bu şüpheci akım günümüze kadar da gelmiştir.
Tabii ki Tanrı’nın varlığı-yokluğu tartışmasından hareketle "Bilinemezciler/Agnostikler" de vardır.
"Agnostisizm"; yani "Biz bunu bilemiyoruz. Tanrı’nın varlığı da tartışılmalıdır, yokluğu da. Biz bu konuda tarafsız kalalım." gibi bir dizi başka ekoller de çıkmıştır.
Yine "Sofistler" ve "Epikürcüler" de vardır ve bunlar da akla önem vermişlerdir. Ama takipçileri pek de kalmamıştır. Yani felsefe tarihinde bunların varlığından haberdarız.
Esas olarak bugün felsefeyi belirleyen ve iki büyük akım olan "materyalizm" ve "idealizm" hâlâ dahi kendini belirgin bir şekilde ortaya koymaktadır.
Hiç kuşkusuz felsefenin ana maddesi "bilgidir". Yani felsefe kendini tezler ve kavramlar ile ifade etmekle birlikte bu tezleri ortaya atabilmesi için 2 aracı kullanması gerekir.
Bunlardan biri, bilimin yeni keşifleridir. Çünkü bilim aynı zamanda felsefeye "veriler" sunuyor.
Örneğin evren modelini bilmeden sonsuzluğu tartışmamız mümkün değildir. Evrenin sonsuz olup olmadığını tartışmak için bilim burada bize çeşitli veriler/bilgiler veriyor.
Yani bilimin kendi sonuçlarından hareketle felsefecilerin bunlardan yararlanması lazım.
Felsefe tarihinde "felsefi ekolleri" incelediğimizde bilimle paralel yürüdüklerini görüyoruz. Şayet bilimde bir sıçrama olmuşsa aynı zamanda bunun felsefeye de yansıması oluyor ve felsefede de zihinsel bir yansıma vuku buluyor.
Felsefecilerin ikinci araçları, eski soru ve tezleri, hayatımız geliştiği, yeni bakış açıları, yeni bilgiler elde ettiğimiz, bilimin de önümüzü açtığı ve yine yeni sorunlarla karşılaştığımız için felsefeciler o eski soruları yeniden yorumlamak gibi bir durumla karşı karşıya kalabiliyorlar.
Yani felsefenin tartıştığı birçok kavram aslında kökten ta eskilerde atılmış olan şeylerdir. Örneğin "demokrasi", "özgürlük", "dayanışma", "diğerkâmlık", "fedakârlık" ve "bencillik" gibi bir dizi kavramların kökeni felsefenin ilk üstatları tarafından tartışılmıştır ve bu kavramları kendi dönemlerine uyarlamışlardır. Yani o dönemdeki ihtiyaçlarından dolayı bunları tartışmışlardır.
Bugün biz bunları bugünkü kendi ihtiyaçlarımızdan hareketle yeniden yorumluyoruz ve dolayısıyla bazı ekoller ölü ekollere dönüşmekle birlikte biz onları yeni bir yorumla yeniden canlandırıyoruz.
Diğer bir deyişle ona biz yeniden bir hayat öpücüğü vermiş oluyoruz.
Tabii Herakleitos’tan çok fazla bahsetmiyoruz. Epikür ve Diyojen’den de çok fazla bahsetmiyoruz.
Fakat hayat bizim önümüze sorunları ve yeni yaşam tarzlarını getirdikçe biz bu yaşam tarzımızın, alışkanlıklarımızın ve sorunlarımızın köklerini arıyoruz.
Örneğin günümüzdeki en büyük sorunlarımızdan birisi "burnout" denen "bıkkınlık"tır. Yani işte çalışamamak, verimli olamamak ve üretememek hâlidir.
Örneğin günümüz Avrupa’sında bu konu çok önemli sorunlardan biri olarak kabul edilir ve bir hastalık olarak ele alınır. Daha doğrusu psikologlar bu konuyla hayli ilgilenir.
Yani günümüz insanı o kadar çok verimliliğe zorlanıyor ki aynen bir yarış atı gibi koşturuluyor. Artık bir noktadan sonra 35–40 yaşındaki insanlar bıkkınlık yaşıyorlar. Artık hayattan tat alamaz oluyorlar.
10–15 bin avro veriyorsun ama adamın kendi hayatını da bir zombiye (ölü insana) döndürüyorsunuz.
Bizler bu meseleyi tartışırken eskiye gidiyor ve diyoruz ki Diyojen dedi ki:
Çalışırsanız sadece ahmaklık yapmış ve başkalarını zenginleştirmiş olursunuz. Hâlbuki siz, şayet ihtiyacınız kadar üretir ve gerçek ihtiyacınız kadarını da tüketirseniz hem dünyayı hem de doğayı bitirmemekle birlikte aynı zamanda mutluluğunuzu da kaybetmemiş olursunuz.
Örneğin 1968 yılındaki Hippi hareketinin, komün ve ortak evlerde yaşamak gibi birtakım anlayışların çoğu felsefi açıdan Diyojen’e dayanıyordu. Veya onların Hindistan’da "Hint fakirleri" olarak bilinen çilekeş filozoflara dayandığını biliyoruz.
Yani öldüğünü sandığımız ve artık adları çok fazla anılmayan birçok filozofun görüşleri bir şekilde bizim felsefi ve zihinsel genetiğimizde yaşamaya devam ediyor.
Nitekim nasıl ki bizim genetiğimizde eski memelilerin gen ve alışkanlıkları devam ediyorsa felsefi açıdan da onların görüşleri bizim düşünsel genetiğimizde yaşamaya devam etmektedir.
Bıkkınlık derken "hazcılar" da akla gelmiyor değil. Yani bunlar da artık hayattan haz/zevk alamamaktalar. Buna tıp dilinde "anhedonia" denilir.
Şayet hazzı "israf" olarak nitelendirir isek bu doğrudur. Açıkçası buna hazdan da haz almama durumu denebilir.
Yani işi o kadar çok ifrata vardırıyor ve aşırıya götürüyoruz ki artık o haz size haz vermesi gereken şeyden haz alamaz oluyorsunuz.
Çünkü sürekli yenilik arıyor ve yenilikler istiyorsunuz. Oysaki yeniliğin sonu yoktur. Sonsuz olduğu için de siz onun peşinde ve onun esiri oluyorsunuz.
Oysaki asıl olan yaşamın kendisinden tat almaktır. Yani neyi isteyeceğinizi, nasıl bir hayat yaşayacağınızı bilmeniz lazımdır. Biz buna "etik felsefe" diyoruz.
Daha doğrusu "İnsan nasıl yaşamalı, hayattan ne istemeli, nasıl yaşarsa toplum ile uyum içerisinde olabilir ve mutluluğu yakalayabilir?" Bunları bilmesi gerekir.
Benim kanımca bugün felsefenin en önemli sorunlarından birisi insanın ne istiyor olmasına cevap bulmasıdır. Zira biz artık her şeye muktedir hâle geldik. Her şeyi yapıp üretebiliyoruz.
Ama aynı zamanda şayet mutsuzluğumuz tavan yapmışsa o zaman yaşam felsefemizi değiştirmemiz gerekir. Yani sürekli mal mülk edinme ve şöhret devşirmenin peşinden koşmanın sonu yoktur.
Böyle yapar isek maymuna döneriz. İşte bir yerde insan kendisiyle barışık olmalı. Ben şu değil de bu olmak istiyorum diye kendisiyle barışık olduğu bir yaşam felsefesi ve yaşam tarzı edinmesi gerekir.
Kanaatimce de günümüzün en önemli sorunlarından birisi budur.
*Bu içerik serbest gazeteci veya konuk yazarlar tarafından hazırlanmıştır. Bu içerikte yer alan görüş ve ifadeler yazara aittir ve Independent Türkçe'nin editöryal politikasını yansıtmayabilir.
© The Independentturkish
