Eski Türk dininin tevhit dini olduğu yönündeki görüşlerin önemli bir kısmı, "Gök Tanrı evrenin yaratıcısıdır" öncülünden hareket ederek "Öyleyse bu din tevhit dinidir" sonucuna ulaşmaktadır. İlk bakışta ikna edici görünen bu çıkarım, dinler tarihi metodolojisi bakımından eksik bir akıl yürütmeye dayanır. Çünkü bir dinin evreni yaratan en yüce bir varlığı kabul etmesi, tek başına o dini tevhit dini hâline getirmez. Asıl belirleyici ölçüt, yaratıcı Tanrı'nın ilahlığının başka metafizik varlıklarla paylaşılıp paylaşılmadığı, ibadetin ve kutsallığın yalnızca O'na yönelip yönelmediği ve görünmeyen âleme ilişkin tasarrufun sadece O'na ait kabul edilip edilmediğidir.

İnsanlık tarihindeki çok tanrılı dinlerin önemli bir bölümü zaten evrenin ilk sebebi veya en yüksek tanrısı olarak kabul edilen bir varlığı tanımaktadır. Buna rağmen dinler tarihi literatüründe bu dinler politeist veya henoteist olarak sınıflandırılır. Çünkü kutsal alan, tek bir ilahla sınırlı değildir; onun altında farklı görev ve yetkilere sahip çok sayıda kutsal varlık yer alır.

Eski Mezopotamya bunun en belirgin örneklerinden biridir. Sümer ve ardından Akad-Babil geleneğinde gök tanrısı An (Anu), ilahlar topluluğunun en üstünde yer alır. Ancak yeryüzündeki düzen Enlil, bilgelik ve yeraltı suları Enki (Ea), aşk ve savaş İnanna/İştar, ay Sin (Nanna), güneş Utu (Şamaş) gibi farklı ilahlar tarafından yürütülür. İnsanlar gündelik hayatlarında çoğu zaman doğrudan en yüce tanrıya değil, kendi ihtiyaçlarıyla ilişkili bu ilahlara yönelmiş, onlara kurban sunmuş ve yardım dilemiştir. Dolayısıyla An'ın en yüksek tanrı olması, Mezopotamya dinini tevhit dini yapmamıştır.

Eski Mısır'da da benzer bir yapı görülür. Kozmogoni ekollerine göre yaratılışın başlangıcında Atum, Ra veya Amon-Ra gibi üstün bir yaratıcı güç bulunur. Buna rağmen Osiris, İsis, Horus, Seth, Thoth, Hathor ve daha birçok tanrı farklı alanlarda etkin kabul edilir. Nil'in taşması, bereket, ölüm, yeniden diriliş, krallığın korunması ve göksel düzen bu ilahların faaliyet alanına dâhil edilmiştir. Mısır toplumunun en yüksek yaratıcıyı kabul etmesi, diğer ilahların kutsallığını ortadan kaldırmamıştır.

İran din tarihi de benzer bir örnek sunar. Zerdüştî gelenekte Ahura Mazda en yüce ilah olarak tanımlanır. Bununla birlikte Ameşa Spentalar, Yazatalar ve diğer kutsal varlıklar kozmik düzenin işleyişinde görev üstlenir. Klasik Sasani döneminde iyilik ile kötülük arasındaki mücadele, Ahura Mazda ile Angra Mainyu arasındaki düalist yapı üzerinden açıklanırken, bunların altında yer alan çok sayıda kutsal varlık dinî hayatın aktif unsurları hâline gelir. Böylece en yüksek ilah fikri ile çok katmanlı kutsal evren tasavvuru birlikte varlığını sürdürür.

Eski Yunan ve Roma dinleri de benzer şekilde Zeus veya Jüpiter'i tanrıların hükümdarı olarak kabul eder. Ancak deniz Poseidon'un, yeraltı Hades'in, savaş Ares'in, bilgelik Athena'nın, av Artemis'in, bereket Demeter'in ve haber Hermes'in alanıdır. Hiç kimse Zeus'un en güçlü tanrı olması sebebiyle Yunan dinini tevhit dini olarak tanımlamaz. Çünkü ilahlık farklı öznelere dağıtılmıştır.

Bu tarihsel örnekler, "en yüce yaratıcı" fikrinin politeizme aykırı olmadığını açık biçimde göstermektedir. Politeizm çoğu zaman en yüksek ilahın inkârı üzerine değil, onun yanında kutsallık ve tasarruf sahibi başka metafizik güçlerin kabulü üzerine kuruludur. Bu nedenle Gök Tanrı'nın yaratıcı olarak görülmesi, tek başına eski Türk dinini tevhit dini yapmaya yetmez.

Bu noktada İslam öncesi Arap toplumu özellikle dikkat çekicidir. Kur'an, Mekke müşriklerinin Allah'ın varlığını bütünüyle reddettiklerini söylemez. Aksine birçok ayette onlara gökleri ve yeri kimin yarattığı sorulduğunda "Allah" cevabını verdikleri belirtilir. Ancak aynı insanlar, Allah'a yaklaşmak amacıyla putları, melekleri veya salih kabul ettikleri kişileri aracı edinmiş; Lât, Uzzâ ve Menât gibi kutsal varlıklara kurban sunmuş, onlardan şefaat beklemiş ve dinî ritüeller gerçekleştirmişlerdir. Kur'an'ın eleştirisi de tam bu noktaya yönelir. Sorun, yaratıcı Tanrı'nın inkârı değil, ulûhiyet alanına başka varlıkların ortak edilmesidir.

Kur'an'ın "Andolsun, onlara 'Gökleri ve yeri kim yarattı?' diye sorsan mutlaka 'Allah' derler" (Lokmân 31:25; Zümer 39:38) ifadeleri, Mekke toplumunun yaratıcı fikrine sahip olduğunu ortaya koyar. Buna rağmen Kur'an onları müşrik olarak nitelendirir. Çünkü ibadet, dua, kurban, şefaat ve kutsallık yalnızca Allah'a tahsis edilmemiştir.

Bu durum, eski Türk dini bakımından önemli bir karşılaştırma imkânı sunmaktadır. Eğer bir toplum en yüce yaratıcıyı kabul ettiği hâlde Yer-Su ruhlarına kurban sunuyor, atalarının ruhlarından yardım bekliyor, şaman aracılığıyla görünmeyen varlıklarla iletişim kuruyor ve tabiatın çeşitli unsurlarına kutsallık atfediyorsa, bu yapı dinler tarihi açısından vahiy merkezli tevhit ile değil, çok katmanlı kutsal evren anlayışıyla daha fazla benzerlik göstermektedir.

Burada ayrıca metodolojik bir ayrım yapmak gerekir. Bir dinin monoteist görünmesi ile vahiy merkezli tevhit anlayışı aynı şey değildir. Bazı dinler tek bir en yüce ilah fikrine yaklaşırken, kutsal alanı başka varlıklara da açar. Kur'an'ın tevhit anlayışında ise yaratma, hükmetme, gaybı bilme, ibadet edilme, dua edilme ve yardım istenme yetkisi bütünüyle Allah'a aittir. Bu alanlardan herhangi birinin başka varlıklara nispet edilmesi şirk olarak değerlendirilir.

Bu nedenle eski Türk dinini değerlendirirken mesele, Tengri'nin büyüklüğünü inkâr etmek değildir. Asıl mesele, Tengri'nin yanında kutsallık ve metafizik etki sahibi kabul edilen diğer varlıkların dinî sistem içindeki konumudur. Dinler tarihi açısından belirleyici ölçüt de tam olarak budur.
 

Vahiy perspektifinden tevhidin tarihsel sürekliliği: İnanç tarihi doğrusal bir ilerleme değil, döngüsel bir sapma ve ıslah sürecidir

Eski Türk dininin tevhit dini olduğu yönündeki değerlendirmelerin önemli bir kısmı, dinler tarihini evrimci bir paradigma içinde okumaktadır. Bu yaklaşıma göre insanlık önce tabiat güçlerinden korkmuş, ardından animizm ve çok tanrıcılık aşamalarından geçmiş, daha sonra tek tanrı fikrine ulaşarak dinî bakımdan daha gelişmiş bir seviyeye yükselmiştir. 19. yüzyılda özellikle Edward Burnett Tylor, James George Frazer ve benzeri antropologların geliştirdiği bu çizgisel model, uzun yıllar dinler tarihi çalışmalarını etkilemiştir. Buna göre monoteizm, dinî düşüncenin en geç ortaya çıkan ve en gelişmiş safhasıdır.

Ancak vahiy merkezli dinler açısından mesele bütünüyle farklıdır. Tevrat, İncil ve Kur'an'ın ortak tarih anlatısı, insanlığın başlangıcında çok tanrıcılığın değil, tevhidin bulunduğunu kabul eder. İlk insan aynı zamanda ilk peygamberdir. İnsan, yaratılışından itibaren Tanrı'yı bilen, O'nunla ilişki kuran ve O'ndan doğrudan vahiy alan bir varlık olarak tasvir edilir. Bu nedenle vahiy geleneğinde tevhid, tarihsel gelişmenin ulaştığı son aşama değil, insanlığın ilk dinidir.

Kur'an'da Hz. Âdem'in yaratılışı anlatılırken ona ilahî bilgi verildiği, Allah'ın doğrudan hitabına muhatap olduğu ve yeryüzündeki halifelik görevinin kendisine verildiği belirtilir. Ardından gelen peygamberler, yeni bir din kurmak için değil, insanların zamanla bozduğu tevhit inancını yeniden ihya etmek için gönderilir. Nuh, İbrahim, Musa, İsa ve son olarak Muhammed aynı tevhit çağrısını farklı toplumlarda yeniden dile getirir. Dolayısıyla vahiy tarihinde ilerleyen şey din değil, bozulan dinin tekrar aslına döndürülmesidir.

Kur'an bu sürekliliği birçok ayette açık biçimde ifade eder. "Allah katında din İslam'dır" (Âl-i İmrân 3:19) ve "Senden önce gönderdiğimiz her peygambere 'Benden başka ilah yoktur; bana kulluk edin.' diye vahyettik" (Enbiyâ 21:25) ayetleri, peygamberlerin farklı inanç sistemleri değil, aynı tevhit çizgisini temsil ettiklerini ortaya koymaktadır. Buradaki "İslam" kavramı, tarihsel olarak son dinin adı olmanın ötesinde, Allah'a teslimiyet anlamındaki ortak vahiy geleneğini ifade eder.

Bu çerçevede tarihsel süreç doğrusal bir yükseliş değil, döngüsel bir hareket sergiler. Toplumlar başlangıçta tevhit çizgisini benimser; zamanla siyasî, ekonomik, kültürel ve psikolojik sebeplerle kutsallığı farklı varlıklara dağıtmaya başlar. Atalar, krallar, yıldızlar, tabiat güçleri, ruhlar veya melekler zaman içinde kutsal alanın parçaları hâline gelir. Bunun üzerine peygamberler gönderilir ve insanlar yeniden yalnızca Allah'a kulluğa çağrılır. Bir süre sonra aynı süreç yeniden başlar. Böylece tarih boyunca tevhit ile şirk arasında sürekli tekrar eden bir döngü oluşur.

Bu model, eski Türk dini açısından da önemli sonuçlar doğurur. Eğer vahiy geleneğinin ortaya koyduğu tarih anlatısı esas alınacaksa, Gök Tanrı inancı "henüz tevhide ulaşamamış bir toplumun ileri aşaması" olarak değil, daha önce mevcut olan tevhit çizgisinden zamanla uzaklaşmış toplumların geliştirdiği dinî yapılardan biri olarak değerlendirilmelidir. Çünkü vahiy perspektifinde bütün toplumlara peygamber gönderildiği kabul edilir. Kur'an'da "Her ümmet için mutlaka bir uyarıcı vardır" (Fâtır 35:24) ve "Hiçbir toplum yoktur ki içinden bir uyarıcı gelip geçmiş olmasın" anlamındaki ifadeler, ilahî mesajın evrenselliğini vurgular.

Bu noktada eski Türk toplumlarına da peygamber gönderilmiş olabileceği ihtimali, İslam kelâmı açısından reddedilen bir düşünce değildir. Kur'an, isimleri bildirilen peygamberlerin sınırlı sayıda olduğunu, bildirilmeyen pek çok peygamber bulunduğunu ifade eder (Nisâ 4:164; Mü'min 40:78). Bu nedenle tarihsel olarak Türk topluluklarına bir peygamber gönderilip gönderilmediğini kesin biçimde bilmek mümkün değildir. Ancak vahiy perspektifi açısından böyle bir ihtimal açıktır.

Dolayısıyla eski Türklerde Gök Tanrı fikrinin bulunması, vahiyden bağımsız olarak tevhidin doğal evrimi şeklinde yorumlanmak yerine, geçmişteki vahiy izlerinin zaman içinde başka inanç unsurlarıyla iç içe geçmesi şeklinde de açıklanabilir. Bu, tarihsel olarak ispatlanmış bir iddia değil, vahiy merkezli din anlayışının kendi iç tutarlılığı içerisinde mümkün gördüğü bir yorumdur.

Bu yaklaşım aynı zamanda günümüzde yapılan anakronik okumaları da sorgulamaktadır. Modern dönemin "tek tanrı" kavramı ile Kur'an'ın "tevhid" kavramı aynı değildir. Bir toplum tek bir en yüce yaratıcıya inanabilir; fakat ibadet, kurban, şefaat, gayb bilgisi, bereket, koruma ve yardım gibi dinî işlevleri başka metafizik varlıklara da dağıtıyorsa, vahiy merkezli ölçüte göre tevhit korunmuş olmaz. Bu sebeple tarih boyunca birçok din, yaratıcı Tanrı fikrini muhafaza ettiği hâlde şirk olarak değerlendirilmiştir.

Eski Türk dinine bu çerçeveden bakıldığında Gök Tanrı'nın yüceliği ile Yer-Su ruhlarına yönelen ritüeller, atalar kültü, şamanik aracılık ve tabiatın kutsallaştırılması aynı sistem içinde birlikte varlığını sürdürmektedir. Bu yapı, vahyin tanımladığı mutlak tevhit anlayışıyla tam olarak örtüşmemektedir. Dolayısıyla Gök Tanrı inancını, sistemin diğer unsurlarından soyutlayarak "erken tevhid" şeklinde nitelemek, hem dinler tarihi metodolojisi hem de vahiy merkezli teolojik yaklaşım açısından güçlü tartışmalar doğurmaktadır.
 

Fotoğraflarla dünyadan haberler

Hepsini göster 30

Fotoğraflarla dünyadan haberler

• 1/30

  28 Ocak 2026 - Fransız Alpleri'ndeki lüks kayak merkezi Courchevel'deki 5 yıldızlı Grandes Alpes otelinde dün akşam çıkan yangına itfaiyeciler müdahale ediyor. Ünlü kayak merkezindeki otelden dün gece 90'dan fazla kişi tahliye edildi. Ayrıca yetkililer, yaklaşık 200 konuğu bulunan yakındaki Hotel Le Lana'nın da risk nedeniyle tahliye edildiğini söyledi. Kimsenin yaralanmadığı ve yangının diğer binalara sıçramasının engellendiği bildirildi. Jandarma yangının nedenini araştırıyor. İsviçre'nin Crans-Montana kasabasındaki bir barda yılbaşı gecesi çıkan yangında 40 kişinin hayatını kaybetmesi ve 100'den fazla kişinin yaralanmasının ardından bölgedeki güvenlik önlemleri mercek altında. (Alex Martin / AFP)

• 2/30

  27 Ocak 2026 - Bir protestocu, Seul'deki ABD Büyükelçiliği önünde Trump'ın Güney Kore'ye yönelik gümrük vergilerini artırma planlarını kınayan bir miting sırasında ABD Başkanı Donald Trump'ın maskesini takıyor. ABD Başkanı Donald Trump 26 Ocak'ta yaptığı açıklamada, aralarında otomobil, kereste ve ilaçların da bulunduğu Güney Kore mallarına uygulanan gümrük vergilerini artıracağını belirterek, ülkeyi Washington'la daha önce imzalanan ticaret anlaşmasına uymamakla suçladı. Ticaret anlaşmalarının ABD için çok önemli olduğunu vurgulayan Trump, bu anlaşmaların her birinde üzerinde mutabık kalınan işlem doğrultusunda gümrük vergilerini düşürmek için hızlı bir şekilde harekete geçtiklerini belirtti. Güney Kore Devlet Başkanlığı Ofisi’nden yapılan açıklamada, ABD’nin konuyla ilgili resmi bir bildirimde bulunmadığı belirtilerek, "Şu ana kadar, ABD yönetiminden tarafımıza konuyla ilgili resmi bir bildirim veya detaylarla ilgili bir açıklama yapılmamıştır" dendi. (Jung Yeon-je/AFP)

• 3/30

  26 Ocak 2026 - Ukrayna Silahlı Kuvvetleri 65. Mekanize Tugayı basın servisi tarafından yayımlanan bu fotoğraf, Rusya'nın Ukrayna'yı işgali sırasında Zaporijya bölgesinde açıklanmayan bir yerde insansız bir kara aracına yerleştirilmiş M2 Browning 50 kalibrelik makineli tüfeği test eden askerleri gösteriyor. 4. yılını doldurmak üzere olan savaşta barış görüşmeleri ABD Başkanı Donald Trump'ın baskısıyla hızlanmış gibi görünüyor. Ukrayna lideri Volodimir Zelenski, Trump'la görüşmelerinde "onurlu barış" vurgusu yapsa da ABD’nin askeri yardımları kesme tehdidi Kiev üzerinde büyük bir baskı oluşturuyor. Zelenski, toprak tavizi verilerek sağlanan bir barışın Putin’e zaman kazandıracağını ve bunun bir "barış değil, teslimiyet" olacağını savunuyor. Putin tarafıysa müzakerelere açık olduğunu belirtse de, Ukrayna'nın NATO üyeliğinden tamamen vazgeçmesini ve yaptırımların kaldırılmasını şart koşuyor. (Andriy Andriyenko/Ukrayna Silahlı Kuvvetleri 65. Mekanize Tugayı/AFP)

• 4/30

  25 Ocak 2026 - ABD'nin Missouri eyaletinin Columbia kentindeki bir yerleşim bölgesi, karın altında böyle göründü. Büyük bir kış fırtınası 24 Ocak'ta New Mexico'dan Kuzey Carolina'ya kadar kar ve yağmur yağdırarak ilerledi. Onlarca milyon Amerikalıyı elektrik kesintileri, ulaşım kaosu ve kemik dondurucu soğukla karşı karşıya bıraktı. Kimi yerlerde 30 santimetreye yakın kar beklenirken 10 binden fazla uçuş iptal edildi. New York'ta farklı adreslerde evsiz olduğu düşünülen 3 kişinin cansız bedenine ulaşıldı. ABD Başkanı Trump ise "Küresel ısınmaya ne oldu?" diye paylaşım yaptı. 350 milyon nüfuslu ABD'de 200 milyon kişinin bu soğuk hava dalgasından etkilenmesi bekleniyor. Yetkililer yoğun kar yağışlarına karşı önlem almaya çalışırken 16 eyalet ve başkent Washington D.C acil durum ilan etti. (Austin Johnson/AFP)

• 5/30

  24 Ocak 2026 - Avustralya Açık'ta yarışan İtalyan Lorenzo Musetti, üçüncü tur maçında Çek Tomas Machac'a karşı oynuyor. İtalyan tenisçi rakibini 5-7, 6-4, 6-2, 5-7 ve 6-2'lik setlerle 3-2 yenerek 4. tura yükseldi. Musetti'nin yanı sıra Jannik Sinner ve Luciano Darderi'nin de 4. tur biletini kazanmasıyla turnuva tarihinde ilk kez üç İtalyan erkek tenisçi bu aşamaya ulaşmış oldu. Tek erkeklerde son iki yılın şampiyonu Sinner, pazartesi günü 4. turda Darderi'yle karşı karşıya gelecek. Avustralya'nın Melbourne kentinde düzenlenen ve 18 Ocak'ta başlayan turnuva, 1 Şubat'ta sona erecek. (Edgar Su / Reuters)

• 6/30

  23 Ocak 2026 - Grönland'ın başkenti Nuuk'taki havalimanına inen Danimarka Başbakanı Mette Frederiksen (ortada), Grönland Başbakanı Jens-Frederik Nielsen'la (solda) kucaklaşıyor. ABD Başkanı Donald Trump'ın Grönland'ı ele geçirme tehditlerinden geri adım atmasının ardından Frederiksen ve Nielsen görüşmeler yapacak. İsviçre'nin Davos kentinde düzenlenen 2026 Dünya Ekonomik Forumu'nda Trump, NATO Genel Sekreteri Mark Rutte'yle görüşmeleri sonucu Grönland ve Arktika'yı kapsayan bir anlaşmanın çerçevesinin oluşturulduğunu söylemişti. (Jonathan Nackstrand / AFP)

• 7/30

  21 Ocak 2026 - ABD Başkanı Donald Trump, Davos'ta düzenlenen Dünya Ekonomik Forumu'nda merakla beklenen konuşmasını yaptı. Özellikle son zamanlarda gündeme oturan Grönland'ı satın alma konusunda söylenecekleri beklenen Trump, konuşmasında Avrupa'nın son 10 yıldır doğru yolda olmadığını öne sürdü. Avrupa'ya "Biz olmasaydık Almanca ve Japonca konuşurdunuz" diye seslenen ABD Başkanı, Grönland'ı sadece kendilerinin koruyabileceklerini söyleyip satın alma görüşmelerinin derhal başlamasını talep etti. (Markus Schreiber/AP)

• 8/30

  20 Ocak 2026 - Fransa Devlet Başkanı Emmanuel Macron, Davos'ta düzenlenen Dünya Ekonomik Forumu'nda. Bu yıl "Diyalog Ruhu" temasıyla gerçekleştirilen zirveye, uluslararası sivil toplum kuruluşları ve çok sayıda akademisyenin yanı sıra küresel iş dünyasının önde gelen temsilcileri de katılıyor. Jeopolitik ve jeoekonomik risklerin arttığı bu dönemde, katılımcılar küresel ekonomi, teknolojik dönüşüm, yapay zeka ve sürdürülebilirlik gibi zorlu konuları tartışacak. ABD Başkanı Trump'ın zirve kapsamındaki konuşmasını 21 Ocak'ta öğleden sonra yapması planlanırken Trump'a Dışişleri Bakanı Marco Rubio, Hazine Bakanı Scott Bessent ve Ticaret Temsilcisi Jamieson Greer'ın eşlik etmesi bekleniyor. (Fabrice Coffrini/AFP)

• 9/30

  19 Ocak 2026 - İspanya'nın güneyindeki Endülüs bölgesinin Kurtuba kenti yakınlarında iki hızlı trenin karıştığı kazada hayatını kaybedenlerin sayısının 39'a yükseldiği bildirildi. İspanya demir yolu ulaşım şirketi Renfe, kaza sebebiyle Endülüs istikametindeki 200'den fazla seferin iptal edildiğini duyurdu. Ulaştırma Bakanı Oscar Puente, Malaga-Madrid seferini yapan hızlı trenin raydan çıktığı kazayla ilgili, "Son derece tuhaf bir kaza" değerlendirmesinde bulundu. Puente, trenin yeni olduğunu, rayların yenilendiğini ve kazanın düz hat üzerinde meydana geldiğini söyledi. Başbakan Pedro Sanchez, kaza nedeniyle bugünkü tüm programlarını iptal etti. Sanchez'in gün içinde kaza bölgesine giderek yetkililerle görüşeceği bildirildi (AFP)

• 10/30

  18 Ocak 2026 - Danimarkalı askerler Grönland'ın Nuuk kentindeki limanda karaya çıkıyor. Danimarka Savunma Bakanlığı, 2026'da Grönland ve çevresinde bir dizi NATO müttefikiyle birlikte tatbikat faaliyetleriyle varlığını arttırmaya devam edeceğini açıkladı. Yapılan açıklamaya göre bu faaliyetler Grönland makamları ve Grönland hükümeti Naalakkersuisut'la işbirliği içinde gerçekleştirilecek. ABD Başkanı Donald Trump'ın, ülkesinin "ulusal güvenlik amacıyla Grönland'a ihtiyacının olduğu" söylemini sürdürmesi, Danimarka Krallığı'na bağlı özerk bölge Grönland'ı gündemde tutmaya devam ediyor. ABD'nin Grönland konusunda Danimarka'ya destek veren 8 Avrupa ülkesi için ek gümrük vergisi uygulama kararı almasının Arktik'teki güvenlik durumunu daha da endişeli hale getirdiği belirtiliyor. (Mads Claus Rasmussen/AFP)

• 11/30

  17 Ocak 2026 - İspanya'nın başkenti Madrid'de düzenlenen "OFF February" etkinliğinde zombi kılığına girmiş bir kişi telefonunu kullanıyor. Fransa, İspanya, Birleşik Krallık ve ABD'de başlatılan OFF Hareketi, zaman ve dikkati geri kazanmak için şubatın 28 günü boyunca sosyal medya uygulamalarını telefondan silmeyi öneriyor. İlk etkinliğini bugün düzenleyen hareket, sosyal medya platformlarıyla daha sağlıkl, bağımlılık içermeyen bir ilişki kurulmasını amaçlıyor. Hareketin kurucusu olan sosyolog Diego Hidalgo "Bu dijital zombiler, toplum olarak hepimizi temsil ediyor" diyor. (Oscar del Pozo / AFP)

• 12/30

  16 Ocak 2026 - Güney Kore'nin başkenti Seul'ün gecekondu mahallesi Guryong'da çıkan yangın sonucu dumanlar yükseliyor. Gangnam semtindeki mahallede erken saatlerde çıkan büyük yangın 8 saat süren çalışmaların ardından söndürüldü. Yangında hayatını kaybeden olmadığı ancak bölgede yaşayan 258 kişinin tahliye edildiği bildirildi. Yetkililer, yangının nedenini ve yol açtığı hasarın boyutunun araştırılacağını duyurdu. Genellikle Seul'ün son büyük gecekondu mahallesi diye tanımlanan Guryong'da birçok kişi yeniden yapılanma nedeniyle bölgeden taşındı ancak Gangnam Şehir Planlama Departmanı'na göre hâlâ yaklaşık 336 hane var. (YONHAP / AFP)

• 13/30

  15 Ocak 2026 - İran'ın başkenti Tahran'ın Sadeghieh Meydanı'nda bir adam, yanına fotoğrafta görünmeyen, üzerinde, "Bu, Tahran'ın yeni otobüslerinden biriydi ve parası halkın vergileriyle ödendi" yazan bir tabela yerleştirilen otobüs enkazında. İran'da başlangıçta ekonomik sıkıntıların yol açtığı protesto hareketi, 1979'da iktidara gelmesinden bu yana dini liderliğe yönelik en büyük meydan okumalardan birine dönüştü. İnternetin büyük ölçüde kesildiği ülkede, sınırlı iletişim kanallarından gelen bilgiler, güvenlik güçlerinin sert müdahalesiyle can kaybının hızla arttığını ortaya koyuyor.ABD merkezli İnsan Hakları Aktivistleri Haber Ajansı’na (HRANA) göre, protestolarda en az 2 bin 571 kişi öldü, 18 binden fazla kişi gözaltına alındı. BBC’nin ABD’deki yayın ortağı CBS ise İran içinden ve dışından kaynaklara atıfta bulunarak, protestolarda öldürülenlerin sayısının yaklaşık 12 bin olduğunu ve rakamın 20 bine ulaşabileceğini açıkladı. (Atta Kenare/AFP)

• 14/30

  14 Ocak 2026 - Kurtarma çalışanları Tayland'ın Nakhon Ratchasima eyaletinde inşaat vincinin çökmesi sonucu raydan çıkan trenin vagonunun kaldırılmasını izliyor. Yetkililer, Tayland'da Çin destekli bir hızlı tren projesindeki bir vincin bir yolcu treninin üzerine çökerek raydan çıkmasına neden olduğunu, 32 kişinin öldüğünü ve 64 kişinin de yaralandığını söyledi. (Lillian Suwanrumpha/AFP)

• 15/30

  13 Ocak 2026 - Eğlence severler, Makedonya'nın güneybatısındaki Vevcani köyünde düzenlenen karnaval alayına katıldı. Yaklaşık 1400 yıllık bir geçmişe sahip olan karnaval, her yıl Jülyen takvimine göre Yeni Yıl'ın başlangıcı olan ve Makedon Ortodoks Kilisesi tarafından da kutlanan Aziz Basil Bayramı arifesinde düzenleniyor. Karnaval kapsamında kullanılan maskeler, 2025 yılında Kuzey Makedonya’da ve dünyada yaşanan politik, sosyal ve kültürel gelişmeleri hiciv yoluyla yansıtıyor. Büyük bir gizlilik içinde hazırlanan bu maskeler, yalnızca bir kez kullanılıyor ve sonraki yıllara aktarılmıyor. Karnavalın son gününde maskelerin yakılmasıysa kötülüklerin geride bırakılması ve toplumsal arınmanın simgesi olarak yorumlanıyor. Bu ritüel, Vevcani Karnavalı’nı yaşayan kültürel miras örneklerinden biri haline getiriyor. (Robert Atanasovski/AFP)

• 16/30

  12 Ocak 2026 - Halk arasında Bobi Wine diye bilinen Uganda muhalefet lideri ve Ulusal Birlik Platformu (NUP) başkan adayı Robert Kyagulanyi Ssentamu'nun bir destekçisi, Kampala'da partinin 2026 genel seçimi öncesindeki son mitingi sırasında yüzünü ABD bayrağıyla kapatırken sıkılı yumruğunu kaldırıyor. Liderliğini yaptığı bir gerilla hareketinin Tanzanya'dan da destek alarak başarılı olmasıyla 1986'dan beri Uganda'yı yöneten 81 yaşındaki Yoweri Museveni, cumhurbaşkanlığına bir dönem daha devam etmek istiyor. Perşembe düzenlenecek seçimlerde Museveni'nin bir kez daha kazanması bekleniyor. Uzun iktidarı boyunca göreceli bir istikrar, ekonomik büyüme, eğitimde gelişme ve HIV oranlarında düşüş görülse de muhalefet onu demokrasi karşıtlığıyla suçluyor. (Luis Tato/AFP)

• 17/30

  11 Ocak 2026 - Fransa'nın başkenti Paris'te, İran İslam Cumhuriyeti'ni kınayan kitlesel gösterileri desteklemek amacıyla eylem düzenlendi. İran'da İslam cumhuriyetine karşı üç yıldan uzun süredir düzenlenen en büyük eylemde en az 192 protestocu öldürülürken, yetkililerin gösterileri bastırmak için "katliam" yaptığına dair uyarılar da artıyor. Başlangıçta hayat pahalılığına duyulan öfkeyle başlayan protestolar, 1979 devriminden bu yana İran'da yürürlükte olan teokratik sisteme karşı bir harekete dönüştü ve iki haftadır sürüyor. İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan, göstericilerin itirazlarını görmezden gelmediklerini, sorunları çözmek için çaba gösterdiklerini söyledi. Tahran yönetimi aynı zamanda ülke genelinde internet ve telekomünikasyon kesintisi uyguluyor. (Kiran Ridley/AFP)

• 18/30

  10 Ocak 2026 - Suriye hükümeti güvenlik güçleri, Halep'in Şeyh Maksud mahallesindeki bir sokakta nöbet tutuyor. Bölgedeki çatışmalar günlerdir devam ederken Suriye ordusu, mahallede YPG/SDG’ye yönelik yürüttüğü operasyonun tamamlandığını bugün açıkladı. Açıklamada sivil halka evlerinde kalma çağrısı yapılarak "Çünkü SDG ve PKK terör örgütü unsurları (halkın) arasında saklanmaktadır" dendi. Bugün ayrıca SDG tarafından fırlatıldığı düşünülen drone, vali binasını vurdu. Saldırıda hayatını kaybeden veya yaralanan olup olmadığına dair henüz bir açıklama yapılmadı. (Bakr ALkasem / AFP)

• 19/30

  9 Ocak 2026 - İsrail ordusunun yerinden edilmiş ailelerin yaşadığı çadır kampını bombalamasının ardından Gazze'deki El Şati Mülteci Kampı'ndaki iki Filistinli giysi topluyor. Ekimde Hamas'la ateşkes yapmasına rağmen İsrail, Filistin'e yönelik saldırılarını sürdürüyor. Gazze'deki sivil savunma teşkilatı dünkü hava saldırılarında 5'i çocuk en az 13 kişinin öldürüldüğünü duyurdu. İsrail ise bugünkü açıklamasında "başarısız bir füze" fırlatmasına karşılık olarak "Gazze Şeridi'nin güney ve kuzeyindeki Hamas teröristlerini ve terör altyapısını tam isabetle vurduğunu" savundu. Ateşkesin yürürlüğe girmesinden bu yana İsrail'in düzenlenlediği saldırılarda 439 kişinin öldüğü, 1223 kişinin yaralandığı aktarılıyor. (Omar Al-Qattaa/ AFP)

• 20/30

  8 Ocak 2026 - Fransa’da çiftçiler, Avrupa Birliği’nin Güney Amerika ülkeleriyle imzalamayı planladığı kapsamlı serbest ticaret anlaşmasını protesto etmek için sabaha karşı Paris’e giden yolları ve kentin simge noktalarını trafiğe kapattı. Eylemler, Mercosur anlaşmasının yanı sıra hükümetin tarım politikalarına yönelik tepkileri de içeriyor. Farklı çiftçi sendikalarının çağrısıyla düzenlenen protestolarda, planlanan anlaşmanın Mercosur ülkelerinden AB pazarına ucuz gıda girişini artıracağı ve Avrupalı üreticileri zor durumda bırakacağı savunuldu. Çiftçiler ayrıca hükümetin sığır hastalığıyla mücadelede izlediği politikaya da tepki gösterdi. Koordinasyon Rurale sendikasının üst düzey yöneticilerinden Stephane Pelletier, yaptığı açıklamada, "Öfkeyle umutsuzluk arasındayız. Terk edilmişlik hissi yaşıyoruz; Mercosur bunun en somut örneği" dedi. Çiftçiler, polis kontrol noktalarını aşarak kente girdi. Polis, çatışmadan kaçınarak göstericileri çevreledi. (Gonzalo Fuentes/Reuters)

• 21/30

  7 Ocak 2026 - Arjantin'in Patagonya bölgesindeki şiddetli orman yangınları kontrol altına alınamadı. 700'den fazla yerli ve turist bölgeden tahliye edildi. Arjantin'in Patagonya bölgesinde pazartesi gününden bu yana etkisini artıran yangınlar, özellikle Chubut eyaletine bağlı El Hoyo kasabası ile Puerto Patriada çevresini etkiledi. Alevler çok sayıda evi ve işletmeyi küle çevirdi. Yangının yüksek sıcaklık, şiddetli rüzgar ve uzun süredir devam eden kuraklık nedeniyle hızla yayıldığı bildirildi. El Hoyo Belediye Başkanı César Salamín, yangının gece boyunca da etkisini sürdürdüğünü belirterek "Bize hiç nefes aldırmadı. Gece boyu sıcaklık düşmedi, rüzgar dinmedi. Ancak sabaha karşı biraz duruldu. Aynı anda pek çok cephede mücadele verdik. Elimizdeki kaynaklar yetersiz kaldı" dedi. (Maxi Jonas/Reuters)

• 22/30

  6 Ocak 2026 - Endonezya Ulusal Arama ve Kurtarma Ajansı (BASARNAS) tarafından yayımlanan bu fotoğrafta, Endonezya'nın Kuzey Sulawesi eyaletinin Sitaro bölgesini vuran ani sellerin ardından kurtarma ekipleri ve köylüler mağdurları ararken görülüyor. Ani sellerde en az 14 kişinin hayatını kaybettiği bildirildi. Yetkililer, kayıp kişilerin aranmasına devam edildiğini açıkladı. Yerel kurtarma ajansının sözcüsü Nuriadin Gumeleng, pazartesi sabahı erken saatlerde yağan şiddetli yağmurun, Siau Tagulandang Biaro bölgesinde bulunan Siau adasında ani sellere neden olduğunu söyledi. Ülke afet hafifletme ajansı sözcüsü Abdul Muhari yaptığı açıklamada, ani sellerin ardından en az 444 kişinin yerel okullara ve kiliselere tahliye edildiğini belirtti. (BASARNAS/AP)

• 23/30

  5 Ocak 2025 - Toyosu balık pazarındaki Yeni Yıl müzayedesinin ardından, Tokyo'daki "Sushizanmai" suşi restoranında bir çalışan, 243 kilogramlık bir mavi yüzgeçli ton balığının başını kaldırıyor. Japon bir suşi girişimcisi, Tokyo'nun ana balık pazarında düzenlenen yıllık prestijli yeni yıl müzayedesinde, dev bir mavi yüzgeçli ton balığı için 3,2 milyon dolar ödeyerek, önceki tüm zamanların en yüksek fiyat rekorunu kırdı. Suşi ve sashimiye olan yoğun talep nedeniyle Pasifik mavi yüzgeçli ton balığı geçmişte iklim değişikliği ve aşırı avlanma yüzünden tehdit altındaki türler arasında yer almıştı. Ancak son yıllarda uygulanan koruma önlemleri sayesinde stokların toparlanma sürecine girdiği belirtiliyor. (Yuichi Yamazaki/AFP)

• 24/30

  4 Ocak 2026 - ABD'li kayakçı Nina O'Brien, FIS Alp Disiplini Dünya Kupası'nın Slovenya'da düzenlenen ayağında Kadınlar Slalom kategorisinde yarışırken. Geçen yıl ekimde 60. kez başlayan dünya kupası, bu yıl martta sona erecek. Alp Disiplini dahil FIS bünyesinde düzenlenen diğer kış sporları Eurosport kanallarından izlenebiliyor. (Jure Makovec/AFP)

• 25/30

  3 Ocak 2026 - Venezuela'nın başkenti Karakas'ta patlama sesleri ve uçakların gürültüsünü duyan halk sokakta koşuyor. ABD Başkanı Donald Trump aylardır süren tehditlerin ardından bugün erken saatlerde Venezuela'nın çeşitli yerlerine saldırı başlattı. Yerel saatle gece 2 sularında başlayan saldırıların ardından ülkede OHAL ilan edildi. Sonraki saatlerde Trump, Venezuela Devlet Başkanı Nicolas Maduro ve eşininin yakalanarak ülkeden çıkarıldığını duyurdu. Trump, Güney Amerika ülkesini uyuşturucu nedeniyle hedef aldığını savunurken, Maduro asıl hedefin petrol rezervleri olduğunu söylüyor. (Matias Delacroix/AP)

• 26/30

  2 Ocak 2026 - Angelina Jolie, Mısır'ın Refah Sınır Kapısı'nda Kızılay çalışanlarıyla konuşuyor. Amerikalı oyuncu ve eski BM Özel Elçisi Jolie, Mısır'a nakledilen yaralı Filistinlilerin durumunu görmek ve harap olmuş bölgeye yapılan yardım teslimatlarını incelemek üzere bu ziyareti gerçekleştirdi. Ünlü oyuncu, sınır hattındaki temaslarının yanı sıra El-Ariş Genel Hastanesi'ne giderek tıbbi hizmetleri inceledi. Ziyaret sırasında sağlık personelinin hasta kabul süreçleri ve tedavi çalışmaları hakkında da bilgi aldı. Jolie, "çalışanlara ve gönüllülere gösterdikleri çaba ve emekleri için teşekkür ederek" bölgeden ayrıldı. (Mohamed Arafat/AP)

• 27/30

  1 Ocak 2026 - İsviçre'nin Crans-Montana kayak merkezindeki patlamanın ardından kurtarma ekipleri çalışıyor. Ülkenin kuzeyindeki kayak merkezinde Le Constellation adlı barda yeni yılın ilk saatlerinde çıkan yangında onlarca kişinin hayatını kaybettiği, yaklaşık 100 kişininse yaralandığı bildirildi. Reuters'a göre İtalya Dışişleri Bakanlığı, İsviçre polisinden alınan bilgilere göre yaklaşık 40 kişinin öldüğünü söylese de İsviçreli yetkililer net bir rakam vermedi. Başlangıçta patlama olarak bildirilen yangının nedeni belirsizliğini koruyor ancak yetkililer, bunun bir saldırıdan ziyade kaza gibi göründüğünü belirtiyor. BFM TV'ye konuşan iki tanık yangının, üzerinde maytap olan şampanya şişelerinin ahşap tavana çok yakın taşınması sonucu başladığını söyledi. (Maxime Schmid / AFP)

• 28/30

  31 Aralık 2025 - Sidney'de yılbaşı kutlamalarında Sidney Liman Köprüsü ve Sydney Opera Binası üzerinde gece yarısı gökyüzünü havai fişekler aydınlattı. Avustralya TSİ 16.00 itibarıyla yeni yıla merhaba dedi. Dünyada yılbaşı ilk olarak Samoa ile Kiribati'ye bağlı Kiritimati Adası'nda kutlandı. Avustralya'nın ardından sırasıyla Japonya, Tayvan, Çin ve Rusya yeni yıla girecek ülkeler arasında yer alıyor. (Saeed Khan/AFP)

• 29/30

  30 Aralık 2025 - Peru'nun Cusco bölgesindeki Pampacahua'da, 30 Aralık 2025 tarihinde, Machu Picchu ile Ollantaytambo'yu birbirine bağlayan güzergahta iki tren kafa kafaya çarpıştı. Yetkililer, Peru'nun güneydoğusundaki Machu Picchu'ya giden güzergahta iki turist treni arasında meydana gelen çarpışmada en az bir kişinin öldüğünü ve 40 kişinin yaralandığını bildirdi. Yaralılardan yaklaşık 20’sinin durumunun ciddi olduğunu belirtti. Yaralananlar arasında yabancı turistlerin de bulunduğu aktarıldı. Peru polisi, ağırlıklı olarak turistleri taşıyan trenler arasındaki çarpışmaya ilişkin soruşturma başlattı. (Carolina Paucar/AFP)

• 30/30

  29 Aralık 2025 - Gazze Şeridi'nin merkezindeki Bureyc mülteci kampında yerinden edilmiş bir Filistinli kız çocuk. İsrail ordusu, Bureyc'in doğu bölgelerine hava saldırısı gerçekleştirdi. Refah kentinin doğu bölgeleri topçu atışlarıyla vurulurken, Gazze kentinin doğusu da hedef alındı. Gazze Şeridi'nde 10 Ekim'de yürürlüğe giren ateşkes anlaşmasını hemen her gün ihlal eden İsrail ordusu, Filistinlilere yönelik saldırılarına devam ediyor. Gazze'deki hükümetin verilerine göre, ateşkesin yürürlüğe girmesinden bu yana düzenlenen saldırılarda, 418 sivil yaşamını yitirdi 1141 kişi yaralandı. Gazze Sivil Savunma Müdürlüğü Sözcüsü Mahmud Basal, yaptığı yazılı açıklamada, İsrail'in Gazze Şeridi'ne yönelik saldırıları sonucu evlerini kaybeden Filistinlilerin zorlu kış şartlarına dikkati çekti. Bölgedeki dondurucu hava dalgası nedeniyle Gazze Şeridi'nde bu ay 25 Filistinlinin hayatını kaybettiğini aktaran Basal, bunlar arasında 6 çocuğun olduğunu belirtti. (Eyad Bala/AFP)

Sonuç: Eski Türk dini, en yüce yaratıcı inancını içeren bütünleşik bir dinî sistemdir; vahiy merkezli tevhit ile özdeşleştirilemez

Bu makalede ulaşılan temel sonuç, eski Türk dininin tek bir kavram üzerinden açıklanamayacak kadar karmaşık ve bütünleşik bir dinî sistem olduğudur. Gök Tanrı, Yer-Su, Umay, atalar kültü, şamanik aracılık, kurban ritüelleri, kutsal dağlar, kutsal sular ve görünmeyen ruhlar, birbirinden bağımsız gelenekler değil; aynı kozmolojik yapının birbirini tamamlayan unsurlarıdır. Bu nedenle eski Türk dinini yalnızca "Gök Tanrı inancı" üzerinden tanımlamak, dinî sistemin önemli bir bölümünü görünmez hâle getirmektedir.

Araştırma boyunca görüldüğü üzere, Tengri'nin en yüce varlık olarak kabul edilmesi tartışma konusu değildir. Tartışma konusu, bu kabulün dinler tarihi bakımından tevhit anlamına gelip gelmediğidir. Bu 2 kavram aynı değildir. Bir dinin en üstün yaratıcıyı kabul etmesi ile ilahlığın yalnızca o yaratıcıya tahsis edilmesi arasında temel bir fark vardır. Dinler tarihi literatürü, bu ayrımı uzun zamandır ortaya koymaktadır. Çok sayıda tarihî din, evreni meydana getiren veya tanrılar arasında en yüksek otorite kabul edilen bir ilaha inanmış; buna rağmen tabiatı yöneten, insan kaderini etkileyen, bereket sağlayan veya koruyucu görevler üstlenen başka kutsal varlıklara da dinî işlevler yüklemiştir. Bu nedenle "en yüce yaratıcı" fikri, politeizmin karşıtı değildir; çoğu zaman onun hiyerarşik merkezidir.

Eski Türk dininde de benzer bir yapı görülmektedir. Yer-Su ruhlarına adak sunulması, dağların ve nehirlerin kutsal kabul edilmesi, ataların yaşayanları koruduğuna inanılması, şamanların görünmeyen varlıklarla temas kurarak bilgi getirebildiklerinin düşünülmesi ve çeşitli ritüeller aracılığıyla bu güçlerle ilişki kurulması, kutsallığın yalnızca Tengri'de toplanmadığını göstermektedir. Bu durum, sistemi vahiy merkezli tevhidden ayıran temel özelliktir.

Burada ayrıca "Ay Tengri", "Gün Tengri", "Yer-Su" ve benzeri kavramların metinlerdeki kullanımı da önemlidir. Bu ifadeler, yalnızca edebî mecazlar olarak açıklanabilecek kadar sınırlı değildir. Özellikle Çin kaynakları, İslam coğrafyacılarının kayıtları ve Sibirya ile Altay sahasında 19. ve 20. yüzyılda yapılan etnografik araştırmalar, gök cisimlerinin, tabiat unsurlarının ve ruhların dinî hayat içinde aktif bir konuma sahip olduğunu göstermektedir. Bu nedenle eski Türk dinini değerlendirirken yalnızca yazıtlardaki birkaç ifadeye dayanmak yerine, bütün tarihsel verileri birlikte okumak gerekir.

Makalenin ikinci önemli sonucu, dinler tarihinin metodolojisiyle ilgilidir. Son 2 yüzyılda geliştirilen bazı yaklaşımlar, dinî gelişimi animizmden politeizme, oradan da monoteizme uzanan doğrusal bir çizgi şeklinde açıklamıştır. Buna karşılık vahiy geleneği, insanlık tarihini farklı bir biçimde okur. Tevrat, İncil ve Kur'an'ın ortak anlatısında ilk insan aynı zamanda ilk peygamberdir. İlk inanç tevhiddir. İnsan toplulukları zaman içinde bu inancı bozmuş; kutsallığı farklı varlıklara dağıtmış; bunun üzerine peygamberler gönderilerek insanlar yeniden tevhit inancına çağrılmıştır. Böylece tarih, doğrusal bir ilerleme değil; tevhit → sapma (şirk) → ıslah → yeniden sapma biçiminde tekrar eden döngüsel bir karakter kazanmıştır.

Bu çerçevede eski Türk dini de 2 farklı epistemolojik zeminde okunabilir. Dinler tarihi açısından bakıldığında, en yüce yaratıcı fikrini içeren çok katmanlı bir kutsal evren tasavvurudur. Vahiy perspektifinden bakıldığında ise, bütün toplumlara peygamber gönderildiği kabul edildiğinden, eski Türk toplumlarında görülen Tengri inancı geçmiş vahiylerin izlerini taşıyor olabilir; ancak bu izler zamanla Yer-Su ruhları, atalar kültü ve şamanik uygulamalarla iç içe geçerek özgün bir dinî yapı oluşturmuştur. Bu 2. değerlendirme tarihsel olarak kesin biçimde ispatlanamaz; fakat İslam'ın nübüvvet anlayışı bakımından tutarlı bir yorumdur.

Dolayısıyla eski Türk dinini "İslam'dan önceki tevhit dini" olarak tanımlamak da, onu "basit bir şamanizm" olarak nitelemek de indirgemeci yaklaşımlardır. İlk yaklaşım, kutsal alanın çok katmanlı yapısını göz ardı etmektedir. İkinci yaklaşım ise Tengri merkezli kozmolojik düzeni yeterince dikkate almamaktadır. Daha isabetli olan yaklaşım, eski Türk dinini kendi tarihsel bağlamı içinde, Tengri'nin en yüksek otorite olduğu; fakat kutsallığın Yer-Su ruhları, atalar, şamanik aracılar ve tabiat unsurları arasında da farklı derecelerde paylaşıldığı bütünleşik bir dinî sistem olarak değerlendirmektir.

Bu tespit, eski Türklerin inanç dünyasını küçümsemek veya değersizleştirmek anlamına gelmez. Aksine, onları modern ideolojik beklentilere göre yeniden tanımlamak yerine, kendi tarihsel gerçeklikleri içinde anlamaya çalışmak anlamına gelir. Bilimsel yöntemin gereği de budur. Geçmiş toplumların dinî sistemleri, bugünkü kimlik tartışmalarının ihtiyaçlarına göre yeniden inşa edilmemeli; eldeki yazılı belgeler, arkeolojik bulgular, etnografik veriler ve karşılaştırmalı dinler tarihi ışığında değerlendirilmelidir.

Sonuç olarak, eski Türk dininde Gök Tanrı inancı güçlü ve merkezi bir yere sahiptir; ancak bu merkezi konum, dinî sistemin vahiy merkezli mutlak tevhit esasına dayandığını göstermeye tek başına yeterli değildir. Gök Tanrı'nın yanında Yer-Su ruhlarının, atalar kültünün, şamanik aracılığın ve tabiatın kutsallaştırılmasının sistemli biçimde varlığını sürdürmesi, eski Türk dininin en doğru biçimde "en yüce yaratıcı inancını içeren, çok katmanlı ve bütünleşik bir dinî kozmoloji" olarak tanımlanmasını mümkün kılmaktadır.

^Dipnotlar:

^{Mircea Eliade, *Dinler Tarihine Giriş*, "Göksel Tanrılar" ve "Politeizm" bölümleri.
Samuel Noah Kramer, *History Begins at Sumer*, Sümer kozmolojisi bölümleri.
Henri Frankfort, *Ancient Egyptian Religion*, yaratılış ve tanrılar bölümleri.
Mary Boyce, *Zoroastrians: Their Religious Beliefs and Practices*, Ahura Mazda ve Yazatalar bölümleri.
Kur'an-ı Kerîm: Lokmân 31:25, Zümer 39:38, Zuhruf 43:87, Ankebût 29:61.
İbn Hişâm, *es-Sîre*, Mekke dönemi putperestliği ile ilgili bölümler.
W. Montgomery Watt, *Muhammad at Mecca*, İslam öncesi Arap dini üzerine değerlendirmeler.
Edward Burnett Tylor, *Primitive Culture*, animizm ve dinin evrimi bölümleri.
James George Frazer, *The Golden Bough*, dinin gelişimi üzerine değerlendirmeler.
Kur'an-ı Kerîm: Bakara 2:30-39; Âl-i İmrân 3:19; Enbiyâ 21:25; Fâtır 35:24; Nisâ 4:164; Mü'min 40:78.
İbn Kesîr, *Tefsîru'l-Kur'âni'l-Azîm*, ilgili ayetlerin tefsiri.
Fazlur Rahman, *Major Themes of the Qur'an*, nübüvvet ve tevhit bölümleri.
Mircea Eliade, *Dinler Tarihine Giriş*, tarihsel din tipolojileri üzerine değerlendirmeler.
Jean-Paul Roux, *Türklerin ve Moğolların Eski Dini*.
Mircea Eliade, *Dinler Tarihine Giriş*; *Şamanizm: Arkaik Esrime Teknikleri*.
Bahaeddin Ögel, *Türk Mitolojisi*, Cilt I-II.
İbrahim Kafesoğlu, *Eski Türk Dini*.
Ülker Harva, *Altay Panteonu*.
*Orhun Abideleri*.
Kur'an-ı Kerîm (özellikle Bakara 2:30-39; Âl-i İmrân 3:19; Enbiyâ 21:25; Lokmân 31:25; Zümer 39:38; Fâtır 35:24; Nisâ 4:164; Mü'min 40:78).
Edward Burnett Tylor, *Primitive Culture*.
James George Frazer, *The Golden Bough*.
Mary Boyce, *Zoroastrians: Their Religious Beliefs and Practices*.}

*Bu içerik serbest gazeteci veya konuk yazarlar tarafından hazırlanmıştır. Bu içerikte yer alan görüş ve ifadeler yazara aittir ve Independent Türkçe'nin editöryal politikasını yansıtmayabilir.