Binlerce kadın ve çocuğun "elma kokusu"yla hayatını kaybettiği katliam: Halepçe

Irak'ta Kürtlere yönelik Enfal ile başlayan katliamlar zincirinin son halkası Halepçe'nin üzerinden 33 yıl geçmesine rağmen acılar dünkü gibi taze

Halepçe'de katledilenlerin defnedildiği mezarlık / Fotoğraf: Independent Türkçe

Saddam Hüseyin'in, İran-Irak savaşında Tahran yönetimine destek veren Peşmergeleri cezalandırmak için 16 Mart 1988'de Irak'ın Süleymaniye vilayetine bağlı Halepçe'de gerçekleştirdiği kimyasal katliamın üzerinden 33 yıl geçti.

Irak Kürdistan Bölgesi'nde (IKB), İran sınırının 15 kilometre batısında, Süleymaniye vilayetinin 61 kilometre güneydoğusunda, başkent Bağdat'ın 241 kilometre kuzeydoğusunda bulunan ve nüfusunun çoğu Kürtlerden oluşan Halepçe kenti, bundan 33 yıl önce tarih sayfalarına kazınan katliamlardan birine sahne oldu. 

Halepçe katliamı, Saddam'ın yıllarca kendisine karşı savaşan ve 11 Mart 1970'te özerklik anlaşması yaptığı ve İran-Irak savaşında "düşmanla işbirliği" yaptığını iddia ettiği Kürtleri cezalandırmanın bir biçimiydi. 

fazla oku

Bu bölüm, konuyla ilgili referans noktalarını içerir. (Related Nodes field)


Kürtlerle Saddam anlaşmazlığının tarihsel arka planı

Osmanlı İmparatorluğu'nun dağılmasıyla sonuçlanan I. Dünya Savaşı'ndan sonra İngiliz mandasına giren Irak, 1932'de bağımsızlığını kazandı ancak 1958'deki Abdülkerim Kasım darbesine kadar Birleşik Krallık himayesinde krallıkla yönetildi. Bu süre boyunca Irak Kürtleri ile uzlaşı sağlayamayan Bağdat yönetimleri, İngiliz subaylar desteğinde ve bazen de bilfiil katılmalarıyla Peşmergelere karşı savaşı tercih etti. 

Abdülkerim Kasım darbesiyle hazırlanan anayasada Kürtlerin taleplerinin bir kısmı karşılandı ancak Kasım rejimi, 1963'te yerini Albay Abdülselam Arif ve Baas Partisi'nin birlikte düzenlediği darbeye bıraktı. 

Irak'ı 34 yıl boyunca demir yumrukla yöneten Saddam Hüseyin, 1969'dan sonra Baas yönetimini tamamen ele geçirdi ve darbeler dönemini kapatarak 1979'da resmen ülkenin lideri oldu. 

Saddam'ın Kürtlerle ilişkileri inişli-çıkışlı ve sancılı olmasına rağmen, Molla Mustafa Barzani liderliğindeki Peşmergeler, en büyük kazanımlarını Saddam döneminde elde etti. 

Özerklik anlaşması Kerkük pürüzüne takılınca çatışmalar tekrar başladı

Ancak 11 Mart 1970 tarihinde Barzani ile Saddam arasında sağlanan özerklik anlaşması Kerkük pürüzüne takılınca çatışmalar yeniden başladı. 

Bu esnada Kürtlerin önemli destekçilerinden İran Şahı Muhammed Rıza Pehlevi ile Kürtlerin rakibi Saddam'ın, dönemin ABD Dışişleri Bakanı Henry Alfred Kissinger tarafından 1975'te Cezayir Anlaşması'nda razı edilmesi, Peşmergelerin tarihsel bir yenilgiyle karşı karşıya kalmasına yol açtı. 

 

Gazeteci Ramazan Öztürk’ün çekmiş olduğu fotoğrafın tuvale yansıtılmış hali
Gazeteci Ramazan Öztürk'ün çekmiş olduğu fotoğrafın tuvale yansıtılmış hali / Fotoğraf: Independent Türkçe

 

İran'da Ayetullah Ruhullah Humeyni liderliğinde gerçekleşen devrimden sonra Tahran yönetimiyle olan Cezayir Anlaşması'nı iptal eden Saddam, İran'ın güneyindeki Arapların çoğunlukla yaşadığı Abadan ve Hürremşehr kentlerine girdi. 

Yaklaşık 8 yıl devam eden İran-Irak savaşında Tahran yönetimi, Saddam rejimini zayıflatmak için Kürtleri destekledi. Halepçe, buna öfkelenen Saddam'ın Kürtlere yönelik katliamlar zincirinin son halkasıydı. 

Enfal ile başlayan katliamlar zincirinin son halkası: Halepçe

Saddam yönetimindeki Irak, 1980'li yılların ortalarında, bir yandan İran'la çatışırken, diğer yandan da Mesut Barzani liderliğindeki Kürdistan Demokrat Partisi (KDP) ile Celal Talabani liderliğindeki Kürdistan Yurtseverler Birliği'ne (KYB) karşı da çatışıyordu. KDP ve KYB'nin Saddam yönetimine karşı 'Kürdistani Cephe' adı altında birleşmesi ve Süleymaniye çevresini kontrol altına almaya başlaması Saddam'ı zor duruma düşürmüştü.

Halepçe katliamı, Saddam'ın bu ittifaka karşı bir cevap olarak 1983'te Barzan bölgesine yönelik saldırıyla başlattığı ve adını anlamı "ganimet" olan Kur'an'daki bir sureden aldığı Enfal operasyonlarının bir devamı olarak gerçekleşti. 

Halepçe'de 16 Mart 1988'de yaklaşık 5 saat süren kimyasal bombardıman sonrası, çoğunluğu çocuk ve kadın 6 bin 357 kişi zehirlenerek öldü, 14 bin 765 kişi de ağır derecede yaralandı. Dünya Sağlık Örgütü'nün (WHO) raporuna göre bu kimyasal saldırı, günümüze kadar 43 bin 753 aşkın kişinin ölümüne, 61 bin fazla kişinin de sakat kalmasına sebep oldu.

Enfal operasyonları süresince gerçekleştirilen kara harekatları, hava bombardımanları, yerleşkelerin sistematik bir şekilde yıkılması, toplu zorunlu göçler, idam mangaları ve kimyasal silah kullanımı sonucunda 200 bine yakın Kürt katledilirken, 1 milyonu aşkın insan da yerinden oldu. Bunun yanında Kürtlerin yaşadığı bölgede 4 bini aşkın köy yakılıp yıkılırken; camiler, okullar, hastaneler ve kiliseler yerle bir edildi.

Halepçe'yi zehirleme görevi "Kimyasal Ali"ye verildi

Savaş tüm şiddetiyle sürerken, 15 Mart 1988'de İran ordusu "Zafer-7 Harekatı" adıyla Irak'ın içlerine doğru bir taarruz başlattı. KYB'ye bağlı Peşmergeler de İran askerleriyle birlikte gece botlarla Derbendihan Gölü'nün güneyine çıktı ve Süleymaniye karayolunu tuttu. Bölgede 4 bin askeri bulunan Irak ordusunun, tüm iletişim hatları kesildiği için Bağdat'la bağı kopmuştu.  

 

Halepçe katliamı anıtı
Halepçe katliamı anıtı / Fotoğraf: Independent Türkçe

 

Bölgenin Kürtlerin denetimine girmesi ve İran ordusunun Irak içinde ilerlemesi Saddam'ı çok kızdırdı. Bunun üzerine Saddam, Halepçe katliamının baş sorumlusu olan kuzeni "Kimyasal Ali" lakaplı Hasan Ali Mecid'i önce Baas Partisi'nin Kuzey Bürosu Genel Sekreteri olarak atadı. Daha sonra kuzeydeki tüm devlet birimlerini yönetme yetkisi vererek kendisiyle eşdeğer yetkilerle donattı. 

Mecid komutasındaki Irak ordusu, önce Kürt güçlerin kontrolüne geçen Halepçe'ye karşı hava bombardımanı ve ardından topçu ateşiyle 16 Mart'ta topyekün bir saldırı başlattı. Bunun üzerine Halepçe'deki Kürt savaşçılar ve kasabadaki erkeklerin büyük bölümü çevredeki dağlara çekilirken geride çocuk, kadın ve yaşlılar kaldı. 

Uzun yıllar devam eden çatışmalar nedeniyle bu durumu normal karşılayan Halepçe halkının önemli bir bölümü gündelik yaşamına devam ederken, bazıları da gelişmelerden endişe ederken sığınaklara saklandı. 

Halepçeliler "elma kokusu"yla can verdi

Kimyasal Ali, kimyasal silahın etkili olabilmesi için önce evleri konvansiyonel silahlarla bombalayarak camların kırılmasını sağlamış ardından kimyasal bombaları devreye sokmuştu. 

16 Mart 1988'de zehirli gaz bombalarını taşıyan sekiz MiG-23 uçağı, Halepçe kasabasına bomba yağdırdı. İkinci saldırı başladığında ortaya kesif bir koku yayıldı. Kurtulanların "elma kokusu"na benzettiği kokuya kimse anlam verememişti. 

Mecid'in bombardımanda kullandığı hardal, sarin ve VX gibi gazların kokusunu genizlerinde hisseden Halepçe'deki canlılar birer birer toprağa düştü. İnsanlar, hayvanlar ve diğer tüm canlılar…

17 Mart'a kadar süren saldırılarda "kurtulabilirim" umuduyla kimisi kaçtığı dağ yolunda, kimisi ektiği tarlasında, kimisi bir duvar dibinde, kimisi ise yol ortasında soluduğu gazdan derileri yanmış ve solunum sistemleri çökmüş halde ölüme yakalandı. 

 

Halepçe katliamı 33 yılında
Halepçe katliamı 33 yılında / Fotoğraf: Twitter

 

Katliamın tanıkları

Saldırıdan önce sığınaklara saklananlardan biri olan, kimyasal saldırıda 3 çocuğu ile beraber eşini ve birçok yakınını kaybeden Ş.R. isimli Halepçeli kadının yıllar sonra bile Süleymaniye'de olanları anlatırken gözyaşlarına boğulması katliamın farklı boyutlarını gözler önüne seriyordu: 

"Ardı ardına bombalar atıldı. Önce çöp gibi kötü bir kokuydu. Sonra elma kokusuna benzer bir kokuya dönüştü. Sonra yumurta gibi kokmaya başladı. Dışarı baktım. Çok sessizdi, ama hayvanlar ölüyordu. Gözlerimiz gittikçe kızarıyordu ve bazılarımızın gözleri yaşarıyordu. Kaçmaya karar verdik. Koşuyormuş gibi hızlı hızlı nefes alıyorduk. Her tarafta insanlar ölüyordu. Çocuklarıyla yol alamayacaklarını anlayan anne ve babalar çocuklarını sokak ve yol kenarında bırakıyorlardı. İleri derecede yaşlılarda duvar diplerine bırakılıyordu. Koşuyorlar, nefes alamaz duruma geliyorlar ve ölüyorlardı. Sokaklar, duvar dipleri kıvrılmış cesetlerle doluydu. O günü dünmüş gibi hatırlıyorum ve hala uykularıma giriyor."

Katliamın sembolü baba ve oğul

Katliamdan sonra Halepçe'ye ilk gidenlerden biri de gazeteci Ramazan Öztürk'tü. Öztürk'ün çektiği fotoğraflardan birinde, bombardıman sırasında oğlunu alıp kaçmak isterken bir merdiven başında düşüp yaşamını yitiren Ömer Xawer yer alıyordu. 

Öztürk'ün çektiği bu fotoğraf Halepçe trajedisinin de sembolü olmuştu. Sonraki yıllarda Halepçe'de Ömer Xawer'in büstü yapıldı. Öztürk, yıllar sonra Halepçe'ye gidip büstü yapan heykeltıraşa "Neden Ömer Xawer?" diye sorduğunda heykeltıraşın verdiği cevap dikkat çekiciydi: "Ömer Xawer ölürken bile çocuğuna ağırlığını vermemek için kolundan destek almış. Son nefesini verirken bile o koruma duygusuyla, babalık duygusuyla hareket etmiş.

 

Katliamın sembolü baba ve oğul
Katliamın sembolü baba ve oğulun heykeli / Fotoğraf: Independent Türkçe

 

Süleymaniye Üniversitesi Tıp Fakültesi öğretim üyesi Prof. Fuat Baban, 7 Aralık 2002 tarihli 'The Sydney Morning Herald' gazetesinde yayımlanan 'Experiment in Evil' başlıklı makalesinde, Halepçe'de engelli doğum oranının Hiroşima ve Nagasaki'nin 4-5 katı olduğunu yazdı.

Körfez savaşları ve Saddam ile Kimyasal Ali'nin akıbeti

Saddam'ın 2 Ağustos 1990'da Kuveyt'i işgal etmesiyle başlayan kriz 17 Ocak 1991'de ABD öncülüğünde Birleşik Krallık, Fransa, Suudi Arabistan ve Mısır olmak üzere 37 ülkenin dahil olduğu askeri müdahaleye yol açtı.

ABD'nin müdahalesiyle Kürt kentlerinde de ayaklanmalar oldu ve Saddam bunları şiddetle bastırma yolunu tercih etti.  Bunun üzerine ABD, Birleşik Krallık ve Fransa'nın girişimiyle Irak'ın hava sahasının 36. paralelinin kuzeyi ve 32. paralelinin güneyi uçuşa yasak bölge ilan edildi. Uçuşa yasak bölgenin ilanı Saddam'ın Kürtlere bir daha saldırmasına engel olduğu gibi, onların Bağdat'ın denetimi dışında kalmasını da sağladı.

Baba Bush'un yarım bıraktığı işi tamamlamak üzere yola çıkan oğul Bush, 2003'te Baas rejiminin yıkılması ve Saddam Hüseyin'in devrilmesiyle sonuçlanan ikinci körfez savaşını başlattı. 

Irak'ı kısa sürede ele geçiren ABD ve müttefiklerinin kurduğu yeni sistemde "Kimyasal Ali" Hasan Ali Mecid, Enfal katliamından yargılandı ve "İnsanlığa karşı suç işlemek ve soykırım" suçlarından 24 Haziran 2007'de ölüm cezasına çarptırıldı. 

 

Halepçe katliamı 33 yılında
Halepçe katliamı 33 yılında / Fotoğraf: Twitter

 

Birçok ülke katliamı "soykırım" olarak kabul ediyor

Ali Mecid'in cezası, 25 Ocak 2010'da infaz edildi. Mecid'in idam kararının imzalandığı kalem ve asıldığı ip Halepçe'deki müzede sergileniyor. 

Saddam Hüseyin de 8 Temmuz 1982'de Bağdat'ın Duceyl kasabasında işlediği katliamdan suçlu bulunarak 30 Aralık 2006'da idam edildi.  

Halepçe katliamı, 1 Mart 2010 yılında Irak Yüksek Ceza Mahkemesi tarafından "katliam-soykırım" olarak kabul edildi. Sonraki süreçte Irak Meclisi ve Irak Kürdistan Bölgesi (IKB) Meclisi de Halepçe'yi soykırım olarak tanıdı. 

Halepçe'nin içinde yer aldığı Enfal katliamı Norveç, İsveç ve Birleşik Krallık tarafından "Kürt soykırımı" olarak kabul ediliyor. 
 

© The Independentturkish

DAHA FAZLA HABER OKU