Hayati Hassid, Batı kaynaklarında Türk Tom Thumb Paşa, 19. yüzyıl sonu ve 20. yüzyıl başında şov sanatçısı olarak tanındı. Dönemin haberleri onu, Osmanlı sarayının şöhretinden yararlanan kozmopolit bir cüce olarak pazarladılar. Fakat Batı dünyasındaki şöhretini boyunun kısalığı yanında çok dil bilmesine borçluydu.
Osmanlı İmparatorluğu’nda Cüceler
Osmanlı saray teşkilatında özellikle Enderun-ı Hümayun, Darüssaade ve Harem-i Hümayun’da dilsiz ve cüceler kurumsallaşmış bir kesimdi. Genellikle beş veya on kişilik bir kadroyla sınırlıydılar. Bunlar doğuştan veya sonradan kısa boylu olarak saraya alınır, Enderun’un Seferli, Kiler veya Hazine koğuşlarında eğitim görür, okuryazar olanları kütüphane, hastane gibi yerlerde çalıştırılırdı. Başlıca rolleri padişah ve saray halkını eğlendirmek haberleşme sağlamak (dilsizlerle işaret dili kullanarak sır saklama), törenlerde protokol görevi ve yakın hizmetkarlık yapmaktı. Sembolik olarak da cüceler yanında duran padişahın heybetini artırırdı. Bazı cüceler nüfuz sahibi olmuş, tayinlerde etkili olmuş, hatta rüşvet gibi suçlardan ceza almıştı. Bunlardan örneğin III. Murad döneminde Nasuh Ağa veya Zeyrek Ağa meşhurdur. Belgeler bu yapının 17. yüzyıldan 19. yüzyıl sonuna kadar kesintisiz devam ettiğini göstermekle birlikte Tanzimat sonrasında bile nişan, onlarla ilgili emeklilik gibi uygulamalar sürmüştür.
Bazı belgelere yansıyan yönleriyle cücelerin Osmanlı toplumunda korunup sahip çıkıldığı anlaşılmaktadır.
1790 senesinde kimsesiz bir cücenin Enderun’a terbiye için alındığı kaydı vardır. 1847 yılında Bilecik-Mihaliçcik’den yetenekli bir çocuk olan Halil oğlu İbrahim’in doğrudan Şehzade Abdülhamid Efendi’nin hizmetine gönderildiği anlaşılmaktadır. 1899’da Tokatlı Bahri Ağa “Akağalar mesleği”ne resmen kaydedilmişti. Bu, sarayın “evlatlık” sistemiyle cüceleri yetiştirdiğini, onlara ağa unvanı verdiğini gösterir.
1878 yılında Darüssaade hademesi Latif Ağa’ya maaşlı tekaüt dilsiz ve cüce ağalara un-arpanın düzenli verilmesi ve İsakçı’dan araba teminiyle köye gönderildiği görülmektedir. Nüzul Emini’ne tezkireyle iaşe emri, devletin bu grubu düzenli beslediğini ve emeklilikte koruduğunu kanıtlamaktadır. Bir başka belgede 1860 senesinde Cüce Osman Ağa’ya nişan verilmesi, sıradan bir hizmetkâra değil, saray içi seçkin bir statüye işaret etmektedir. 1896 yılında Sabıkalı Cüce Hüseyin’in tehditle para-alma ve cam kırma suçundan Diyarbekir’e sürgünü, cücelerin dokunulmaz olmadığını; suç işleyenlerin diğer tebaa gibi cezalandırıldığını gösteriyor.
 |
Kısacası Osmanlı İmparatorluğu’nda, özellikle sarayda cüceler yaygın olarak bulunurdu. Genellikle 5-10 kişi arasında değişen sayılarda Enderun’da eğitim alır, padişahı eğlendirir, bazen sarayda önemli roller üstlenirlerdi. Hayati Hassid gibi uluslararası sirk ve fuarlarda lisan bilen ünlü olan bir başka örnek pek yoktur ki, Batı’da cüce olarak tanınmış olsun.
Osmanlı saray cüceleri daha çok iç hizmette, eğlence amacıyla ve bazen siyasi nüfuzla öne çıkardı.
Mesela bunlardan III. Murad döneminde Cüce Nasuh ve Cüce Cuhud saray soytarıları olarak sultanı etkilemiş, tayinlerde rol oynamış ve rüşvetle servet biriktirmişlerdi.
Yine bunlardan Malatyalı Zeyrek Cüce, kitap düşkünü olarak tanınıp, Sultan III. Murad Divanı ve sünnet düğün surnamelerini hazırlamış kültürlü bir isimdi.
Bunlardan Cüce Mehmed Ağa, III. Murad döneminde sarayda aktifti. Kaynaklarda geçen Cüce Habib, II. Murad’ın nedimi, gezintilerde latife söylediği biliniyor. Cüce Bekir ise I. Ahmed döneminde zeki ve esprili olarak kayda geçmiştir. Sultan İbrahim’in küçük cücesi trajik sonla boğdurulmuş olmasıyla anılır.
20. yüzyıl başı Ahlatlı Ali Şamil Enver Paşa tarafından saraya getirilmiş, hazırcevap biri olup daha sonra Çankaya Köşkü’nde yaşamıştı.
Hassid Hayati Kimdir?
1852 yılında o dönemde Osmanlı İmparatorluğu’na bağlı Selanik’te Sefarad Yahudi ebeveynler David ve Ester Hassid’in oğlu olarak doğdu. Cücelik nedeniyle 5 yaşında büyümeyi durdurdu. Boyu yaklaşık 76 cm ağırlığı ise yaklaşık 17 kg idi. Türkçe, Arapça, Fransızca, Almanca, İspanyolca, İtalyanca ve Yunanca olarak yedi dil konuşabiliyordu.
Yaklaşık 20 yaşındayken İstanbul’da Sultan II. Abdülhamid’in sarayında eğlence düzenlediği; genellikle haremin çocukları için şarkı, dans ve sihirbazlık gösterileri yaptığı bilinmektedir. Tanıtımcılar, onun resmi saray soytarısı olduğu veya “Paşa” unvanı aldığı iddialarını pazarlama amacıyla abartmışlardır. Daha sonra Paris’te sahne aldıktan sonra İngiliz impresario Lloyd Forsyth tarafından İngiltere’ye getirildi ve burada “Paşa Hayati Hassid, Türk Tom Thumb” olarak tanıtıldı.
Avrupa, İngiltere, Avustralya, Yeni Zelanda, Kanada ve ABD’de geniş turnede bulundu. Tiny Town’da belediye başkanı, Lilliputian Circus’ta ringmaster olarak rol aldı. Coney Island ve dünya fuarlarındaki cüce köylerinde sahne aldı. Gelirini artırmak için sıklıkla kendi fotoğraflı hatıra kartpostallarını sattı.
 |
 |
I. Dünya Savaşı Zorlukları
1914’te Avustralya turnesindeyken Osmanlı İmparatorluğu’nun savaşa girmesi, seyahatleri ve kökeni nedeniyle casusluk şüphesi yarattı. Menajeri tarafından ihbar edilince tutuklandı ve geçici olarak “Avrupalı Tom Thumb” adını aldı. İngiltere’ye sadakat yemini etti, Selanik’in Yunanistan’a geçişinden sonra Yunan vatandaşlığını öne sürerek ücret davasını kazandı ve ardından ABD’ye yerleşti.
Hayati ve ekibi, Avustralya ve Yeni Zelanda’nın yanı sıra Avrupa’nın çoğu ülkesinde de sahne aldı. Topluluk Kanada ve Amerika Birleşik Devletleri’ni de gezdi.
Öyle küçüktüler ki, ABD göçmenlik görevlileri onları sakat saydı ve ülkeye girişlerini engellemek istedi. Ancak bir gün düşündükten sonra New York’a girmelerine izin verildi ve özel vagonlarla Cincinnati’ye geldiler.
Zamanla büyük bir grupla sahne almak sıkıcı hale gelince Hayati tek başına çalışmaya başladı. Gösterisi pek bir şey içermiyordu. Genellikle yan şovlarda bir tuhaflık olarak sergileniyor, sadece oturup bakılmaktan başka bir şey yapmıyordu. İngiliz mizah dergisi Punch’ın 15 Ocak 1908 tarihli sayısında, Londra’nın Islington semtinde sürekli bir ucube gösteri niteliğindeki “Mammoth Fun City”de Hayati’yi gören bir muhabirin raporu şöyleydi:
“Çoğunlukla okul çocuklarıdır ve Türk Tom Thumb’ı, küçük hasır sandalyesinde oturup kendi fotoğraflı kartpostallarını satarken izlemektedirler. Dikkati dağıldığında çocuklar birbirlerine bakıp kıkırdamalarını bastırırlar. Sonra o döndüğünde olağanüstü bir hızla yapmacık bir ciddiyete bürünürler. Onu görmek için giriş ücreti yok. Ben de ona bakıyorum, ama umarım T. T. T. hiçbirimize aldırmıyordur. O da sadece kartpostalları uzatıyor ve penileri sessiz, duygusuz bir vakarla cebe indiriyor.”
Hayeti’nin yolculukları sonunda onu Cincinnati’deki Chester Park’a getirdi. Haftada 42 dolar kazanıyordu ve hemen hemen sadece sandalyesinde oturup kartpostal satarak hayatını idame ettirdi. Asla zam istemedi ve şöyle açıkladı: “Küçük bir midesi olan adamın çok paraya ne ihtiyacı var ki?”
Cincinnati’deyken çocukluk arkadaşı Leon Ben Mayor ile buluştu. Cincinnati Post’un 29 Nisan 1919 tarihli haberine göre Ben Mayor şöyle demişti:
“Onu Selanik’te çocukken tanırdım, bu yüzden onu bedavaya misafir etmekten memnun oldum. Sanki eve küçük bir çocuk almak gibiydi. Ama o haftada 5 dolar yatılı pansiyon ücreti ödemekte ısrar etti.
Hayati, Ben Mayor’ın çocuklarından birinin artık kullanmadığı bebek beşiğinde uyuyordu. Sağlığı bozuldukça Ben Mayor bazen onu beşiğe kaldırmak zorunda kalıyordu. Türk Tom Thumb, 67 yaşında, 27 Nisan 1919’da hayatını kaybetti. Ben Mayor ve bir başka hemşerisi Vita Habib cenazeyi düzenlerken gömülmek üzere çocuk boyunda bir tabut satın aldılar.
İslami bir devlet olan Osmanlı İmparatorluğu vatandaşının bir Yahudi mezarlığına gömülmüş olması bazılarını şaşırtabilir ancak Hayati, 1492’de Katolik fethinden sonra İspanya’dan kovulan binlerce Sefarad Yahudisi ailelerinden birinden geliyordu.
Son Yılları ve Ölümü
 |
 |
|||
ABD’de sağlığı bozuldu ve yaklaşık 67 yaşında, 27 Nisan 1919’da öldü. “Türk” sahne kimliğine rağmen Sefarad Yahudi kökenini yansıtan şekilde, Cincinnati Price Hill’deki Judah Touro Yahudi Mezarlığı’na gömüldü. Yurt dışındaki şov hayatından ötürü Osmanlı döneminden geriye en çok fotoğrafı kalan cüce Hayati Hassid’dir.
Kaynak
TS.MA.e, TSMA No: 8194/1, 857-46, H-30-08-1263 (Bilecik Livası Kaymakamı Hacı Mehmed Şakir’in bildirisi).
İ..DH., 452-29905, H-29-07-1276 (Cüce Osman Ağa’ya nişan itası).
ZB., 419-29, R-27-10-1313 (Cüce Hüseyin’in Diyarbekir sürgünü).
HAT, 179-8077, H-29-12-1204 (Sadr-ı sabık Hasan Paşa eşyalarından kimsesiz cücenin Enderun’a verilmesi).
AE.SAMD.III, 222-21420, H-10-09-1117 (Cüce Halil’e 40 akçe sadaka).
A. } MKT.MHM., 178-26, H-10-08-1276 (Cüce Osman Ağa’ya 5. rütbe nişan imal ve irsali).
HH.İ…, 123-75, H-29-12-1316 (Tokadlı Cüce Bahri Ağa’nın Akağalar’a kaydı).
MB.İ…, 49-187, H-09-02-1296 (Cüce Latif Ağa’nın maaşlı tekaüdü).
AE.SMMD.IV., 13-1419, H-19-01-1085 (Dilsiz ve cüce ağalara un verilmesi).
AE.SMMD.IV., 13-1372, H-21-11-1084 (Dilsiz ve cüce ağalara arpa verilmesi ve nakli).
Bogart, J. (2022, September 6). How did a court jester from the Ottoman Empire end up buried in Cincinnati? Cincinnati Magazine. https://www.cincinnatimagazine.com/article/how-did-a-court-jester-from-the-ottoman-empire-end-up-buried-in-cincinnati
Mundie, J. G. (n.d.). Turkish Tom Thumb. MissionCREEP. Retrieved February 12, 2026, from https://www.missioncreep.com/mundie/gallery/little/little27.htm
Pembenar. (2025, February 3). 7 dil konuştu, bir kere zam istemedi! ‘Türk parmak çocuk’ haremin casusu muydu? Milliyet. https://www.milliyet.com.tr/pembenar/7-dil-konustu-bir-kere-zam-istemedi-turk-parmak-cocuk-haremin-casusu-muydu-7294350
Wellcome Collection. (n.d.). The Turkish Tom Thumb (Pasha Hayati Hassid): Height 30 inches, speaks seven languages. https://wellcomecollection.org/works/pqf26e5n
*Bu içerik serbest gazeteci veya konuk yazarlar tarafından hazırlanmıştır. Bu içerikte yer alan görüş ve ifadeler yazara aittir ve Independent Türkçe'nin editöryal politikasını yansıtmayabilir.
© The Independentturkish
