İnsanlık tarihinde bazı dönemler vardır ki yalnızca yeni araçların ortaya çıkışına değil, insanın kendisini ve dünyayı algılama biçiminin değişmesine yol açar. Ateşin keşfi, yazının ortaya çıkışı, matbaanın yaygınlaşması, sanayi devrimi ve dijital dönüşüm; insanlığın sadece yaşam biçimini değil, düşünme biçimini de değiştiren kırılma noktaları olmuştur.

Bugün yapay zeka çağının eşiğinde duran dünya, benzer bir dönüşümün içerisinde bulunmaktadır. Fakat bu kez değişen, kullandığımız araçlardan ibaret değildir. Değişen, insanın bilgiyle, karar verme süreçleriyle ve hatta kendi zihniyle kurduğu ilişkidir. Çünkü insan, ilk defa kendi düşünsel faaliyetlerini taklit edebilen komplike sistemler üretmektedir.

Bu durum, geçmişteki teknolojik dönüşümlerden farklı bir soruyu beraberinde getirmektedir:

İnsan, kendi zekasına benzeyen sistemler üretirken nasıl bir dünya kuracaktır?

Aslında temel mesele, yapay zekanın ne kadar gelişeceği değil, insanlığın bu gelişmeye hangi değerlerle yön vereceğidir. Zira tarih boyunca medeniyetleri yalnızca bilgi ve güç kurmamıştır. Bilgiye anlam veren değerler, güce sınır koyan ahlâk ve insanı merkeze alan bir hikmet anlayışı, medeniyetlerin gerçek temelini oluşturmuştur.

Bugüne gelindiğinde yapay zeka bize neredeyse sınırsız imkânlar sunmaktadır. Hastalıkların giderilmesinden bilimsel keşiflere, eğitimden üretime kadar önümüze daha önce benzeri görülmemiş fırsatlar açılmaktadır. Ancak her büyük imkân gibi bu köklü dönüşüm de bize şunu sorgulatmalıdır:

Daha devasa akıllı sistemler kuran insan, daha bilge bir medeniyet kurabilecek midir?

Bir medeniyetin seviyesini ürettiği teknolojiler belirlemez. O teknolojinin insanı hangi yöne taşıdığı belirler. Bir toplum daha hızlı olabilir, daha güçlü olabilir; fakat anlam duygusunu, merhametini ve vicdanını kaybederse, sahip olduğu bütün imkânlar insanlığı ileriye taşımayabilir.

Yapay zeka çağının en büyük sınavı, insanoğlunun kendisine benzeyen makineler icat ederken ve geliştirirken kendisini gerçekten insan yapan değerleri koruyup koruyamayacağıdır. Çünkü geleceğin medeniyeti yalnızca yapay zeka ile kurulmayacaktır. Geleceğin medeniyeti, yapay zeka karşısında insanın neyi savunduğu ile kurulacaktır.

Bu yeni çağda insanlık, yalın bir şekilde kendisine hizmet edecek teknolojiler ve araçlar geliştirmiyor; ilk defa insanın düşünme biçimini taklit eden, öğrenebilen, analiz yapabilen ve karar süreçlerine ortak olabilen sistemler ve yazılımlar ortaya çıkarıyor. Bu nedenle yapay zeka tartışması tek başına teknolojik bir tartışma değildir.

Bu tartışma aynı zamanda felsefi, ahlaki ve medeniyet boyutu olan bir tartışmadır. Artık mesele, "Yeni bir makine yaptık mı?" sorusundan daha büyüktür. Asıl yakıcı soru; insanın, kendi zihinsel faaliyetlerine benzeyen sistemler inşa ederken kendisi hakkındaki anlayışını nasıl ve ne şekilde değiştireceğidir.

Belki de yapay zekanın insanlık açısından en büyük etkisi, yaptığı işler kadar insanın kendisini yeniden sorgulamasına sebep olacağıdır. Çünkü insan, yüzyıllar boyunca diğer canlılardan kendisini farklı kılan özelliklerin ne olduğunu hep düşündü ve sorguladı.

Akıl mı, dil mi, hayal gücü mü, yaratıcılık mı, ahlaki muhakeme mi, adalet mi, vicdan mı, merhamet mi?..

İşte yapay zeka çağında bu soruların tamamı, insan ve toplum nezdinde yeniden zaruri bir şekilde gündeme gelecektir. İnsanlık, daha önce sadece kendisine ait olduğunu düşündüğü birçok alanda artık kendi vücuda getirdiği sistemlerle karşılaşacaktır.

Yapay zeka şiir yazabilir, müzik besteleyebilir, bir algoritma tıbbi teşhis koyabilir, hukuk metinleri hazırlayabilir, akademik makale yazabilir; fakat bütün bunları yapabilen bir sistem, yaptığı şeyin anlamını kavrayabilir mi? His duyar mı?

İşte medeniyet tartışması tam da burada başlamaktadır. Zira medeniyet, tek başına üretim kapasitesi olmayıp üretilen şeylerin hangi amaçla ve hangi değerlerle birlikte kullanıldığıdır.

Bir toplum ya da bir devlet düşünelim; her alanda çok güçlü bir teknoloji dizimine sahip, çok hızlı iletişim kurabiliyor, çok büyük miktarda bilgiye anında ulaşabiliyor. Hastalıkları tedavi edebiliyor, üretim kapasitesini istediği kadar artırabiliyor.

Fakat aynı güçler merhametini, adalet duygusunu ve anlam arayışını kaybediyorsa, bu gerçekten ilerleme midir?

Yapay zeka çağının en büyük yanılgısı burada belirginleşebilir. İnsanlık, teknolojik kapasiteyi ve inovasyonu, girift çelişkiler içinde medeniyet seviyesiyle karıştırabilir. Oysa tarih bize göstermiştir ki güçlü olmak, muktedir olmak ile kemalât aynı şey değildir.

Asıl can alıcı nokta, insanlığın tüm bu gelişmelere hangi bilinçle cevap vereceğidir. Yapay zeka bize tahmin ettiğimizden daha fazla bilgi sağlayabilir, daha hızlı karar verebilir, komutlarımıza anında refleks gösterip süratle dönüt yapabilir, karmaşık problemleri çözebilir.

Ancak insanlığın temel soruları hâlâ yerinde durmaktadır. İyi nedir, doğru nedir, adalet nedir, insanlığı değerli kılan nedir, bir toplum hangi değerler üzerine kurulmalıdır? Bu temel sorular, algoritmaların hesaplama gücüyle cevaplanamaz. Sebebi ise medeniyetin, tekil aklın değil, aklın yöneldiği istikametin sonucu olmasıdır. Bilgi tek başına ve hiçbir zaman medeniyet kurmaya yetmemiştir. Evet, bilgi güçtür; fakat gücün hangi yönde kullanılacağını belirleyen şey yalnızca bilgi değildir. Orada başka hayati bir unsura ihtiyaç vardır: Hikmete.

Hikmet, bilmek değildir; hikmet, bilginin ne zaman, nasıl ve hangi amaçla kullanılacağını idrak etmektir. İnsan çok şey bilebilir ancak bildiklerini hangi amaçla kullandığı, onun gerçek niteliğini belirler. Bir toplum devasa teknolojilere sahip olabilir. Burada önemli olan, bu teknolojilerin insanlığı hangi yöne taşıdığıdır. Bu, o toplumun medeniyet seviyesini gösterir.

Bu nedenle tarihte büyük bilgi birikimine sahip olup büyük yıkımlara da sebep olmuş toplumlar görmek mümkündür. Eğer zeka hikmetten koparılırsa, diğer bir ifadeyle hikmet zorunlu göçe zorlanırsa, insanlık yüksek teknolojiye sahip olabilir ama asla anlamlı bir dünya kuramaz. Hikmet, insanlığın sınırlılığını kabul ederek sahip olduğu gücü sorumlulukla ve yerinde kullanmasıdır. Hikmet sadece "Yapabilir miyiz?" sorusunu değil; "Yapmalı mıyız?" sorusunu da sorabilmektir.

Kanaatimce, geleceğin gerçek medeniyeti sadece daha akıllı sistemler kuran bir medeniyet olmayacaktır. Gerçek anlamda ileri olan medeniyet; zekayı hikmetle, bilgiyi anlamla, gücü sorumlulukla, teknolojiyi gerçek insanlıkla buluşturan; daha fazla bilgiye sahip olanın değil, bilgisine ontolojik anlam katabilenin medeniyeti olacaktır. Çünkü insanlığın geleceğini belirleyecek olan, makinelerin ne kadar akıllı olacağı değil, insanın elindeki akılla ne kadar bilge davranabileceğidir.

*Bu içerik serbest gazeteci veya konuk yazarlar tarafından hazırlanmıştır. Bu içerikte yer alan görüş ve ifadeler yazara aittir ve Independent Türkçe'nin editöryal politikasını yansıtmayabilir.