F-35 Lightning II, yalnızca beşinci nesil bir savaş uçağı değildir. Dünyada ilk ve hâlâ tek ölçekteki küresel üretim, ortak yedek parça havuzu (Global Spares Pool) ve just-in-time (tam zamanında) lojistik modelidir. Bu tasarım, maliyet paylaşımı, müttefik endüstriyel katılımı ve operasyonel ortaklık amacıyla bilinçli olarak kuruldu. Kasım 2026’da yayımlanan ABD Hükümet Sorumluluk Ofisi (GAO) raporu, bu vizyonun uygulayıcı kapasiteyle uyumsuzluğunu bir kez daha ortaya koydu. Sorun, uçuşların durmasına yol açan bir üretim veya bakım krizi değil; sistematik takip, kayıt ve hesap verebilirlik boşluğudur.
“Kayıp” ifadesinin gerçek niteliği
Rapor, programın yaklaşık 26 milyon parçadan oluşan ve değeri 31 milyar dolar civarında olan envanterinde ciddi kayıt sorunları olduğunu belirtiyor. Mart 2026 itibarıyla bakım veya onarım sürecindeki yaklaşık 17 bin parça, Enterprise Logistics Management System (ELMS – Kurumsal Lojistik Yönetim Sistemi) adlı resmî mülkiyet sistemine girilmemişti. Bu parçaların değeri 1,3 milyar dolar olarak hesaplanıyor; eksik maliyet verileri ve ek giderlerle birlikte 2,5 milyar dolara kadar çıkabileceği ifade ediliyor.
Burada “kayıp” ifadesinden öncelikle anlaşılması gereken, parçaların fiziksel olarak ortadan kaybolması değil, sistematik olarak izlenememesi ve kayıtlara düzgün yansıtılamamasıdır. Birçok parça yüklenici tesislerinde, bakım süreçlerinde veya transit hâlinde fiilen mevcut olabilir; ancak seri numarası, stok numarası ve gerçek zamanlı konum bilgisi eksik veya hatalı olduğu için merkezi sistemde görünmüyor. ELMS, Lockheed Martin ve Pratt & Whitney’in mülkiyet sistemleriyle hâlâ gerçek zamanlı olarak entegre değil (bu boşluk 2022’de de raporlanmıştı). Veriler büyük ölçüde 3 aylık yüklenici bildirimlerine dayanıyor. Bazı kayıtlar 1 kuruşluk değer gösteriyor; bu da veri hatasına işaret ediyor. Daha önceki yıllarda bildirilen yaklaşık 85 milyon dolarlık kayıpların durumu da hâlâ netleşmemiş durumda.
Bu görünürlük zafiyeti, zaman zaman somut lojistik risklere de dönüşebiliyor. Eylül 2026’da Avustralya’dan ABD’ye onarım için gönderilen bazı F-35 parçalarının (aralarında radar emici kaplamalı bir kokpit kanopisi de bulunan) Hong Kong’a yönlendirildiği ve kaybolduğu ortaya çıktı. Olay, ABD Kongresi’nde soruşturma başlattı; Hong Kong’un Çin kontrolündeki statüsü nedeniyle teknoloji casusluğu endişesi dile getirildi. Parçalar “hizmet dışı ve düşük riskli” olarak nitelendirilse de küresel tedarik zincirinde kontrol kaybının istihbarat boyutunu da gündeme getirdi. Bu tür vakalar, abartılı yorumlara açık olsa da sistemik takip eksikliğinin sadece muhasebe değil, güvenlik boyutu da taşıdığını gösteriyor.
Parasal büyüklükler dikkat çekici olduğu için “milyarlarca dolarlık parça kayboldu” yönünde abartılı yorumlara zemin hazırlıyor. Oysa mevcut veriler, ağırlıklı olarak kayıt, görünürlük ve denetim yetersizliğini gösteriyor. Fiziksel kayıplar tamamen yok sayılmaz; zayıf takip, hırsızlık, israf veya hata riskini artırır. Ancak bugünkü tablo, uçakların uçmasını engelleyen kitlesel bir fiziksel yokluktan çok, küresel ölçekli bir sistemin idari ve dijital omurgasının henüz olgunlaşmamış olmasıdır. Zamanla bazı endişelerin abartılı çıktığı anlaşılabilir; ancak görünürlük sorunu çözülmeden hazırlık planlaması da güvenilir olamaz.
Filo, üreticiler ve kullanıcılar
Lockheed Martin verilerine göre Ekim 2026 sonu itibarıyla 1.400’ü aşkın F-35 teslim edildi. Operasyonel uçuş yapan uçak sayısı kabaca 1.200-1.300 bandında seyrediyor (bazıları eğitim veya bakım süreçlerinde).
Başlıca üretici ve tedarikçi ülkeler: ABD (Lockheed Martin son montaj, Northrop Grumman, Pratt & Whitney), Birleşik Krallık (BAE Systems arka gövde ve aviyonik, Rolls-Royce LiftSystem), İtalya (Leonardo kanat ve Cameri son montaj hattı), Hollanda, Avustralya, Norveç, Kanada, Almanya (Rheinmetall), Japonya ve Finlandiya (Patria ön gövde ve motor montajı). Avrupa’nın her uçağın değerindeki payı yaklaşık yüzde 25 civarında.
Kullanıcı ülkeler arasında ABD (en büyük filo), Birleşik Krallık, İtalya, Hollanda, Avustralya, Norveç, İsrail, Japonya, Güney Kore, Danimarka, Belçika, Polonya ve Finlandiya öne çıkıyor. Kanada, Almanya, Yunanistan, Romanya, İsviçre ve diğerleri de sipariş vermiş durumda. Program, 20’ye yakın ülkenin katılımıyla küresel ölçeğini koruyor.
Sistemsel yenilikler ve uyumsuzluk
Program, lojistik altyapısını modernize etmeye çalışıyor. Eski Autonomic Logistics Information System (ALIS – Otonom Lojistik Bilgi Sistemi) yerine Operational Data Integrated Network (ODIN – Operasyonel Veri Entegre Ağı) geçişi sürüyor. Donanım yenilemeleri 2022’den itibaren başladı; Kasım 2026’da “ODIN Inflection Point” (kırılma noktası) kriterleri karşılandı ve ALIS’in kademeli olarak emekliye ayrılması başladı. Amaç, daha hızlı veri senkronizasyonu, daha yüksek işlem gücü ve daha iyi siber güvenlik.
Ayrıca 2025’te başlatılan Global Support Solution Reset (Küresel Destek Çözümü Sıfırlaması), 2031 mali yılına kadar yaklaşık 13,7 milyar dolar ek kaynakla yedek parça stoğunu artırma, depo kapasitesini genişletme ve bakım süreçlerini iyileştirme hedefliyor. 2030’a kadar görev kabiliyet oranlarını yükseltmek amaçlanıyor. Gerçek zamanlı devlet-yüklenici veri arayüzleri kurulması ve 2027’ye kadar daha kapsamlı bir envanter çalışması da planlar arasında.
Buna rağmen uyumsuzluk sürüyor. Küresel ölçekte tasarlanan ortak havuz ve just-in-time model, barış zamanı verimlilik vaat ediyor. Ancak gerçek zamanlı entegrasyon, organik denetim kapasitesi ve kriz ortamına dayanıklı envanter disiplini olmadan kırılganlaşıyor. GAO’nun “minimal ilerleme” tespiti, 2022’den bu yana temel hesap verebilirlik boşluğunun kapanmadığını gösteriyor. Uçaklar uçmaya devam ediyor; ancak sistemin kendi kendine güvenilir şekilde yönetilebilmesi henüz sağlanamadı.
Teşhis, tecrübe ve olası hamleler
Tam teşhis şu: F-35, dünyada ilk ve tek büyük ölçekli küresel konsept olarak hem potansiyelini hem de sınırlarını aynı anda ortaya koydu. Politik ve endüstriyel ortaklık güçlü, ancak uygulayıcıların (özellikle envanter görünürlüğü, veri entegrasyonu ve hesap verebilirlik) hazırlık kapasitesi vizyonun gerisinde kaldı. Bu, uçuşu durduran bir kriz değil; uzun vadeli hazırlık ve mali raporlama güvenilirliğini zayıflatan yapısal bir uyumsuzluk.
Tecrübe ise net: Hırslı veya iddialı küresel tasarım, uygulama kapasitesiyle eş zamanlı inşa edilmezse ortaklık avantajı zamanla sürekli telafi gerektiren bir zafiyete dönüşür. Just-in-time lojistik barışta çalışır; görünürlük eksikliği ise yüksek tempo veya belirsizlik ortamında risk üretir. Hong Kong örneği, bu riskin sadece muhasebe değil, güvenlik boyutunu da taşıdığını hatırlatıyor.
Olası hamleler arasında ODIN’in tam olarak hayata geçmesi, gerçek zamanlı arayüzlerin kurulması, GSS Reset kapsamında yedek parça ve depo yatırımlarının sonuç vermesi ve 2027 hedefli envanter çalışmasının tamamlanması yer alıyor. Bunlar başarılı olursa bugünkü endişelerin bir kısmının abartılı olduğu daha net görülebilir. Başarısız olursa ise küresel modelin sürdürülebilirliği daha derin sorgulanır.
Sonuç olarak F-35, beşinci nesil uçağın kendisi kadar, küresel savunma programlarının yönetişim sınırlarını da test eden bir deneyim hâline geldi. Sorun “kayıp parça” sloganıyla basitleştirilmemeli; sistematik takip ve hazırlık uyumsuzluğu olarak doğru teşhis edilmelidir. Bu tecrübe, benzer ölçekteki gelecekteki programlar için kalıcı bir referans noktasıdır.
*Bu içerik serbest gazeteci veya konuk yazarlar tarafından hazırlanmıştır. Bu içerikte yer alan görüş ve ifadeler yazara aittir ve Independent Türkçe'nin editöryal politikasını yansıtmayabilir.
© The Independentturkish
