2020 yılından bu yana, çeşitli dönemlerde TOBB ETÜ Taşkent öğrencilerine ders vermekteyim. Bu sebepten, İpek Yolu, Orta Koridor, Türk Devletleri Teşkilatı ve Orta Asya ile ilgili akademik çalışmalara da devam etmekteyim.
Bu yazımda, bu hafta gerçekleşen Türkiye- Özbekistan 4+4 formatındaki üst düzey toplantı vesilesiyle, genel bir Özbekistan ve TDT analizi sunmaya çalıştım.
Avrasya’nın merkezinde yer alan Özbekistan, coğrafi olarak denize erişimi olmayan ve dünyada nadir görülen biçimde “çifte karasal” (double landlocked) bir devlettir. Bu durum, klasik jeopolitik yaklaşımlarda çoğu zaman yapısal bir dezavantaj olarak değerlendirilmiştir. Ancak 21. Yüzyılın yeni lojistik imkanları sayesinde, bağlantısallık, ticaret koridorları ve çok katmanlı güvenlik anlayışı çerçevesinde bakıldığında, Özbekistan’ın bu konumuna karşısın lojistik ve tedarik zincirini güçlendirebilmesi, artık coğrafyanın kader olmaktan çıkabileceğinin bir göstergesidir.
Bu yaklaşım, Avrasya’nın merkezî coğrafyasını küresel siyasetin anahtarı olarak gören Heartland perspektifiyle de örtüşmektedir. Nitekim, bu çerçevede kaleme alınan akademik çalışmalardan biri olan ve benim de katkı sunduğum Springer yayınevinden çıkan kitaptaki kaleme aldığım bölümde, Orta Asya’nın ulaştırma koridorları, jeoekonomik dönüşümü ve çok taraflı bağlantısallık stratejilerini ele aldım (DOI: 10.1007/978-3-032-01118-3_15).
Söz konusu çalışmada, Orta Asya’nın yalnızca transit bir coğrafya olmadığı; güvenlik, ticaret, enerji ve diplomasi eksenlerinin kesiştiği bir jeoekonomik merkez hâline geldiği vurgulanmaktadır. Bu analiz, Türkiye–Özbekistan ilişkilerinin neden yalnızca ikili değil, bölgesel ve çok taraflı bir stratejik bağlamda ele alınması gerektiğini de ortaya koymaktadır.
Türkiye–Özbekistan 4+4 Mekanizması: Güvenlik Boyutunun Kurumsallaşması
Türkiye ile Özbekistan arasındaki ilişkiler, son yıllarda ekonomik ve kültürel yakınlığın ötesine geçerek güvenlik ve savunma iş birliği boyutunda da yeni bir safhaya girmiştir. Türkiye Cumhuriyeti Dışişleri Bakanlığı’nın resmî açıklamalarında da yer alan Türkiye–Özbekistan 4+4 Dışişleri , İçişleri, ve Savunma Bakanları ile İstihbarat Başkanları Toplantı Mekanizması, bu dönüşümün kurumsal ifadesidir.
Bu mekanizma, yalnızca askerî iş birliği veya savunma sanayiiyle sınırlı değildir. Aynı zamanda ulaştırma koridorlarının güvenliği, kritik altyapıların korunması, bölgesel istikrar ve tehdit algılarının eşgüdümü gibi konuları da kapsamaktadır. Orta Koridor’un artan jeoekonomik önemi dikkate alındığında, bu tür güvenlik temelli diplomatik platformların önemi daha da belirginleşmektedir.
Orta Koridor ve Türkiye’nin Stratejik Tamamlayıcı Rolü
Denize doğrudan erişimi olmayan Özbekistan için Orta Koridor, yalnızca bir ticaret hattı değil; ekonomik sürdürülebilirliğin ve dış politika manevra alanının temel unsurlarından biridir. Çin’den başlayarak Orta Asya, Hazar Havzası, Güney Kafkasya ve Türkiye üzerinden Avrupa’ya uzanan bu hat, Özbekistan’ın küresel pazarlara erişiminde hayati bir rol oynamaktadır.
Özbekistan’ın istikrarlı nüfus artışı ve genç nüfusu, insan kaynağını yönünden Özbekistan adina önemli bir potansiyel avantajlarıdır. 2024 ile 2025 arası 36.4 milyondan 37.5 milyon üzeri nüfusa ulaşarak, bir yılda nüfusun bir milyondan fazla artmıştır. Artan nüfus sayesinde genç demografik yapı, ülkeyi İpek Yolu’nun çağdaş versiyonlarını yeniden canlandırmaya elverişli kılmaktadır.
Türkiye ise coğrafi konumu, NATO üyeliği, Avrupa ile birçok konuda bütünleşik yapısı ve çok yönlü diplomatik kapasitesi sayesinde, bu koridorun en istikrarlı ve güvenilir halkalarından biri konumundadır. Türkiye–Özbekistan ilişkileri bu noktada bir rekabet değil, açık biçimde stratejik tamamlayıcılık üretmektedir. Türkiye’nin lojistik altyapısı ve diplomatik ağı, Özbekistan’ın Avrasya içlerinden küresel pazarlara açılmasını mümkün kılmaktadır.
Türk Devletleri Teşkilatı: Bağlantısallığın Çok Taraflı Çerçevesi
Bu stratejik yakınlaşma, yalnızca ikili ilişkilerle sınırlı değildir. Türk Devletleri Teşkilatı (TDT), Türkiye ve Özbekistan arasındaki iş birliğini çok taraflı ve kurumsal bir zemine taşımaktadır. TDT, ulaştırma, gümrük, dijitalleşme, enerji ve güvenlik gibi alanlarda üye ülkeler arasında politika uyumunu artırmayı hedeflemektedir.
Orta Koridor’un başarısı da büyük ölçüde bu tür çok taraflı koordinasyon mekanizmalarına bağlıdır. Türkiye ve Özbekistan, TDT çatısı altında yalnızca kendi ulusal çıkarlarını değil; Türk dünyasının bütüncül bağlantısallık vizyonunu da şekillendiren iki kilit aktör olarak öne çıkmaktadır.
Sonuç: Güvenlik ve Bağlantısallığın Kesişim Noktasında Türkiye–Özbekistan Ortaklığı
Türkiye–Özbekistan 4+4 Mekanizması, günümüz Avrasya jeopolitiğinde güvenlik ile bağlantısallığın artık birbirinden ayrı düşünülemeyeceğini açık biçimde göstermektedir. Orta Koridor’un yükselen önemi, Türk Devletleri Teşkilatı’nın kurumsal çerçevesi ve iki ülke arasındaki stratejik tamamlayıcılık, bu ortaklığı klasik ikili ilişkilerin ötesine taşımaktadır.
Özbekistan’ın İpek Yolu’nun kalbinde yer alan konumu, Türkiye ile geliştirilen bu çok katmanlı iş birliği sayesinde bir dezavantaj olmaktan çıkmakta. Özbekistan, Avrasya’nın kalbinde aktif bir jeoekonomik ve jeopolitik merkez olma yolunda ilerlemektedir.
Kaynakça
1. **T.C. Dışişleri Bakanlığı**
*Türkiye–Özbekistan Ortak Stratejik Planlama Grubu Dördüncü Toplantısı ve 4+4 Mekanizması Birinci Toplantısı (20 Ocak 2026, Ankara).*
Erişim:
[https://www.mfa.gov.tr/turkiye-ozbekistan-ortak-stratejik-planlama-grubu-dorduncu-toplantisi-ve-4-4-mekanizmasi-birinci-toplantisi-20-ocak-2026-ankara.tr.mfa](https://www.mfa.gov.tr/turkiye-ozbekistan-ortak-stratejik-planlama-grubu-dorduncu-toplantisi-ve-4-4-mekanizmasi-birinci-toplantisi-20-ocak-2026-ankara.tr.mfa)
2. **Anadolu Ajansı (AA)**
*Bakan Fidan, Türkiye–Özbekistan 4+4 Mekanizması Birinci Toplantısı’na Katıldı.*
Erişim:
[https://www.aa.com.tr/tr/gundem/bakan-fidan-turkiye-ozbekistan-4-4-mekanizmasi-birinci-toplantisina-katildi/3805377](https://www.aa.com.tr/tr/gundem/bakan-fidan-turkiye-ozbekistan-4-4-mekanizmasi-birinci-toplantisina-katildi/3805377)
3. **Diriöz, Ali Oğuz**
*The Organization of Turkic States: Contributing to Regional Peace and Cooperation.*
In: AlDajani, I. M. & Leiner, M. (Eds.), **Adaptivity of Science in Reconciliation, Conflict Transformation and Peace Studies**.
Springer, Cham, 2026.
DOI: [https://doi.org/10.1007/978-3-032-01118-3_15](https://doi.org/10.1007/978-3-032-01118-3_15)
4. **SpringerLink**
*Adaptivity of Science in Reconciliation, Conflict Transformation and Peace Studies* (Kitap ana sayfası).
Erişim:
[https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-032-01118-3](https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-032-01118-3)
5. **World Bank**
*Uzbekistan – Population Data and Demographic Indicators.*
Erişim:
[https://data.worldbank.org/country/uzbekistan](https://data.worldbank.org/country/uzbekistan)
6. **Türk Devletleri Teşkilatı (TDT)**
*Türk Devletleri Teşkilatı Resmî Belgeleri ve Kurumsal Bilgiler.*
Erişim:
[https://www.ots.org](https://www.ots.org)
*Bu içerik serbest gazeteci veya konuk yazarlar tarafından hazırlanmıştır. Bu içerikte yer alan görüş ve ifadeler yazara aittir ve Independent Türkçe'nin editöryal politikasını yansıtmayabilir.
© The Independentturkish
