Dünya, Şubat 2026 sonunda başlayan ABD-İsrail operasyonlarıyla yeni bir petrol krizine sürüklendi. İran Devrim Muhafızları, misilleme olarak Hürmüz Boğazı’nı fiilen kapattı, Basra Körfezi’nde tankerlere saldırılar düzenledi ve bölge enerji altyapısını hedef aldı. Bu hamle, küresel petrol ticaretinin yaklaşık yüzde 20-25’ini (günlük 20 milyon varil ham petrol ve ürün) durma noktasına getirdi. Ortadoğu ihracatları yüzde 60’ın üzerinde düştü, Brent petrol fiyatları 100 doları aşarak 110-115 dolar seviyelerine sıçradı. Uluslararası Enerji Ajansı (IEA), Mart 2026’da küresel arzda 8 milyon varil/gün’e varan kayıp yaşandığını açıkladı. Bu olay, tarihsel petrol çatışmalarının devamı niteliğinde ve “5. büyük petrol savaşı” olarak nitelendiriliyor.

Petrol savaşlarının tarihi ve taraf pozisyonları

Petrol, 20'nci yüzyıldan beri küresel güç mücadelelerinin merkezinde yer aldı. 1973 OPEC ambargosu, fiyatları yüzde 300 artırarak Batı’da stagflasyon yarattı. 1980-88 İran-Irak Savaşı sırasında “Tanker Savaşı”nda İran maden ve hız botlarıyla Körfez’de tankerleri vurdu, dünya fiyatlarını kısa süreliğine ikiye katladı. ABD, “Reflagging Operasyonu” ile Kuveyt tankerlerini kendi bayrağı altında koruyarak akışı sağladı. İran ihracatı yarıya indi, ekonomi ağır darbe aldı ama rejim ayakta kaldı.

ABD ise her krizde “petrol akışını koruma” gerekçesiyle müdahale etti: 1953’te İran Başbakanı Musaddık’ı devirerek petrolü Batı şirketlerine açtı, 1991 Körfez Savaşı’yla Irak’ın Kuveyt işgalini sona erdirdi ve 2003’te Irak’ı işgal etti. Bu müdahaleler kısa vadeli fiyat şokları yarattıysa da, uzun vadede ABD şist devrimi sayesinde Ortadoğu’ya bağımlılığını azalttı. Dünya ekonomisi 1980’lerde resesyon yaşadı, 1990’larda ise fiyat düşüşüyle OPEC zayıfladı.

2026 krizi ise daha doğrudan: İran ilk kez boğazı “tam kontrol” altına aldığını ilan etti, Basra yakınında tankerler vuruldu. ABD Başkanı Trump, “Açın yoksa enerji altyapınızı vururuz” uyarısı yaparak müttefiklerden savaş gemisi desteği istedi. Sonuçlar ağır: Asya (özellikle Çin, en büyük alıcı) en çok etkilendi, küresel arzda ciddi daralma yaşandı.

Basra Körfezi ve Arap ülkelerinin rolü

Basra Körfezi çevresindeki Arap ülkeleri (Suudi Arabistan, Birleşik Arap Emirlikleri, Kuveyt, Irak, Katar ve diğer Körfez İşbirliği Konseyi üyeleri), küresel enerji sisteminin kalbi konumunda bulunuyor. Bölge, günlük yaklaşık 30 milyon varillik petrol üretimiyle dünya arzının üçte birine yakınını temsil ediyor. Suudi Arabistan yaklaşık 10 milyon varil/gün üretimle liderliğini sürdürürken, Irak 4,3-4,4 milyon, BAE 3,5-4 milyon, Kuveyt ise 2,5-2,6 milyon varil/gün civarında üretim yapıyor. Hürmüz Boğazı, bu ülkelerin petrol ihracatının büyük bölümünün yanı sıra Katar ve BAE’nin LNG ihracatının neredeyse tamamını (yüzde 20 küresel LNG ticareti) taşıyor. Çin’in petrol ithalatının yüzde 45’i gibi devasa bir pay, Suudi Arabistan, Irak, BAE ve Kuveyt’ten bu rota üzerinden sağlanıyor.

Krizle birlikte Körfez Arap ülkelerinin ihracatı yüzde 60’tan fazla gerileyerek günlük 25 milyon varilden 9,7 milyon varile düştü. Irak’ın ihracatı yüzde 80’in üzerinde çökerken, üretim güney Basra sahalarında yüzde 70 azalarak 1,3-1,4 milyon varile indi. Suudi Arabistan günlük 1 milyar dolara yakın, BAE 350 milyon dolar, Katar ve Kuveyt de yüz milyonlarca dolarlık kayıp yaşıyor. Toplamda Körfez ülkelerinin günlük enerji kaybı 2-2,3 milyar doları aşıyor. Bazı ülkeler depolama kapasiteleri dolunca üretimi kısma yoluna gitti; alternatif boru hatları (Suudi East-West ve BAE Fujairah hatları) devreye alınsa da tam telafi sağlayamıyor.

Rusya-Ukrayna savaşı ve gölge filo boyutu

Rusya-Ukrayna savaşı (2022’den beri), petrol savaşlarını hibrit bir boyuta taşıdı. Rusya, G7’nin fiyat tavanını aşmak için “gölge filo” (yaklaşık 1000 eski tanker) kullandı ve petrolü Çin ile Hindistan’a indirimli sattı. Ukrayna drone saldırıları ve Batı yaptırımlarıyla gölge filo maliyetleri yüzde 300 arttı, Karadeniz ihracatı yüzde 30 düştü. Rusya ihracatı hacim olarak direnç gösterse de gelirleri baskılandı.

Hürmüz kriziyle ABD, Mart 2026’da Rus gölge filosuna yönelik yaptırımları kısa süreli gevşetti; amaç fiyatları stabilize etmekti. Bu durum, “hibrit petrol savaşı”nı tanımlıyor: İran askeri kapatma yaparken, Rusya ekonomik gölge filoyla direniyor, ABD ise yaptırımları hem uygulayıp hem esnetiyor. Rusya petrolü Asya’ya kaydı, Avrupa dizel stokları geriledi ve küresel arz yeniden dağıldı.

Venezuela hamlesi ve ABD stratejisi

ABD, İran krizini telafi etmek için Venezuela’ya yöneldi. Dünyanın en büyük petrol rezervlerine sahip Venezuela, uzun yıllar süren yaptırımlar nedeniyle üretimini 3,5 milyon varil/günden 700 bin varile düşürmüştü. Trump yönetimi, Maduro sonrası dönemde (veya geçiş anlaşmalarıyla) PDVSA’ya yönelik yaptırımları gevşetti. Genel lisanslarla ABD şirketleri (Chevron gibi) tam operasyon ve ihracat yapabiliyor, yeni yatırımlar serbest bırakıldı. Amaç net: Hürmüz kaybını Venezuela petrolüyle karşılamak ve Asya’ya alternatif yaratmak. Venezuela üretimi hızla toparlanıyor ve piyasaya dönüyor.

Hepsi birleşince: Çok cepheli küresel petrol savaşı

Bu kriz, klasik askeri kapatmaları gölge filolar ve yaptırımlarla birleştiriyor:

• İran cephesi: Asimetrik boğaz kapatma.
• Rusya cephesi: Gölge filo direnişi.
• Venezuela cephesi: ABD’nin “açık kapı” politikası.
• Basra Körfezi Arap cephesi: Üretim ve ihracatın kitlesel daralması.

Rakamlarla bakıldığında tablo netleşiyor. 2025-2026 küresel üretim sıralaması yaklaşık şöyle: ABD 13-16 milyon varil/gün (lider), Rusya 9,8-11,7 milyon (ikinci), Suudi Arabistan 9,5-11,2 milyon (üçüncü), Irak ve BAE de önemli paylarla takip ediyor. Hürmüz kapanmasıyla Ortadoğu arzı büyük ölçüde tıkanırken, Körfez ülkeleri toplamda 6-7 milyon varil/gün’e varan üretim kesintisi yaptı.

Dünya nereye gidiyor? Ne kadar sürer, neler bekleniyor?

Krizin süresi, savaşın seyrine bağlı. Kısa vadede (aylar) Hürmüz trafiği yüzde 90 oranında kesik kaldı; IEA stratejik rezervlerden yüz milyonlarca varil saldı. Uzun vadede (2026 sonu-2027) diplomasi veya askeri çözüm (ABD donanması koridor açarsa) normale dönebilir. Tahminler: 3-6 ay ciddi daralma, ardından kısmi açılma mümkün. Ancak İran “tek damla bile bırakmayız” tutumunu sürdürüyor.

Kısa vadede dünya, 90-120 dolar bandında petrol fiyatlarıyla karşı karşıya: Enflasyon ve stagflasyon riski artıyor. Asya’da resesyon sinyalleri, Avrupa’da dizel krizi, gübre ve enerji maliyetlerinde patlama bekleniyor. Körfez Arap ülkeleri ise hem ihracat kaybı hem de ithalat maliyetlerindeki artışla çift taraflı baskı altında; ekonomilerinde yüzde 2-5 arası daralma riski konuşuluyor.

Orta vadede ise yedek kapasiteler devreye giriyor: ABD şist üretimi, Venezuela açılımı, Kanada, Brezilya ve OPEC+ fazladan 5+ milyon varil/gün arz yaratabilir. Fiyatlar yumuşasa da risk primi kalacak.

Uzun vadede enerji dönüşümü hızlanacak: Yenilenebilir kaynaklar ve nükleer yatırımlar artacak, şist ile Guyana/Brezilya gibi yeni bölgeler arzı destekleyecek. Çin-Rusya-İran ekseni gölge ticaretle direnecek. Küresel ekonomi yüzde 1-2 büyüme kaybı yaşayabilir ama 1970’ler gibi tam bir felaket beklenmiyor; çünkü ABD artık net petrol ihracatçısı ve dünya arzı çeşitlendi.

Sonuç olarak, Hürmüz krizi petrol savaşlarını askeri, ekonomik ve hibrit unsurlarla güncelledi. Basra Körfezi ve Arap ülkelerinin tıkanması, küresel enerji sistemini derinden sarstı. Dünya daha pahalı enerjiye, jeopolitik gerilime ve hızlı enerji dönüşümüne hazırlanıyor. Mevcut arz yedekleri sayesinde tam bir 1973 tekrarı olmayacak gibi görünüyor – en azından şimdilik. Gelişmeler, bölgedeki askeri ve diplomatik adımlara göre şekillenecek. Bu süreç, enerji güvenliğinin ne kadar kırılgan olduğunu bir kez daha hatırlatıyor.  

*Bu içerik serbest gazeteci veya konuk yazarlar tarafından hazırlanmıştır. Bu içerikte yer alan görüş ve ifadeler yazara aittir ve Independent Türkçe'nin editöryal politikasını yansıtmayabilir.