Yolculuğumuzun son durağına geldik. "Paleo Serisi" boyunca Mandrin mağarasının is tabakalarından El Sidrón'daki yamyamlık izlerine, Les Rois'da bulunan küçük bir çocuk çenesinden Neandertal'in akıbetine dair birbirine taban tabana zıt tezlere uzanan bir yolu birlikte katettik. Kimi konuklarımız onları içimizde eriyip gitmiş bir akraba, kimi uzun ve kanlı bir mücadelenin kaybedeni, kimi de değerleri çöktüğü için bir fısıltı içinde sönüp giden bir alternatif insanlık olarak gördü. Final bölümümüzde ise bakışımızı ölümden hayata çeviriyoruz.
Konuğumuz, Cambridge Üniversitesi'nde onursal araştırmacı, Liverpool Üniversitesi'nde ise onursal üye olan İngiliz arkeolog ve yazar Rebecca Wragg Sykes. 2020'de yayımlanan ve uluslararası alanda büyük yankı uyandıran Kindred adlı kitabı, Türkçede de "Neandertal: Soydaşlarımızda Hayat, Sevgi, Ölüm ve Sanat" adıyla Kolektif Kitap'tan çıktı. Kitabın en çok konuşulan yanlarından biri de bölümlerin, arkeolojik verilerden ilham alan küçük edebî sahnelerle açılması. Sykes bunun sebebini "okumak istediğim türden bir kitap yazmak istedim" diye açıklıyor.
Söyleşide de Sykes'tan, bizi bir Neandertal kampında geziye çıkarmasını talep ettik. Şafakla birlikte uyanan insanlar, gece boyunca küllerle örtülüp korunan ateşler, çubuklarla ateşi dürten çocuklar... Sykes'ın anlattığı Neandertal dünyası şaşırtıcı derecede tanıdık. Ne var ki Sykes romantik imgelere mesafeli duruyor.
Örneğin topluluk-içi merhametin izdüşümlerini yaralı bir bireyin hayatta tutulmasında değil, grubun topyekûn yaşam biçiminde arıyor. Neandertal'i doğayla uyum içinde yaşayan bir bilge ilân etmeye de yanaşmıyor. Zira Sykes'a göre fırsatını bulduklarında onlar da aşırı tüketime meyledebiliyorlardı.
fazla oku
Bu bölüm, konuyla ilgili referans noktalarını içerir. (Related Nodes field)
Peki, ya o büyük soru? Neandertal nasıl ve neden yok oldu?
Sykes'ın cevabı dizinin belki en yalın kördüğümünü benliğinde cisimleştiriyor: Bilmiyoruz.
Sykes tek bir sebep aramanın yanlış olacağını zira sonlara doğru bile monolitik bir Neandertal dünyasının olmadığını vurguluyor. Yine de son dalgayla gelen Sapiens'lerin elindeki yeni silâhlara, belki de zehirli oklara dikkat çekiyor. Ve bizi kendi kibrimizle yüzleştiren bir tespitle bağlıyor: Baştan başarıya yazgılı bir tür olduğumuz hiç de kanıtlanmış bir veri değil.
Diziye bir kadınla, Mandrin'in is tabakalarını okuyan Ségolène Vandevelde'yle başlamıştık. Yine bir kadınla, bu kez tarihöncesini kadınların gözünden yeniden yazan Rebecca Wragg Sykes'la perdeyi indiriyoruz. Sykes'ın Türkiye'deki Neolitik alanlara da uzanan yeni kitabı Matriarcha'nın bir gün Türkçeye de kazandırılmasını dilerken, bu yolculukta bize eşlik eden bütün okurlara teşekkür ediyorum.
"Okumak istediğim kitabı yazdım"
Sinan Baykent: Kindred'ın pek çok bölümü Neandertal yaşamından hayalî bir sahneyle açılıyor. Onların hikâyesini neden böyle anlatmayı seçtiniz?
Rebecca Wragg Sykes: Okurların çoğu bu bölümleri çok sevse de bazıları ise hiç sevmiyor. Bu normal, çünkü bu tür bir yazı oldukça kişisel bir şey. Ama hepsi arkeolojiye dayanıyor. İspanya'daki Abric Romaní'yi 1 ele alalım mesela. Korunma biçimi ve her katmandaki on binlerce nesnenin mekânsal kaydına büyük özen gösterilerek yapılan kazılar sayesinde, Neandertallerin mekânı nasıl kullandığını yeniden oluşturabiliyoruz. Böyle bir şey okuduğumda şunu düşünüyorum: Tüten ocaklar neredeydi? Birbirleriyle etkileşim içindeler miydi? Ama aynı zamanda şunu da düşünüyorum: Burası hangi yöne bakıyor? Sabah güneşi nereden giriyor? O mekânda yaşamak nasıl bir histi?
Bir araştırmacı olarak bilimsel makaleleri okurken zihnimde çok görsel bir tepki oluşuyor ve mekânların fiziksel hâlini, ortamını hayal etmemek benim için neredeyse imkânsız. Kindred'ı yazmaya başladığımda bilimle yaşanmış gerçekliğin birbiriyle çatışmak zorunda olmadığını fark ettim. Ben de okumak istediğim türden bir kitap yazmaya karar verdim.
Ocak başında bir gün
Bir Neandertal kampında tek bir gün geçirebilseydik neler görürdük? Gündelik hayat ocağın etrafında nasıl örgütleniyordu?
Bu, nereye ve hangi zamana ışınlandığınıza bağlı. Dünyaları son derece çeşitliydi. Ama ister İspanya'nın ılık bir meşe ormanında ister Rusya bozkırlarında olsun, hayat birleştirici bir alan olarak ocağın etrafında örgütleniyordu. Muhtemelen insanlar tıpkı bizim gibi şafakla uyanırlardı. Ateşler hâlâ kor hâlinde olurdu zira geceleri ateşi küllerle örtüp korurlardı. Farklı türde ateşleri vardı. Bazıları daha küçük olacak ve yalnızca için için yanacak şekilde tasarlanmıştı ve bunlar bazen alanın arka tarafında, uyunan yerin yakınında oluyordu. Diğerleri ise çok daha büyüktü ve işlemeler için kullanılıyordu. İnsanların ateşle ilgilenme biçiminde genel olarak tanıdık bir şey bulurdunuz. Büyük ihtimalle küçük çocuklar ateşi çubuklarla dürterlerdi. Her gün yeterince yakıt bulmak da başlı başına büyük bir işti.
İnsanların ne yaptığına gelince, kampa bütün bir hayvan leşinin getirilip baştan sona parçalandığını görmezdiniz. Bu iş daha çok avın yapıldığı yerlerin yakınında yapılıyor, parçalar sonrasında kampa getiriliyordu. Yaşam alanlarında bu ikinci aşamayı görürdünüz. Bir de muhtemelen beklediğinizden daha fazla bitki işlendiğini görürdünüz. Bunu arkeolojik kayıtlarda bulmak bizim için çok zor ama buluyoruz.
Bugün neredeyse tamamen ete dayanan "paleo diyet"ten2 çok söz ediliyor. Ama gerçek pek de öyle değil sanırım. Ne dersiniz?
Hayır. Neandertaller nerede olurlarsa olsunlar hangi türleri avlamanın en mantıklı olduğunu değerlendiriyor ve her şeyden en verimli şekilde yararlanıyorlardı. Bitkileri neden görmezden gelsinler? Biyolojik olarak da özellikle hamilelikte, bir miktar bitkiye ihtiyacınız var. Paleo diyet meraklıları İnuitler3 gibi Arktik halkları örnek göstermeye bayılıyorlar ama onlar bol bol balık ve çok çeşitli bitkiler de yiyorlar. O çevreyi tanımıyorsanız yenecek hiçbir şey olmadığını sanırsınız. Oysa var. Dolayısıyla bir Neandertal alanında bolca ahşap işçiliği ve popüler tasvirlerin düşündürdüğünden çok daha fazla bitki kullanımı görürdünüz.
Küçük gruplar, uzak ufuklar
Toplumsal örgütlenmeleri hakkında ne biliyoruz? Neandertal toplumu özünde aile temelli miydi?
Cevaplaması en zor sorulardan biri bu. Gruplarının oldukça küçük olduğuna ve bazı durumlarda daha küçük gruplara ayrılıp birkaç geceliğine ya da daha uzun süreliğine başka yerlere gittiklerine dair işâretler var. Yani bir kampta karşılaştığınız insanlar grubun tamamı olmayabilir.
Günümüz avcı-toplayıcılarından bildiğimiz kadarıyla, insanlar genellikle 25 ile 50 kişilik gruplar hâlinde, 150 kişi civarındaki bir ağın içinde ve belki 500 kişilik daha geniş bir akrabalık ağıyla birlikte yaşıyor. Bazen daha büyük ağlar yalnızca mevsimsel olarak bir araya geliyor. Başka yerlerde ise küçük bir grubun bir kısmının gidip ağın başka bir kesimiyle altı ay yaşaması olağan bir şey. Yani işleyen toplumsal sistemlerin yelpazesi çok geniş ve Neandertallerde bunların arkeolojik izini sürmek çok zor. Elimizdeki ölçütlerden biri kültürel malzemedeki benzerlik. Geniş bir bölgesel ölçekte belli bir taş alet teknolojisinin belli bir alanda bulunduğunu söyleyebilir, bunu sürdüren bir ağ olduğunu düşünebilirsiniz. Sonra nesnelerin, genellikle taşın, alanlar arasında taşınması var. Herhangi bir alanı ele aldığınızda taşın çoğu yaklaşık on kilometre içinden geliyor, bir kısmı 50 ila 80 kilometreden ve birkaç parça da yüzlerce, kimi zaman 400 kilometreden fazla uzaktan.
Bu bir alışverişe işâret ediyor olabilir mi?
İşte büyük sorun bu: bilmiyoruz. Taş aletler uzun dayanmaz, dolayısıyla o kadar uzaktan gelen bir şey muhtemelen büyük bir yolculukta yanlarında taşınmıştı. Öte yandan bireylerin hayatları boyunca nerelerde dolaştığını gösteren diş ve kemik izotoplarında, doğduğu yerden 300 kilometre uzakta ölmüş tek bir Neandertal görmedik. Mesafe hep daha kısa. Bu bir örneklem sorunu olabilir ya da o uzak nesnelerin gerçekten alışverişle geldiğini gösteriyor olabilir. Aile yapısına gelince, bazı genetik çalışmalar erkeklerin grupta kaldığını, kadınların ise başka yerlerden geldiğini düşündürüyor. Ama tek bir alandan çıkan kalıntılar yüzyıllara yayılabiliyor, yani nadiren aynı anda yaşamış bir topluluğa ait. Rusya'daki Chagyrskaya'da 4 bir baba ile kızı var mesela. Bu beni şaşırtmıyor ama Neandertallerin toplumsal yapısı hakkında bir iddiada bulunmaya yetmez.
Merhameti yarayla değil, yaşam biçimiyle değerlendirmeli
Irak'taki mağarada bulunan "Şanidar 1" 5 gibi bireyler, ağır yaralanmalara rağmen yıllarca yaşadı. Bu da başkalarının onlara baktığını düşündürüyor. Bu durum Neandertaller arasındaki merhamet ve toplumsal bağlar hakkında bize ne söylüyor?
"Şanidar 1" bu konudaki en iyi örneklerden biri. Ağır yaralanmış ve bir kolunu kaybetmiş, bu da alet yapma becerisini etkilemiş olmalı. Ama dikkatli olmalıyız. Örneğin şempanzeler ve goriller yaralılarına sistemli bir şekilde yardım etmez. Buna karşın uzuvsuz doğmuş, uzuvlarını kaybetmiş yahut kör olmuş pek çok bireyin gayet iyi yaşadığı belgelenmiş durumda. Zeki oldukları için uyum sağlıyorlar. Yani hayatta kalmak tek başına bakımın kanıtı değil. Asıl güçlü kanıt, Neandertallerin grup olarak nasıl yaşadığı ve bu şempanzelerden tamamen farklı. Bütün yaşam biçimleri paylaşım üzerine kurulu. Birlikte, sakin ve sistemli bir şekilde avlanıp eti kampa getiriyorlar. Bu, iş birliğine dayalı ve dayanışmacı bir grup demek ve yaralılara bakılmış olmasını muhtemel kılıyor.
Peki, ölülerine nasıl davranıyorlardı?
Primatlarda da beden, bir ölümün, özellikle ani ya da şiddetli bir ölümün ardından duygusal sarsıntının işlendiği yerin merkezindedir. Bedeni sürüklerler, taşırlar, üzerine yapraklar koyarlar. Neandertallerde bu jestleri daha yoğun bir şekilde görüyoruz ve hem bireylere hem de bütün gruba duydukları duygusal bağın daha güçlü olduğunu düşünüyorum. Bütün bu kanıtlara bütüncül bir gözle bakınca merhamet faktörü için sağlam bir savunma yapılabilir.
Toplu sanat değil, bireysel süreç var
Kartal pençeleri, tüyler, pigmentler, Bruniquel 6 mağarasının derinliklerindeki dikit halkaları… Sembolik düşünceye sahipler miydi?
Bu tartışmayı, çok daha fazla pigment ve kazıma bırakmış olan Afrika'daki en erken Sapiens'ler için de hâlâ yapıyoruz. Duygusal açıdan anlamlı estetik pratikler ile toplumsal olarak üzerinde uzlaşılmış, tekrarlanan anlamlar taşıyan şeyler arasında bir fark var. Katı anlamda Neandertallerin sembolik sanat ürettiğini söyleyemeyiz. Dil olmadan da anlamlar hakkında bir şey iddia edemezsiniz. Bence artık Neandertallerin konuştuğuna, hem de çok konuştuğuna dair iyi kanıtlarımız var. Neden söz ettikleri ise büyük bir muamma.
Bu açıdan onları erken Sapiens'lerden ayıran ne?
Temalar ortak: renk, kazıma, alışılmadık nesnelere ilgi, üzerinde pigment olan bir deniz kabuğu. Ama erken Sapiens'te bunlardan daha fazla var, hem de daha çok alanda, daha çok katmanda ve daha sürekli biçimde. Elimizde üzerinde pigment bulunan kabukların çıktığı birkaç Neandertal alanı var. Bunlardan biri İspanya'da, kıyıdaki bir alan ve muhtemelen kabukları pigment karıştırmak için kullanmışlar. Keza erken Sapiens alanlarında da benzer buluntular oldu.
Primatlar da malzemelerle oynamayı sever. Şempanzelere boya verirseniz onunla bir şeyler yaparlar.
Kitabımın başlığında "sanat" kelimesi geçse de bu kelimeden kaçınmaya çalışıyorum çünkü bizim için sanat bir izleyiciye sergilenen bir şey. Neandertaller için ise muhtemelen daha çok sürecin kendisiyle, küçük gruplar içindeki kişisel anlarla ilgiliydi. Ama bir de Neandertallere ait İtalya'daki 7 şu meşhur deniz kabuğu var: 100 kilometre öteden getirilmiş, üzerindeki pigment de başka bir yönde 40 kilometre uzaktan gelmiş. Yani biri onu çok uzun bir yol boyunca taşımış. Bazı durumlarda bu nesnelerin bir kalıcılığı var ve bu ilginç.
Kaplumbağalar ve yılan balığı tuzakları
Bugünlerde ekolojiden çok söz ediyoruz. Neandertallerin çevreleriyle derin ve dengeli bir ilişkisi olduğu, pek çok iklim değişikliğini atlattıkları görülüyor. Doğayla bütünleşme meselesi, onların içselleştirdiği ama doğaya hâkim olmaya daha yatkın olan bizim türümüzün ıskaladığı bir şey olabilir mi?
Bunun iki yüzü var. Pleistosen'de 8 o kadar az insan vardı ki, bir çevreyi aşırı tüketmek zordu. Neandertalleri yer değiştirmeye zorlayan şey muhtemelen hayvanların değil, yakıtlarının tükenmesiydi. Ama bir yerde yeterince uzun kaldıklarında aşırı tüketim de yapabiliyorlardı. Akdeniz'de kaplumbağalar buna iyi bir örnek. Kaplumbağa kolay bir besin kaynağıydı ve bazı alanlarda zamanla ebat olarak küçüldükleri görülüyor. Bir kaplumbağa yakalamak için hayatınızı tehlikeye atmanız gerekmez, dolayısıyla erişmesi zor değildi. Fırsatları olduğunda bazen onlar da aşırı tüketebiliyorlardı. Bizim türümüz de aynısını yaptı. Binlerce yıl önce Avustralya Aborjinleri bütün bir sulak alana yayılan devasa taş yılan balığı tuzakları inşa etmişti. Yılan balıklarını içeri çekip mevsimlik olarak orada tutuyorlardı. Bu tarım olmasa da bir avcı-toplayıcı kültürünün son derece yoğun bir kullanımı.
Yine de burada ilginç bir şey var. Avcı-toplayıcılar neredeyse her yerde çevrelerindeki hayvanları ve bitkileri ilişki kurdukları varlıklar olarak görüyorlar. Onları yemek, markete gidip kalori almaktan ibaret değil. "Senden bir parça alıyorum ve bu aramızda bir ilişki yaratıyor" demek. Milyonlarca yıllık yoğun bir toplumsal hayatın ardından Neandertallerin de benzer bir şey hissetmiş olmaları akla yatkın. Ama bunun net bir kanıtını bulmak zor. Boynuzlu kafataslarıyla dolu bir mağara bir bizon kültüne de işâret edebilir, bir kasaplık alanına da. Bilemeyiz.
"Tek bir Neandertal dünyası yoktu"
Hazırsanız, şimdi kritik soru, "o soru" geliyor. Neden yok oldular? Dizi boyunca pek çok cevap duydum. Sizinki ne?
Cevap şu: Bilmiyoruz! (gülüyor) Tek bir cevap aramamalıyız çünkü sonlara doğru bile tek bir Neandertal dünyası yoktu. Çok geniş bir coğrafyada, farklı ekolojilerde yaşıyorlardı ve bu süreç, bizi son buzul çağının sonundan ayıran süre kadar uzun sürdü. İklimdeki istikrarsızlık bir baskı eklemiştir şüphesiz ama benzer dönemleri daha önce de atlatmışlardı. Son 15 yılın büyük değişikliği, Sapiens'in varlığının ne kadar karmaşık olduğunu anlamamız oldu. Sapiens, 200 bin yıldan önce de Neandertallerle genetik olarak temas kurmuştu ve Neandertaller yok olmadan 20 bin yıl önce Avrasya'ya yayılmaya başlamıştı.
O hâlde sonunda ne değişti?
Şimdi sorduğumuz soru, 60 bin ile 40 bin yıl öncesi arasındaki o son evrede nasıl Sapiens'lerin geldiğiyle ilgili. Bence yeni teknolojileri vardı. Yay ve ok Afrika'da 80 bin yıl öncesine kadar uzanıyor ve orada erken dönem zehirli oklara dair yeni kanıtlar var. İnsanlar bunu avcılıkla ilişkilendiriyor ama etnografik olarak zehirli oklar başka insanlara karşı da kullanılıyor. Yabancılardan hoşlanmıyorsanız yahut yeni topraklar istiyorsanız çok etkili bir silâh. Belki bu Sapiens'ler, Avrasya'da yaşamış ama hiçbir yok oluşa yol açmamış öncekilerden daha farklıydı.
Yani şiddet ihtimalini dışlamıyorsunuz?
Her türlü etkileşimin yaşanmış olmasını beklerim. Birlikte çocuk sahibi olduklarını ve bu çocukların bazılarına, bağlam rıza-dışı olsa bile, bakıldığını biliyoruz. Bunun ötesinde, üzerinde mızrak deliği olan bir ceset bulursanız o kişinin öldüğünü bilirsiniz fakat mızrağı kimin tuttuğunu bilemezsiniz. Ludovic Slimak'ın Mandrin mağarasındaki buluntularında, gelen Sapiens'lerin yerel çakmaktaşı kaynaklarını Neandertaller kadar iyi bildiği görülüyor. Taş bulmakta mı iyiydiler, yoksa bir temas mı vardı? Sonra ortadan kayboluyorlar ve bin yıl boyunca orada kimse yok. Onlara ne oldu?
Bütün bunlara geriye dönük bakıyoruz: Buradayız, demek ki geldik ve kaldık. Bu doğru değil. Pek çok Üst-Paleolitik grup geldi ve genetik bir iz bırakmadan kayboldu. Başarıya bir şekilde yazgılı olduğumuz fikri hiç de sağlam biçimde kanıtlanmış değil.
Kadınların dünyası
Bu söyleşiyle Paleo serimizi bitiriyoruz. Şu sıralar neler üzerinde çalışıyorsunuz?
Yeni kitabımın adı Matriarcha. Anaerkillik anlamında değil, bir kadınlar dünyası anlamında. Tarihöncesinin 5 milyon yılına bakıyor ve kadınların deneyimleri hakkında neler söyleyebileceğimizi sorguluyor. Kitap Demir Çağı'ndan başlıyor. Metal Çağı'nda bir kadın olmak, Neolitik dönemde besin üreticisi olmak nasıldı? Neandertallere de bir bölüm ayırıyorum, Türkiye'deki Neolitik alanlar hakkında da yazıyorum. İnsanlar genellikle kadınların büyük teknolojik değişimlerde rol oynamadığını varsayıyorlar. Ama metalle tanımladığımız Tunç Çağı, yünlü koyunların yetiştirilmesiyle dokumacılıkta da bir devrime sahne oldu. Kadınların, bütün bunları bizzat başlatmamış olsalar bile, merkezinde yer aldıklarını pekâlâ savunabilirsiniz.
Bu diziye bir kadınla, Ségolène Vandevelde'yle başladım ve sizinle bitiriyorum. Kadınlar bu alanda çok az temsil ediliyor gibi görünüyor.
İlginç. Bu alanda çalışan pek çok kadın var, ama söz alan pek fazla kişi yok maalesef. O yüzden bunu takdir ediyorum.
1. Abric Romaní: İspanya'nın Katalonya bölgesinde, Capellades yakınlarında bulunan ve Neandertallerin yaklaşık 70 bin ile 40 bin yıl önce yaşadığı kaya sığınağı. Çok sayıda ocağı ve gündelik hayata dair olağanüstü iyi korunmuş izleriyle tanınıyor.
2. Paleo diyet: Paleolitik atalarımızın beslenmesini taklit ettiği iddiasıyla genellikle ete dayanan güncel bir beslenme akımı.
3. İnuitler: Kanada'nın kuzeyi, Alaska ve Grönland'ın Arktik bölgelerinde yaşayan yerli halk.
4. Chagyrskaya Mağarası: Altay Dağları'nda, aralarında bir baba ile ergen kızının da bulunduğu on bir Neandertalin DNA'sının dizilendiği mağara.
5. Şanidar 1: Irak'taki Şanidar Mağarası'nda bulunan, sağ kolunu kaybetmek de dâhil olmak üzere, bir dizi ağır yaralanmaya rağmen hayatta kalmış Neandertal erkeği.
6. Bruniquel Mağarası: Güney Fransa'da, Neandertallerin yaklaşık 176 bin yıl önce, girişten 300 metreden fazla içeride, kırılmış 400 kadar dikitten halka biçimli yapılar inşâ ettiği mağara.
7. Fumane Mağarası: İtalya'nın kuzeyinde bulunan mağara. Neandertallerin yaklaşık 47 bin yıl önce, 100 kilometreden fazla uzaktan getirilmiş bir deniz kabuğunu kırmızı aşı boyasıyla boyadığı ve yırtıcı kuşların tüylerini kopardığına dair izlerin bulunduğu alan.
8. Pleistosen: Yaklaşık 2,6 milyon yıl önce başlayıp 11 bin 700 yıl önce sona eren, buzul çağlarının ve aralarındaki ılıman buzullar arası dönemlerin birbirini izlemesiyle tanınan jeolojik dönem.
*Bu içerik serbest gazeteci veya konuk yazarlar tarafından hazırlanmıştır. Bu içerikte yer alan görüş ve ifadeler yazara aittir ve Independent Türkçe'nin editöryal politikasını yansıtmayabilir.
© The Independentturkish
