Sanayileşme ile birlikte, Dünya’da büyük değişimlerin yaşanmasıyla, toplumun her alanında değişimler meydana geldi. Toplumda yaşanan değişimler, sanatı da etkiledi. Modernizm ile birlikte sanatçılar, geleneksel sanat anlayışını reddetti ve bu dönemde, yeni sanat akımları ortaya çıktı. Bu sanat akımları kapsamında, alışılmışın dışında, izleyiciyi şaşırtan ve iz bırakan eserler ortaya çıktı. Bu yaratıcı eserler, toplumu şaşkına çevirdi. Bu yazımda, modern sanat akımlarından, beni en çok etkileyen sanat akımlarından biri olan “gerçeküstücülük” akımından bahsedeceğim. Psikoloji ve sanatı birleştiren gerçeküstücülük akımı, bireyin bilinçaltını hedef aldı. Gerçeküstücülük akımının en önemli temsilcilerinden biri olan Salvador Dali, sanat tarihine damga vurmuş bir sanatçıdır.
19. yüzyılın sonları ve 20. yüzyılın ortalarını etkisi altına alan Modern Sanat, geleneksel sanat anlayışını reddetti. Bu dönemde sanat, sanatçının yaratıcılığı ve özgür iradesine teslim edildi. Geleneksel sanat anlayışında, soylu sınıfa hizmet eden sanat, soylu sınıfın himayesinden çıkarak, toplumsal konuları ve yaşam mücadelesi veren sıradan insanları konu edindi. Sanatta, soylu insanların olduğu kadar, fakir insanların, güzel görüntülerin olduğu kadar, çirkin ve korkutucu görüntülerin de, önemli olduğu fikri vurgulandı. Avrupa geleneksel sanat anlayışını reddeden Modernizm, Kübizm, Fütirizm, Dadaizm, Gerçeküstücülük (Sürrealizm) gibi modern sanat akımlarını kapsayan bir dönemdir. Sanatçının özgürleştiği bu dönemde, sanatçı, sınırsız düş dünyasıyla, alışılmışın dışında, tuhaf, iz bırakan eserler ortaya çıkardı.
Gerçeküstücülük (Sürrealizm) Akımı
Türkçe’de “Gerçeküstücülük” diye bilinen Sürrealizm akımı, Dadaizm akımından ayrılan, bir sanatçı grubu tarafından oluşturuldu. Fransız edebiyatçılar Andre Breton, Paul Eluard ve Louis Aragon, Dadaizm’in nihilizminden sıyrılarak, yeni bir dünya kurma ümidi ile, Gerçeküstücülük akımını başlattı. Gerçeküstücülük, hem edebiyat, hem de, bir sanat akımı olarak başladı. Gerçeküstücülük akımı, edebiyattan, resim, plastik sanatlar, sinema ve müzik gibi sanatın farklı dallarına yansımıştır.
Gerçeküstücülük akımı, 1924 yılında, Paris’te Andre Breton’un (1896-1966) Gerçeküstücülük Manifestosu’nu yayınlamasıyla başladı. Gerçeküstücülük akımı, iki dünya savaşı arasında gelişen bir sanat akımıdır. Yüzyılın en etkili sanat hareketlerinden olan bu akım, Avrupa’nın hayata bakış açısını değiştirdi. Hatta, üst gerçeklik (sürreal) kelimesi, günlük yaşama girdi.
Gerçeküstücülük (sürrealizm) akımı, Sigmund Freud’un ortaya koyduğu bilinçaltı kuramı ve Karl Marx’ın ideolojisinden etkilendi. Psikoloji ve sanatı birleştiren Gerçeküstücülük, bireyin ruhsal durumundan çok, bilinçaltını hedef almıştır. Bu kapsamda rüyalar, Gerçeküstücülük sanat akımı için önem kazandı. Rasyonel aklın, hayal gücünü durdurduğunu düşünen gerçeküstücüler, bilinçli düşüncelerini baskılamaya çalıştılar. Salvador Dali, Rene Magritte gibi pek çok sanatçı, rüyaları ve bilinçdışında yatan sembolleri inceledi. Sanatçı Joan Miro, rüyalardan yararlanarak, bilinçsiz olarak imgeler üretti. Bundan dolayı, çoğu gerçeküstücülük akımı ile yaratılan eserler, şaşırtıcı, gizemli ve bazen sinir bozucudur.
Bilinçdışındaki düşünceleri keşfe çıkan sanatçılar, soyut sanat eserleri ürettiler. Çoğunlukla imgeleri, mantıksız bir şekilde yan yana getirerek, beklenmedik eserler yarattılar. Gerçeküstücüler, diğer sanat akımlarından farklı olarak, insanların konuşmaktan çekindiği konuları, eserlerinde ele aldılar.
Yirminci Yüzyılın En Üretken Sanatçılarından Biri
Salvador Dali
Gerçeküstücülük akımının en önemli temsilcilerinden biri olan Salvador Dali, yirminci yüzyılın en üretken sanatçılarından biriydi. Ressam, heykel ve baskı sanatçısı, film yapımcısı, moda tasarımcısı olan sanatçı, eserleri kadar kişiliğiyle de, ün kazandı. Sanatçının eserleri, izleyici tarafından zor anlamlandırılmasına rağmen, Dali, sanat tarihine damga vurmuş bir sanatçıdır. Salvador Dali, sıra dışı hayatı ile, diğer gerçeküstücü sanatçılar arasında, değişik bir yere sahipti.
Genellikle, tuhaf şeyleri bir araya getiren sanatçı, halk tarafından büyük ilgi gördü. Bilinçaltının sanata yansıması fikrinden etkilenen sanatçı, 1929 yılında, sürrealist gruba, resmi olarak dahil oldu. Sanatçı, halüsinasyona olan takıntısının, kendisine, çift anlamlı resimler yaratma imkanı sağladığını ifade etti. Dali, çelişkili ve tartışmalı görüşleri nedeniyle, sürrealist gruptan ihraç edildi. Buna rağmen, o grubun en ünlü sanatçılarından biriydi.
İspanya’nın Katalan Bölgesi’ndeki Figueras’ta doğan sanatçı, resimlerini çoğu zaman, “elle boyanmış rüya fotoğrafları” olarak tanımlamıştır. Dali’nin eserlerinin çoğu, rüyalardan, bilinçaltından ve hayal gücünden gelen görüntüleri yansıtır. Dali resimlerinde, izleyiciye mantık dışı bir deneyim yaşatır. Sanatçı kendisini, düş fotoğrafçısı olarak tanımlamıştır. Heykel alanında da, Salvador Dali, kendine özgü, farklı yorumlar ortaya koydu.
Gerçeküstücülük akımı ile üretilen eserler, sonra gelen sanat akımlarına, sanatçılara, edebiyatçılara, mimarlara ilham kaynağı oldu ve ilham kaynağı olmaya da devam edecek.
Kaynakça:
Arte, Umberto (2019), Umberto Arte ile Sanat: Sanatçılar, Akımlar, Resim İncelemeleri, Mitoloji (21. Baskı, Aralık 2021), İstanbul: Destek Yayınları.
Erden, Osman E. (2016), Modern Sanatın Kısa Tarihi (Gözden geçirilmiş 2. Baskı), İstanbul: Hayalperest Yayınevi.
Hodge, Susie (2024), 100 Bayşyapıtta Sanat: En Önemli Sanat Eserleri Ne Anlatıyor?, İstanbul: Say Yayınları.
Hodge, Susie (2021), Modern Sanatın Kısa Öyküsü, İstanbul: Hep Kitap.
*Bu içerik serbest gazeteci veya konuk yazarlar tarafından hazırlanmıştır. Bu içerikte yer alan görüş ve ifadeler yazara aittir ve Independent Türkçe'nin editöryal politikasını yansıtmayabilir.
© The Independentturkish
