Yaklaşık 2 haftadır sizlerle birlikte olamadım. Japonya ve Kore’yi kapsayan bir geziye katıldım. Bu iki ülke hakkındaki izlenimlerimi ara ara sizlerle paylaşmayı düşünüyorum. Çünkü toplum olarak Avrupa’ya aşinalığımıza karşılık uzak doğu felsefesi ve kurumlarıyla daha az bilinen bir bölge.
Japonya’dan yazılacak çok sayıda gözlem birikti. Her şeyden önce bu ülkenin geçmişi bir imparatorluk. Dolayısıyla inkâr edilemeyecek bir askeri geçmişleri var. İnanç biçimleri farklı. Bu inancın yarattığı felsefeyi dikkate almak lazım. Ekonomik olarak yakın geçmişte büyük başarılara imza attılar, bugün geldikleri noktayı geçmişle kıyaslayarak onların -varsa- yaptıkları hatalardan bizim de ders almamız lazım. Ve belki de bütün dünyayı ilgilendiren bir konu, toplumsal dönüşümü nasıl idare ediyorlar, bunu da ele almak lazım. Küresel güvenlik açısından ise bugünkü pozisyonlarından ziyade gelecek projeksiyonlarına bakmamız gerekecek.
Yukarıda saydığım gözlemleri bir defada anlatmak tabii ki mümkün olmayacak. Bugün bunlardan sadece birisine odaklanacağım.
Japonya’da ilk göze çarpan şey toplumsal hayattaki disiplin. Trenler dakik, sokaklar temiz, insanlar mesafeli ama saygılı. Ancak kısa sürede anlaşılıyor ki bunlar birer sonuç. Asıl belirleyici olan, bu sonuçları üreten zihniyet dünyası.
Disiplin: İçselleştirilmiş bir düzen
Japonya’da toplumsal hayatta bir disiplin hemen fark ediliyor. Metroda kimse telefonla konuşmuyor. Kalabalık ortamlarda sesler düşük, iletişim çoğu zaman işaretlerle destekleniyor. Metroya binerken herkes önce inenleri bekliyor. Kimse kimseyi iterek içeri girmeye çalışmıyor. Alışveriş merkezlerinde yürürken bile insanlar birbirinin yolunu kesmemeye dikkat ediyor.
Başlangıçta bunu Avrupa’daki düzenle benzer gördüm. Ancak birkaç gün içinde aradaki fark netleşti. Japonya’da başkasına saygı daha derin ve daha tutarlı bir davranış biçimi olarak ortaya çıkıyor.
Bu durum ilk bakışta güçlü bir denetim mekanizmasının sonucu gibi düşünülebilir. Fakat zamanla bunun dışsal bir baskıdan çok, bireyin iç dünyasında yer etmiş bir davranış kalıbı olduğunu anladım.
Bu davranış biçiminin kökleri Edo dönemine (1603–1868) uzanıyor. Uzun süreli istikrarın hâkim olduğu bu dönemde toplum katı bir hiyerarşi içinde örgütlenmiş. Samuray sınıfının etik sistemi olan Bushido, sadakat, görev bilinci ve özdenetim gibi ilkeleri merkeze almış. Bu değerler zamanla toplumun geneline yayılmış.
Bugün bu miras, bireysel hareket alanını tamamen ortadan kaldırmadan onu belirli bir çerçeve içinde tutan bir anlayışa dönüşmüş durumda. İnsanlar kendilerini bağımsız bireyler olarak görse de davranışlarını ait oldukları grubun dengesi üzerinden şekillendiriyor.
Bunu en somut biçimde trenlerde hissettim. Yoğun saatlerde vagonlar neredeyse tamamen dolu. Buna rağmen itiş kakış yaşanmıyor. Kimse sistemi zorlamıyor. Herkes aynı görünmez kurala uyuyor. Bu, fiziksel bir düzenin ötesinde zihinsel bir koordinasyon.
İnsanların mesafeli oluşu bazen yanlış anlaşılabiliyor. Yardımseverlik konusunda ise tereddüt yok. Metroda iki defa yol sorduğum kişiler tarif etmekle kalmadı, benimle birlikte gelerek doğru hattı bulmamı sağladı. Bir başkası ise yanlış yönlendirdiğini fark edince geri dönüp özür diledi ve doğru yolu yeniden gösterdi.
Temizlik: Ahlakî bir refleks
Japonya’da temizlik, teknik bir hijyen meselesinin ötesine geçiyor. Daha çok ahlaki bir düzenin parçası gibi işliyor. Sokaklarda çöp kutusu sayısının yok denecek kadar sınırlı olmasına rağmen yerde çöp görmemek bu durumun en çarpıcı göstergelerinden biri.
Bu yaklaşımın arka planında Şintoizm’in etkisi bulunuyor. Şinto düşüncesinde “kegare”, yani kirlenme, fiziksel bir durumla sınırlı değil; aynı zamanda ruhsal ve toplumsal bir bozulmayı ifade ediyor. Bu nedenle arınma fikri, beden ile çevre arasındaki ilişkiyi de kapsayan geniş bir anlam taşıyor.
Modern Japonya’da bu inanç sistemi doğrudan dini pratikler üzerinden sürdürülmese de yarattığı zihinsel çerçeve varlığını koruyor. Temiz olmak, başkalarına saygının bir parçası olarak görülüyor. Kirletmemek, toplumsal uyuma katkı sağlamak anlamına geliyor.
Gezide bize eşlik eden otobüsün şoförü, ayrılırken çöplerimizi de almamızı istedi. İçtiğimiz suyun şişesini, yediğimiz bisküvinin paketini atmamız için koltukların arkasına minik poşetler koymuştu. Çöplerimizi beraberimizde otele götürdük. Elimizde çöp poşetleriyle otele ilerlerken bizdeki piknik alanlarını hatırlamamak mümkün değildi.
Japonya’nın yeşil alanlarında, gezinti yaptığımız ormanlık bölgelerde bırakın pet şişeyi en ufak bir çöp dahi göremediğimiz için utandık. Bu davranışların arkasında herhangi bir denetim ya da ceza ihtimali olduğunu düşünmüyorum. Tamamen içselleştirilmiş bir sorumluluk duygusu söz konusu.
İmparatorluk mirası: Sürekliliğin sembolü
Japonya’nın modernleşme süreci genellikle Batı’dan alınan teknik unsurlar üzerinden anlatılır. Oysa bu süreç, yerel tarihsel sembollerle birlikte ilerlemiş. İmparatorluk kurumu bu noktada belirleyici bir rol oynamış.
19'uncu yüzyıldaki merkezi devletleşme sürecinde imparator, ulusal birliğin simgesi haline getirilmiş. Bu figür, siyasi gücün ötesinde, toplumun kendisini tanımlama biçiminde merkezi bir yer edinmiş. Ortak bir aidiyet duygusu bu sembol etrafında şekillenmiş.
II. Dünya Savaşı sonrasında imparatorun statüsü yeniden tanımlanmış. İlahi nitelik kaldırılmış, siyasi rol sınırlandırılmış. Buna rağmen sembolik varlığı devam etmiş. Bugün imparator, günlük siyasetin dışında konumlanan, tarihsel sürekliliği temsil eden bir figür.
Bu süreklilik hissi, Japon toplumunda ani kopuşların etkisini azaltıyor. Hızlı değişimlere rağmen geçmiş ile bugün arasında bağ korunuyor. Modernleşme, radikal bir kırılma yerine kademeli bir dönüşüm olarak yaşanıyor.
Katıldığım yerel bir etkinlikte bu durumu net biçimde gözlemledim. Geleneksel kıyafetler ile ileri teknoloji ürünleri aynı ortamda doğal bir şekilde bir araya geliyor. Bu birliktelik bir çelişki yaratmıyor; aksine Japonya’nın karakteristik özelliğini yansıtıyordu.
“Wa”: Toplumsal uyumun ekseni
Tüm bu unsurların kesiştiği noktada “wa” kavramı öne çıkıyor. Uyum anlamına gelen bu kavram, Japon toplumunun etik çerçevesini belirleyen temel unsurlardan biri.
Bu anlayışta birey, kendi tercihlerini tamamen geri plana itmek zorunda değil. Ancak bu tercihlerin toplumsal dengeyi bozmayacak şekilde ifade edilmesi bekleniyor. Açık çatışma yerine dolaylı iletişim tercih ediliyor. Gerilim yaratabilecek durumlar mümkün olduğunca yumuşatılıyor.
Bu yapı, yüksek düzeyde bir toplumsal düzen sağlıyor. Bununla birlikte, bireysel farklılıkların ifade edilmesini zorlaştıran yönleri de bulunuyor. Özellikle genç kuşaklar arasında bu sınırların tartışıldığı görülüyor. Bu tartışmalar, Japonya’nın gelecekteki toplumsal dönüşümünü anlamak açısından önemli bir gösterge.
Sonuç: Derin kökler, modern yapı
Japonya’da karşılaştığım disiplin ve temizlik, yüzeyde bir düzen görüntüsü sunuyor. Ancak bu düzenin arkasında uzun bir tarihsel birikim var.
Edo döneminden gelen hiyerarşik yapı, Bushido’nun etik çerçevesi, Şinto düşüncesi ve imparatorluk mirası, bugünkü toplumsal davranışların temelini oluşturuyor.
Ortaya çıkan model, toplumsal uyumu merkeze alan bir yapı sunuyor. Bu yapı dışarıdan bakıldığında kusursuz bir düzen izlenimi verebilir. Ancak bu düzenin nasıl üretildiğini anlamak, Japonya’yı doğru okumak açısından kritik.
Önümüzdeki yazılarda bu toplumsal zeminin ekonomi, siyaset ve teknoloji alanlarındaki yansımalarını da ele alacağım.
*Bu içerik serbest gazeteci veya konuk yazarlar tarafından hazırlanmıştır. Bu içerikte yer alan görüş ve ifadeler yazara aittir ve Independent Türkçe'nin editöryal politikasını yansıtmayabilir.
© The Independentturkish
