Dünya'da her yıl yaklaşık 400 milyon ton plastik üretiliyor.

Bunun neredeyse yarısını tek kullanımlık plastik (SUP) oluşturuyor.

Bu istatistikteki ketçap, mayonez, hardal, yağ, sirke ve soya sosu poşetleri, tek tek hesaplanamayacak kadar küçük; domates salçasını 18 ay boyunca raf ömrü boyunca koruyan ve daha sonra yüzyıllarca onu kullanan herkesten daha uzun süre varlığını sürdürecek bir plastik atık haline gelen birkaç gramlık çok katmanlı plastik film.

Mikroplastik bulgusu tartışması alevlendi. Araştırmacılar insan kanında, plasentada, akciğer dokusunda ve kalp kasında plastik parçacıkları tespit etmeye başladığında, plastik atıkların sağlık sorunu değil, çevresel bir sorun olduğu argümanını sürdürmek daha zor hale geldi.

Avrupa Birliği'nde (AB) ambalaj atıklarının yüzde 40'nı plastik atıklar oluşturuyor. 

Avrupa sahillerinde en sık rastlanan 10 SUP ürünü, balıkçılık ekipmanlarıyla birlikte, AB'deki tüm deniz kirliliğinin yüzde 70'ini oluşturuyor.

Üretim: AB, yılda yaklaşık 80 milyon ton ambalaj atığı üretiyor; bu da kişi başına yaklaşık olarak 177,8 kilograma denk geliyor.

Avrupa Birliği genelinde "al-kullan-at" modeli ambalaj atıklarının yıllık ekonomik maliyeti yaklaşık 170 milyar euroya ulaşıyor.

Bu devasa finansal kayıp, hammadde israfı, atık yönetimi masrafları ve çevre kirliliğinin getirdiği ek yüklerden kaynaklanıyor.

AB ülkeleri, kişi başına düşen ambalaj atıklarını 2030 yılına kadar (2018 baz yılına kıyasla) yüzde 5, 2035 yılına kadar yüzde 10 ve 2040 yılına kadar yüzde 15 oranında azaltılması planlanmış, yeniden kullanım, yeniden doldurma ve yüksek kaliteli geri dönüşümü teşvik etmeli.

Ayrıca, 2030 yılından itibaren AB ülkelerinde piyasaya sürülen ambalajların yüzde 100'ünün geri dönüştürülebilir olması gerekmektedir; aksi takdirde satışları yasaklanacaktır.

Tek porsiyonluk poşetler, hafif olmaları ve genellikle çok katmanlı yapılardan (bariyer performansı için tipik) üretilmeleri nedeniyle geri dönüştürülmesi zor ürünlerdir.

2030 kısıtlamaları, ambalaj tedarikçileri ve marka sahipleri için gıda güvenliği, dozaj doğruluğu, hijyen ve atık önleme konularını göz önünde bulundurarak servis formatlarını yeniden tasarlama ve yüksek verimlilik gerektiren ortamlarda pratik kullanım sağlama konusunda çıtayı yükseltiyor.

Zincirler için dağıtım donanımına, standartlaştırılmış yeniden doldurma paketlerine ve "hizmet olarak yeniden kullanılabilir" modellere daha fazla yatırım bekleniyor.

Dünya genelinde her yıl tahmini 850 ila 855 milyar adet tek kullanımlık sos poşeti (ketçap, soya sosu ve benzeri soslar dahil) çöpe atılıyor.

Bu devasa toplamın içinde, yalnızca Kraft Heinz dünya çapındaki talebi karşılamak için yılda 12 milyar adede kadar ketçap poşeti üretiyor.

Ketçap, mayonez, hardal, yağ, sirke, şeker, soya sosu, kahve kreması ve benzerleri için kullanılan tek kullanımlık poşetlerin hammaddesi plastik ve alüminyum folyo katmanlarının birleşiminden oluşan çok katlı (laminat) malzemelerdir. 

(AB) 2025/40 sayılı düzenlemelerde öngörülen değişiklik, plastik atıkların azaltılması ve konaklama sektöründe daha sürdürülebilir tüketim uygulamalarının teşvik edilmesi amacıyla oluşturulan topluluk stratejisinin bir parçasıdır.

AB'nin Ambalaj ve Ambalaj Atıkları Yönetmeliği, 12 Ağustos 2026 tarihinden itibaren 27 AB ülkesindeki oteller, restoranlar, fastfoodlar, barlar, konaklama tesisleri ve kafelerde ketçap, mayonez, hardal, yağ, şeker ve soya soslar için kullanılan tek kullanımlık plastik poşet yasaklama hedefleri yer almaktadır. 

Uygulama ve son tarihler...

12 Ağustos 2026: Avrupa Birliği, otel, motel, bar, restoran ve kafelerde yerinde tüketim amaçlı tek kullanımlık ketçap, hardal, mayonez, yağ, soya sosu, kahve kreması ve şeker poşetlerini yasaklayacak.

1 Ocak 2030'dan itibaren tüm üye devletlerde tek kullanımlık plastik poşetleri yasaklama uygulaması tamamen yürürlüğe girecek. Üye devletler mevzuatlarını bu tarihe kadar uyumlu hale getirecekler ve uygulamaya koyacaklar.

Yeni kurallara göre restoran, kafe ve otellerin  masalarında bulunan tek kullanımlık ketçap, mayonez, soya sosu, kahve kreması, yağ, şeker ve benzeri ürün poşetleri yerine yeniden doldurulabilir sosyal, cam şişeler, porselen kaseler ve benzeri tekrar kullanılabilir kaplar kullanılacak. 
 

Şekil 1. Yasaklanan tek kullanımlık ketçap, mayonez, sos kapları

2030'dan itibaren, mini soslar, baharatlar, kahve kreması ve şeker paketleri, plastik ambalajlı meyve/sebzeler ve otel banyo malzemeleri şişeleri dahil olmak üzere tüm "tek kullanımlık plastik ambalaj türleri" tamamen yasaklanacak.

Yerine geçecekler, Yeni plastik atık karşıtı kurallar kapsamında restoranlar ve kafeler, tek kullanımlık sos poşetlerinin yerini giderek daha fazla ortak şişeler, pompalı dispenserler ve yeniden doldurulabilir cam/porselen kaseler kullanacaklar.

Otel, motel ve benzeri konaklama yerleri

1 Ocak 2030'a kadar, otel, motel ve benzeri konaklama yerlerinde banyo ve güzellik ürünleri için tek kullanımlık ambalajların satışı ve temini tamamen yasaklanacak.

Otelcilik sektöründe, mini şampuan, saç kremi, klasik duş jeli veya vücut losyonu şişeleri de dahil olmak üzere tek kullanımlık banyo malzemelerinin yasaklanması, plastik kirliliğini azaltmak ve bölge genelinde sürdürülebilir işletmeleri teşvik etmek için önemli bir adım olarak konumlandırılmıştır.

Yerine tekrar doldurulabilir daha büyük şişeler veya duvara monte edilen dağıtıcılar kullanılacak.

Paket servis için düzenleme, "kendi kabınızı getirin" ve yeniden kullanılabilir ambalaj seçeneklerini de güçlendiriyor: ,

Restoranlar ve kafeler, 2027 yılına kadar müşterilerin kendi kaplarını ek ücret ödemeden kullanmalarına izin vermeli ve 2028 yılına kadar yeniden kullanım sistemi içinde yeniden kullanılabilir ambalaj sunmalıdır.

Neler kapsama dahil?

• Baharatlar: Ketçap, mayonez, hardal ve soya sosu.
• Baharatlar ve tatlandırıcılar: Tuz, karabiber, kahve kreması, şeker ve tek kullanımlık yağ/sirke gibi tek kişilik porsiyonlar halinde satılan ürünler.

Otelde tek kullanımlık şampuanlar gibi minyatür plastik tuvalet malzemesi şişeleri de ortadan kaldırılıyor.

Alternatifler neler?

Uyum sağlamak için, konaklama sektörü döngüsel, sıfır atık modellerine geçiş yapıyor. Tek kullanımlık paketler yerine işletmeler şunları kullanıyor:
Soslar ve yağlar için cam şişeler veya pompalı kaplar.

Tek kullanımlık sos porsiyonları için küçük seramik, cam veya porselen kaplar ve geleneksel şekerlikler ve tuzluklar kullanılabilir. 

Gerekçe: Bu küçük poşetlerin çok katmanlı plastik ve metalize yapısı, geri dönüştürülmelerini imkânsız hale getiriyor ve büyük bir atık yükü oluşturuyor.

Kuralın istisnaları

Yönetmelik, yemek yeme tüketiminden kaynaklanan atıkları hedef alıyor, bu da birkaç pratik çözüm yolu olduğu anlamına geliyor:

• Paket servis ve eve teslim: Evlere yapılan teslimatlarda veya "al-git" siparişlerde hijyen ve taşıma kolaylığı nedeniyle tek porsiyonluk paketlerin kullanımına şimdilik izin verilmeye devam edilecek.
• Sağlık ve bakım: Hastaneler, klinikler ve bakım evleri, hijyen ve güvenlik nedenleriyle tek kullanımlık poşetlerin kesinlikle gerekli olduğu durumlarda yasaktan muaftır.

Neler değişecek?

Yeni AB mevzuatına göre, otel, restoran, bar, konaklama tesisleri ve kafelerdeki masalardan tek kullanımlık poşetleri (ketçap, mayonez, hardal ve soya sosu, zeytinyağı), tuz, karabiber, kahve kreması, şeker ve tek kullanımlık yağ/sirkeyi kaldırılacak.

İşletmelerin bunun yerine daha sürdürülebilir alternatifler kullanması bekleniyor;

Bunlar arasında şunlar yer alıyor:

• Yeniden doldurulabilir ortak dağıtıcılar (dispenserler), 
• Yeniden kullanılabilir cam veya seramik kaplar,
• Kağıt bazlı geri dönüştürülebilir poşetler,
• Sertifikalı kompostlanabilir ambalaj.

Ancak, kompostlanabilir plastiklere bile yalnızca geçici olarak izin veriliyor;

AB, bunların kullanımını 2030 yılına kadar tamamen ortadan kaldırmayı planlıyor.

AB ülkelerinde birçok yeme-içme işletmesi, son tarihten önce tek kullanımlık poşetlerin yerine geleneksel yağ/sos şişeleri, yeniden doldurulabilir sos kapları ve tekrar kullanılabilir kavanozlar kullanmaya başladı.

Yasağın ardındaki çevresel amaçlar

Tek kullanımlık standart bir küçük ketçap, mayonez ve benzeri poşetlerde genellikle 9 gram ile 10 gram arasında ketçap ve benzeri soslar bulunur.

Kullanılması sonucu poşette kalan sos miktarı yaklaşık 1 ila 2 gramdır.

İçindeki ketçap, mayonez ve sos atığı nedeniyle ambalaj atıklarını ciddi şekilde kirletir.

1 gram ketçap, içerdiği şeker ve organik asitler sebebiyle yaklaşık 30 bin mg/L (miligram/litre) düzeyinde çok yüksek Kimyasal Oksijen İhtiyacına (KOİ) sahiptir. 

1 gram ketçap atığı, 50 litre sudaki oksijeni tamamen sıfırlayabilir veya 125 litreye kadar suyun kalitesini, çevresel güvenlik standartlarının altına düşürebilir.

Yani, 850 ila 855 milyar adet tek kullanımlık ketçap, mayonuz ve benzeri sosları içeren poşet atıkları yılda 106 milyar ton suyu kirletebilir.  

Diğer yandan ketçap atığının bulaştığı kağıt, karton veya plastik gibi ambalaj atıkları kirleterek geri dönüştürülemez hale getirir.

Bu 1 gram ketçap, yapıştığı 100 gramlık bir ambalajı "kirli atık", "veya ortalama 200 gram kirli atık" haline düşürerek geri dönüşüm merkezlerinde doğrudan çöpe gitmesine neden olur.  

Poşetler çöp depolama alanlarında ise kalıcı kirlilik oluşturur ve bozulması 100 ila 500 yıl sürer. 

Ketçap, hardal, mayonez, sos, yağ, kahve kreması poşetleri ambalaj atıkları içine atılmamalı. 

• Geri dönüşümü imkânsız: Geleneksel ketçap poşetleri, birbirine yapıştırılmış plastik, kağıt ve alüminyum folyodan oluşan çok katmanlı bir karışımdan üretilir. Bu yapı, bunların mekanik olarak ayrıştırılmasını ve geri dönüştürülmesini imkânsız kılar. 
   
• Çöp depolama alanları ve okyanus krizi: Dünya çapında her yıl yüz milyarlarca plastik poşet çöpe atılıyor. Bu poşetler genellikle atık yönetim sistemlerini atlayarak çöp sahalarına gider veya okyanuslarda zararlı mikroplastiklere dönüşür. 
   
• Kimyasal güvenlik: Sos poşetleri, malzemenin yağ geçirmez olmasını sağlamak için genellikle per- ve polifluoroalkil maddeler (PFAS) içerir. 2026 PPWR uygulaması, gıda ile temas eden ambalajlarda toksik PFAS maddelerinin de sıkı bir şekilde yasaklanmasını içeriyor.

Şekil 2. Tekrar doldurulabilir sos kapları

Tek Kullanımlık Plastikler Direktifi (SUPD), belirli plastik ürünlerin çevresel etkisini önlemek ve azaltmak amacıyla Haziran 2019'da resmen kabul edildi.

Bu direktif, AB'nin döngüsel ekonomiye yönelik çabalarının temel taşlarından birini oluşturuyor.

Böylece, daha uzun bir süre boyunca pamuklu çubuklar, çatal bıçak takımları, tabaklar, pipetler ve karıştırıcılar, balonlar, sigara izmaritleri, plastik poşetler, bebek bezleri ve hijyen ürünleri de dahil olmak üzere 10 tek kullanımlık plastik ürünler 2021 yılından itibaren yasaklandı.

Ceza olmadan yasaklama işe yaramıyor. 

^Kaynaklar:

^{https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/HTML/?uri=OJ:L_202500040}

*Bu içerik serbest gazeteci veya konuk yazarlar tarafından hazırlanmıştır. Bu içerikte yer alan görüş ve ifadeler yazara aittir ve Independent Türkçe'nin editöryal politikasını yansıtmayabilir.