1970’lerde dünyanın dört bir yanına Güney Sudan’ı konu alan bir poster dağıtıldı. Poster, Güney Sudan’daki silahlı hareket Anya-Nya'nın yayın organı sanılıyordu. Oysa posteri hazırlayan da dağıtan da Mossad’dı.
Afrika'nın en genç ülkesi Güney Sudan'ın bağımsızlık hikâyesi, sömürge yönetimlerinin kıtada bıraktığı siyasi mirasın ne kadar uzun ömürlü olabileceğini gösteren çarpıcı örneklerden biri. Sömürge öncesi Afrika’da farklı topluluklar yan yana, bir arada yaşama tecrübesine sahipti. Sudan’da da durum farklı değildi ancak sömürge yönetimi, ülkenin kuzeyi ile güneyi arasındaki mevcut farklılıkları zaman içinde ayrıştırıcı idari, siyasi ve eğitim politikalarıyla daha görünür ve kurumsal hale getirdi.
Sudan, 1899'dan 1956'daki bağımsızlığa kadar Anglo-Mısır Kondominyumu olarak yönetildi. Hukuken İngiltere ve Mısır ortak yönetiyordu ancak uygulamada siyasi ve idari ağırlık açık biçimde İngiltere'nin elindeydi.
Bu dönemde İngiliz yönetimi Sudan'ı adeta iki farklı idari alana ayırdı. Kuzeyde Arapça ve İslam merkezli eğitim ve idari yapılar geliştirilirken, güneyde eğitim büyük ölçüde Hristiyan misyonerlerin faaliyetlerine bırakıldı. 1922'den itibaren uygulanan “Kapalı Bölge Kararnameleri” ise kuzeyli Sudanlıların güneye geçişini ve ticari faaliyetlerini kısıtladı. Böylece kuzey ile güney arasındaki toplumsal ve ekonomik temas sınırlandırıldı. İslam’ın etkisinin güneye inmesi engellendi.
İngiliz yönetimi güneyi siyasi merkezden görece uzak tutarak iki bölge arasında yaşanacak sorunlara zemin hazırladı. Bağımsızlık öncesinde ve sonrasında güneydeki temel kaygılardan biri, Hartum merkezli devletin yönetiminin kuzeyli kadroların elinde toplanmasıydı.
Sudan 1 Ocak 1956'da bağımsızlığını kazandı. Fakat sömürge yönetiminin geride bıraktığı dengesizlikler yeni devletin siyasi yapısına taşındı. 18 Ağustos 1955'te Torit'te güneyli askerlerin başlattığı isyan, bağımsızlıktan hemen önce başlayan silahlı direnişin sembolü haline geldi.
Güney kendi sesini arıyor
1960'ların başında Güney Sudanlı siyasetçiler, yaşadıkları sorunu uluslararası kamuoyuna anlatmak için örgütlenmeye başladı.
William Deng, Joseph Oduho ve Peder Saturnino Lohure, 1962'de Sudan Afrikalı Kapalı Bölgeleri Milli Birliği (SACDNU) adlı örgütü kurdu. Örgüt 1963'te adını Sudan Afrika Milli Birliği (SANU) olarak değiştirdi. İsim tesadüf değildi. Kenya Afrika Milli Birliği (KANU) ve Tanganyika Afrika Milli Birliği (TANU) gibi dönemin Afrika milliyetçi hareketleriyle aynı siyasi dili kullanıyordu. Kendi mücadelelerini kıtanın sömürge karşıtı bağımsızlık hareketleriyle aynı çerçevede sunmaya çalışıyordu.
Aynı yıl Güney'de silahlı bir hareket de ortaya çıktı: Anya-Nya.
Ma'di dilinde “yılan zehri” anlamına gelen Anya-Nya, zaman içinde Sudan ordusuna karşı savaşan en önemli güneyli gerilla hareketine dönüştü. Eylül 1963'te başlayan operasyonları kısa süre içinde Sudan'ın 3 güney eyaletine yayıldı. Güney Sudanlı siyasetçiler ve silahlı gruplar arasında ciddi rekabetler ve bölünmeler bulunduğunu belirtmek gerek.
Bu dönemde Güney Sudanlı liderler seslerini dünyaya duyurmaya çalıştı. William Deng ve Joseph Oduho 1963'te Güney Sudan Sorunu adlı kitabı yayımladı. Aynı yıl Güney Sudan’ın Sesi: Negritude ve İlerleme adlı üç aylık yayın çıkarılmaya başlandı. Bu yayınlarda Hartum yönetimi, Güney Sudanlıların gözünde yeni bir sömürgeci güç olarak tasvir ediliyordu. Güney'in mücadelesi ise Afrika'nın dekolonizasyon ve bağımsızlık hareketlerinin bir parçası olarak sunuluyordu.
Afrika devletleri bağımsızlıklarını kazanırken kıtanın temel ilkelerinden biri sömürge döneminden miras kalan sınırların korunması ve yeni devletlerin toprak bütünlüğünün savunulmasıydı. Bu nedenle Güney Sudan'ın ayrılma talebi, diğer Afrika ülkelerinden destek bulmadı.
Fakat Güney Sudan’ın hikâyesine başka bir aktör girdi:
İsrail.
Mossad'ın kapısı hemen açılmadı
Güney Sudanlı siyasetçiler, bilhassa William Deng daha 1961'den itibaren İsrail'den destek arıyordu. Deng, Başbakan Ben-Gurion'a yazdığı mektupta Güney'in ihtiyacının "yoğun ama sessiz bir propaganda" ve Afrika ülkeleriyle temas olduğunu söylüyordu.
Hem Mossad’la hem de dönemin Tarım Bakanı Moşe Dayan’la temas kuran, ardından çok sayıda İsrailli diplomatla görüşen Deng’in tüm çabalarına rağmen Tel Aviv, Anya-Nya’ya destek vermekten titizlikle kaçındı. Çünkü İsrail Hartum'la ilişkisini riske atmak istemedi.
Fakat 1960’ların ortasında İsrail yönetimi Hartum’dan uzaklaşıp güneyle ilgilenmeye başladı. Bu ilgi, Ben-Gurion döneminden beri izlenen "çevre doktrini"nin, yani Arap dünyasını çevreleyen Arap olmayan aktörlerle ittifak kurma stratejisinin bir uzantısıydı.
İsrail’in Güney Sudan’a yaklaşmasını hızlandıran asıl hadise Altı Gün Savaşı oldu. Savaş sadece Ortadoğu'daki dengeleri değiştirmekle kalmadı, İsrail'in Afrika'daki hamlelerini de doğrudan etkiledi.
Sudan, Arap devletleriyle birlikte İsrail karşıtı cephede yer aldı. Savaş sonrasında gerek Arap dünyasında gerek Afrika’da Filistin davası etrafındaki siyasi faaliyetler güçlendi. İsrail’in işgal ettiği topraklardan çekilmesini isteyen uluslararası baskı arttı. Güney Sudan meselesi İsrail için sadece Afrika’yı ilgilendiren bir mesele olmaktan çıktı.
İsrail hem Sudan'ı bir iç savaşla meşgul edip Mısır'a destek vermekten uzaklaştırmayı hem de dünyanın dikkatini kendi işlediği katliamdan başka yöne çevirmeyi hedefledi.
Güney Sudan'ın Arap merkezli Hartum yönetimine karşı mücadelesi, İsrail açısından Arap devletlerinin meşruiyetini sorgulamak için kullanılabilecek bir araç haline geldi.
Mossad sahaya çıkıyor
İsrail'in Anya-Nya'ya ciddi desteği 1969'da başladı.
Bu noktadan itibaren Mossad yalnızca silah ve askerî eğitim sağlayan gizli bir destek mekanizması değildi. Güney Sudan'daki mücadelenin dünyaya nasıl anlatılacağını da şekillendirmeye başladı. Güney Sudanlı siyasetçiler kendi imkanlarıyla bir anlatı tutturmuştu ama bu anlatı zayıftı.
İsrail'in asıl muhatabı, Sudan ordusundan ayrılıp isyana katılan subay Joseph Lagu'ydu. Lagu önemli bir isimdi. 1971'de dağınık Anya-Nya gruplarını Güney Sudan Kurtuluş Hareketi (SSLM) çatısı altında topladı ve bir yıl sonra Hartum'la Addis Ababa'da masaya oturan da o oldu.
Mossad operasyonunun başındaki isim ise daha önce Güney Afrika’da Siyonist Gençlik Hareketinde görev almış, Etiyopya’da Haile Selassie’nin birliklerine askerî eğitim vermiş İsrailli David Ben-Uziel'di. Aynı zamanda profesyonel fotoğrafçılık eğitimi almış olan Ben-Uziel, 1969'da Güney Sudan'a giderek Anya-Nya'nın faaliyetlerini, savaşçılarını ve sivilleri fotoğrafladı. Ardından bu fotoğraflar İsrail'de hazırlanan propaganda materyallerinde kullanıldı.
Ortaya çıkan materyallerin bazıları özellikle dikkat çekiciydi.
Yaklaşık 1970'te yayımlanan büyük bir posterde silahlı Güney Sudanlıların açık arazide ilerlediği bir fotoğraf kullanıldı. Poster, Anya-Nya'nın gerçek bir yayın organıymış gibi dünya çapında dağıtıldı. Oysa posteri hazırlayan, basan ve dağıtan Mossad'dı. Posterde kullanılan fotoğraf da Ben-Uziel tarafından çekilmişti.
1970–1971 arasında Mossad'ın hazırladığı materyaller arasında posterlerin yanı sıra Anya-Nya Mücadelesi başlıklı bir broşür ve 6 sayılık bir yayın da bulunuyordu. Önceki Güney Sudanlı yayınlardan farklı olarak bu materyallerde fotoğraflar çok daha yoğun kullanılıyordu.
Daha önce sadece yazılarla anlatılan Güney Sudanlı isyancılar İsrail sayesinde silahlı, örgütlü ve siviller tarafından desteklenen bir ulusal kurtuluş hareketi olarak görselleştiriliyordu.
Mossad'ın hazırladığı propaganda Anya-Nya, Dinka, Anuak, Bari ve Azande gibi farklı toplulukları aşan, birleşmiş bir Güney Sudan ulusal hareketi olarak sunuluyordu.
İsrail, mevcut isyanın askerî kapasitesini desteklediği gibi, bu isyanın uluslararası kamuoyunda nasıl görülmesi gerektiğine ilişkin propaganda çalışması da yürüttü.
Hem Güney Sudan hem de İsrail kazanıyordu. Ortak düşman olan Kuzeyli Araplar (Müslümanlar) “zalim” olarak tasvir edilirken, Güney Sudanlılar seslerini duyuruyordu. Hartum yönetiminin güneydeki siyasi ve idari baskılarını dünya kamuoyuna "Arap-Müslüman zulmü" olarak sunan Tel Aviv, böylelikle dikkatleri Filistin'de bizzat yürüttüğü işgal ve baskı politikalarından başka bir yöne çekmiş oldu.
Operasyon bitiyor
İsrail, Güney Sudan'a ulaşmak için Milton Obote yönetimindeki Uganda’yı lojistik bir üs olarak kullandı. Ancak 1971'de İdi Amin'in iktidarı ele geçirmesi ve Uganda-İsrail ilişkilerinin hızla bozulması İsrail'in bölgedeki hareket alanını daralttı. Zira İdi Amin, tüm İsrailli yetkilileri 1972 yılında ülkesinden kovdu. Mossad Güney Sudan’dan ayrılmak zorunda kaldı. Ancak, ileride Güney Sudan’ın bağımsızlığını ilk tanıyacak ülkeler arasında olan İsrail’in ayrılmasındaki tek sebep bu değildi. Numeyri yönetimindeki Sudan, Güney Sudan’a özerklik teklifinde bulundu ve iki taraf arasında yürütülen görüşmeler sonucunda 1972'de Addis Ababa Anlaşması imzalandı.
Anlaşma imzalandığında Anya-Nya savaşçıları Sudan ordusuna katıldı, Mossad ise çoktan gitmişti. İsrail için Güney Sudan, Arap cephesini zayıflatmanın, Mısır'ı ve Sudan'ı oyalamanın bir aracıydı. Uganda'da rüzgâr değişince, Tel Aviv'in bu ilişkiyi sürdürmesi için gerekçe de kalmadı. Güney Sudanlılar için ise mesele bir jeopolitik hesap değil, onlarca yıldır süren bir varoluş mücadelesiydi.
Sömürge yönetiminin ayırdığı bir toplum, sonraki dönemlerde başka dış güçlerin stratejik oyunları için kullanıldı. Mossad kapıyı kapatıp gittiğinde, geride savaşın yıkıntıları ve çözülmemiş sorunlarla kalan Güney Sudan halkı oldu.
Kaynaklar:
Gidron, Yotam. "One People, One Struggle: Anya-Nya Propaganda and the Israeli Mossad in Southern Sudan, 1969-1971.
https://www.academia.edu/37737562/
Melman, Yossi. "Intelligence Report: The Mossad's Own 'Tarzan.'" The Jerusalem Post / The Jerusalem Report
https://www.jpost.com/jerusalem-report/intelligence-report-sudan-saga-435715
Ronen, Yehudit. "Israel and Sudan: The Origins of Clandestine Relations (1954-1964)." Israel Studies
https://www.researchgate.net/publication/373966043_
Mack, Itai & Landau, Idan. "The Untold Story of Israeli Military Exports to South Sudan." +972 Magazine
https://www.972mag.com/the-untold-story-of-israeli-military-exports-to-south-sudan/
Orakçı, Serhat. "Güney Sudan Kriz Raporu." İNSAMER (İnsani ve Sosyal Araştırmalar Merkezi).
https://www.insamer.com/tr/guney-sudan-kriz-raporu_579.html
*Bu içerik serbest gazeteci veya konuk yazarlar tarafından hazırlanmıştır. Bu içerikte yer alan görüş ve ifadeler yazara aittir ve Independent Türkçe'nin editöryal politikasını yansıtmayabilir.
© The Independentturkish
