Web neredeyse ortaya çıkar çıkmaz yok olmaya başladı. Ağustos 1991'de yayına giren ilk web sitesi, Tim Berners-Lee tarafından başlatılan Dünya Çapında Ağ (World Wide Web/WWW) projesine dair bilgiler sunuyordu. Ancak kimse bu sayfanın tam olarak nasıl göründüğünü bilmiyor.

İlk web sitesinin ekran görüntüsü 1992'de alınsa da o zamana kadar sayfa sayısız kez güncellenmişti ve artık ilk baştakiyle birebir aynı değildi. Bilgisayar mühendisi Brewster Kahle'ın "tüm bilgilere evrensel erişim" sağlama hedefiyle Internet Archive'ı kurmasıyla, web tarihini koruma çabaları web'in başlangıcından ancak beş yıl sonra başladı.

Bu site, interneti taramak ve herkese açık web sayfalarının dijital anlık görüntülerini almak için "arama robotları" (web crawlers) diye bilinen yazılımları kullanarak çalışır. Sonrasında bu görüntüler Wayback Machine adlı devasa veritabanında saklanır ve endekslenir ve böylece isteyen herkes bir URL adresi girerek bir sitenin geçmişteki belirli zamanlarda nasıl göründüğüne bakabilir.

Brewster Kahle, Internet Archive'ı 1996'da kurdu (AP)

Kuruluşundan beri geçen 30 yılda, bu arşiv 1 trilyondan fazla web kaydı oluşturdu. Bunların bazıları şirketleri ve politikacıları hesap vermeye zorlamak, mahkemelerdeki davalara kanıt sağlamak ve hatta tarihteki olayların gerçekten yaşandığını ispatlamak için kullanıldı.

Temmuz 2014'te Ukrayna'nın Donetsk kentindeki Rusya destekli militanlar, bir uçağı düşürdüklerini sosyal medya sitesi VKontakte'de paylaşmıştı. Uçağın Malezya Havayolları'nın 17 sefer sayılı uçuşunu gerçekleştirdiği ve uçaktaki 298 kişinin tamamının öldüğü ortaya çıkınca bu gönderi hızla silinmiş ve iddia yalanlanmıştı. Ancak paylaşımın bir sureti Wayback Machine'de kalmıştı.

Mayıs 2020'de Birleşik Krallık Başbakanı Boris Johnson'ın baş siyasi danışmanı olarak görev yapan Dominic Cummings, 2019'da yayımladığı bir blog yazısında koronavirüs pandemisi tehdidine karşı uyarıda bulunduğunu iddia etmişti. Cummings'in konuşmasının üzerinden henüz yalnızca dakikalar geçmişken Wayback Machine'i kullanan doğrulama uzmanları, onun blogunun anlık görüntülerini ortaya çıkardı ve Cummings'in olayı sanki önceden sezmiş gibi görünmek için kapanmalar başladıktan haftalar sonra yazıyı güncellediğini gösterdi. Böylece bu araç, bir kez daha tarihin doğru şekilde kayda geçmesini sağladı.

İnternet dünyasının en önemli veritabanını barındırdığı öne sürülebilecek Internet Archive'ın sunucularından bazıları (Scott Beal/Laughing Squid/Creative Commons/Nieman Lab)

Lakin taşıdığı öneme rağmen, Internet Archive artık tehlike altında. Çevrimiçi haber kuruluşları ve Reddit gibi siteler, anlık görüntüleri toplamak için kullanılan arama robotlarını gitgide daha fazla engelliyor ve bu durumdan yapay zeka sorumlu.

Kuruluşlar, yapay zeka modellerini eğitmek için telif hakkıyla korunan içeriklerin verilerini çekmek üzere benzer arama robotlarını kullanan teknoloji şirketleri ve yayıncılar arasındaki savaşın dolaylı kurbanının Internet Archive olduğunu söylüyor. Yapay zeka tespit girişimi Originality AI'ın analizine göre, 23 büyük haber sitesi Wayback projesinin kullandığı arama robotlarını halihazırda engellemiş durumda ve bu eğilim son aylarda hız kazandı.

Internet Archive'ı kurtarma girişimleri sürüyor: Kâr amacı gütmeyen Fight for the Future, Wayback Machine'in arama robotlarının engelini kaldırmaları için medya kuruluşlarına çağrıda bulunulan bir imza kampanyasını yakın zamanda başlattı.

Dilekçede, "Düşünülenin aksine yapay zeka, Wayback Machine'i her zamankinden daha hayati hale getirdi" ifadeleri yer alıyor:

Sansür ve otoriterlik, haberciliği değiştirme ve gerçekleri silme baskısıyla birlikte artıyor. Wayback Machine arşivlediği her haber sitesini, güçlüleri tehdit eden haberleri kaldırma baskısına karşı güçlendiriyor.

Sürekli bir akış halinde olan web'de veriler sürekli birbirinin üzerine yazılır, değiştirilir veya dijital aşınma nedeniyle kaybolur. İşlevsel ve evrensel bir arşivin yokluğunda şirketler ve politikacılar hiçbir hesap verme zorunluluğu taşımadan tarihi yeniden yazabilir.

Çevrimiçi ve gerçek dünya: Internet Archive'ın San Francisco'daki genel merkezi (Beatrice Murch/CC BY 2.0)

"Orwellyan" ifadesi sık sık gereğinden fazla kullanılır ama Internet Archive, 1984'ün başkarakteri Winston Smith'in çalıştığı ve "hafıza deliği" adlı bir cihaz kullanarak tarihi belgeleri yeniden yazmak ve silmekle görevlendirildiği Hakikat Bakanlığı'ndaki konumuna karşı gerçek bir panzehir sunar. Internet Archive, bu tür bir distopyadan kaçınmak için vazgeçilmez niteliktedir.

Internet Archive'ın kurucusu Kahle, Close All Tabs adlı podcast'in yakın tarihli bir bölümünde, "Bir web sayfası, değiştirilmeden veya silinmeden önce ortalama 100 gün yaşar" dedi:

Eğer onları bilfiil toplamıyor, korumuyor ve erişilebilir halde tutmuyorsak George Orwell'ın hafıza deliği evreninde yaşıyoruz demektir.

Kahle ve Internet Archive ekibinin çalışmaları, giderek küresel tarihin bir parçası haline gelen bu dijital tarihi koruyor. O olmadan tarih eğip bükmeye açık olur ve çarpıtmalara karşı savunmasız hale gelir. İnsanlar ve kurumlar, gerçeklerin yükümlülüğünü hiçbir şekilde taşımadan tarihi yeniden yazabilir.

Yapay zekanın internete birçok zararı var: Yanlış bilginin yayılmasını hızlandırıyor, siber saldırıları artırıyor ve web'i kalitesiz içeriklerle dolduruyor. Lakin en zararlısı, bu olabilir. Internet Archive'ı kaybedersek tarihe karışanlar, ilk web sayfasından ibaret olmayacak.

independent.co.uk/tech

Independent Türkçe için çeviren: Eren Umurbilir