Matematik üzerine yapılan tartışmalar çoğu zaman bireysel başarı, okul performansı veya teknik yeterlilik düzeyinde yürütülmektedir. Öğrencilerin matematikte başarılı olup olmadığı, hangi öğretim yöntemlerinin daha etkili olduğu veya hangi ülkelerin uluslararası sınavlarda daha yüksek puan aldığı konuşulmaktadır. Bu tartışmaların her biri belirli ölçüde önem taşımaktadır.
Fakat matematiğin toplumsal ve medeniyet düzeyindeki anlamı dikkate alındığında meselenin çok daha geniş bir çerçeveye sahip olduğu görülmektedir. Çünkü matematik yalnızca bireylerin öğrendiği bir bilgi alanı değildir. Matematik aynı zamanda bir toplumun dünyayı okuma biçimidir. Bir medeniyetin gerçekliği nasıl kavradığını, nasıl düzenlediğini, nasıl ölçtüğünü ve nasıl dönüştürdüğünü gösteren temel göstergelerden biridir.
Bir toplumun matematikle kurduğu ilişki aslında onun varlıkla kurduğu ilişkinin özel bir görünümüdür. İnsan çevresindeki dünyayı anlamlandırmaya çalışırken belirli zihinsel araçlar geliştirmektedir. Bu araçlar arasında matematik merkezi bir yer tutmaktadır. Çünkü matematik insanın karmaşık görünen gerçeklik içinde düzen aramasını mümkün kılmaktadır. Ölçü, oran, simetri, denge, hareket ve dönüşüm gibi kavramlar matematiksel düşüncenin temel unsurlarıdır. Aynı kavramlar mimariden şehir planlamasına, ekonomiden mühendisliğe kadar çok sayıda alanın da temelini oluşturmaktadır.
Bu nedenle matematiksel kavrayışın zayıf olduğu toplumlarda sorun yalnızca eğitim alanında ortaya çıkmaz. Sorun zamanla üretim biçimlerine, bilimsel araştırmalara, teknolojik gelişmelere ve kurumsal yapılara da yansımaktadır. Çünkü matematiksel düşünce belirli bir dersin konusu olmaktan çok, düzen kurma kapasitesidir. İnsan çevresindeki ilişkileri görebildiği, ölçebildiği ve açıklayabildiği ölçüde karmaşık sistemler kurabilmektedir.
fazla oku
Bu bölüm, konuyla ilgili referans noktalarını içerir. (Related Nodes field)
Tarih boyunca büyük medeniyetlerin gelişim süreçleri incelendiğinde bu durum açık biçimde görülmektedir. Mezopotamya uygarlıkları sulama sistemlerini geliştirebilmek için ölçüm tekniklerine ihtiyaç duymuştur. Eski Mısır’da Nil Nehri’nin taşkınları arazi sınırlarının yeniden belirlenmesini gerekli kılmıştır. Antik Yunan’da geometri yalnızca matematiksel bir faaliyet olarak görülmemiş, aynı zamanda düşüncenin düzenlenme biçimi hâline gelmiştir. İslam medeniyetinde astronomi, mimari, coğrafya ve ticaret alanlarında geliştirilen çalışmalar matematiksel kavrayışın geniş uygulama alanları oluşturduğunu göstermektedir¹.
Bu örneklerin ortak özelliği matematiğin soyut bir uğraş olarak kalmamasıdır. Matematik gerçekliğin okunması ve yeniden düzenlenmesi sürecine doğrudan katılmaktadır. Bir toplumun köprü inşa etmesi, şehir planlaması yapması, üretim süreçlerini geliştirmesi veya bilimsel araştırmalar yürütmesi matematiksel düşünceyle yakından ilişkilidir. Çünkü bütün bu faaliyetler karmaşık ilişkilerin anlaşılmasını gerektirmektedir.
Burada önemli olan nokta, matematiksel düşüncenin yalnızca hesaplama becerisi anlamına gelmemesidir. Günümüzde hesaplama işlemlerinin büyük bölümü makineler tarafından yapılabilmektedir. Bilgisayarlar insanlardan çok daha hızlı işlem gerçekleştirebilmektedir. Buna rağmen matematiksel kavrayışın önemi azalmamaktadır. Çünkü asıl mesele hesap yapmak değil, hangi ilişkinin hesaplanması gerektiğini görebilmektir. Matematiksel düşünce belirli sonuçları üretmekten önce problemleri doğru biçimde kurabilme kapasitesidir.
Bu durum medeniyetlerin gelişimi açısından son derece önemlidir. Bir toplumun karşılaştığı sorunlar giderek daha karmaşık hâle gelmektedir. Nüfus artışı, enerji kullanımı, çevresel değişimler, ulaşım sistemleri ve ekonomik ilişkiler birbirine bağlı çok sayıda değişken içermektedir. Bu tür problemlerin çözümü yalnızca teknik bilgiyle mümkün olmamaktadır. İlişkileri görebilen, sistemleri anlayabilen ve değişkenler arasındaki bağları kurabilen bir düşünme biçimi gerekmektedir. Matematiksel kavrayış tam da bu noktada merkezi bir rol üstlenmektedir.
Aslında bu durum kitabın başından itibaren geliştirilen temel tezle uyumludur. İnsan zihni gerçekliği önce görmektedir. Daha sonra geometrik ilişkileri fark etmektedir. Bu ilişkileri ölçmekte, sayısallaştırmakta ve genelleştirmektedir. Bireysel düzeyde işleyen bu süreç toplumsal düzeyde de benzer biçimde çalışmaktadır. Bir medeniyet çevresindeki dünyayı gözlemlemekte, düzenleri fark etmekte ve bu düzenleri kurumsal yapılara dönüştürmektedir. Matematik bu dönüşümün düşünsel omurgasını oluşturmaktadır.
Şehirlerin kuruluş biçimi buna iyi bir örnek sunmaktadır. Bir şehir yalnızca binaların yan yana gelmesinden oluşmaz. Ulaşım ağları, su sistemleri, enerji hatları, üretim alanları ve sosyal mekânlar belirli ilişkiler içinde düzenlenmektedir. Bu düzenleme sürecinde geometrik düşünce, ölçü ve oran kavramları sürekli devreye girmektedir. Başka bir ifadeyle şehirler belirli ölçüde matematiksel düşüncenin mekâna yansımış biçimleridir.
Ekonomik sistemler için de benzer bir durum söz konusudur. Üretim, dağıtım, tüketim ve yatırım süreçleri çok sayıda ilişki içermektedir. Bu ilişkilerin anlaşılması ve yönetilmesi matematiksel kavrayış gerektirmektedir. Burada matematik yalnızca muhasebe işlemleri anlamına gelmez. Ekonomik yapının arkasındaki düzenleri görebilme kapasitesini ifade eder.
Bilimsel gelişim açısından bakıldığında matematik daha da merkezi bir konuma yerleşmektedir. Modern bilimlerin büyük bölümü matematiksel modeller üzerine kurulmuştur. Fizik, kimya, mühendislik ve bilgisayar bilimleri belirli matematiksel yapılar aracılığıyla gelişmektedir². Bu nedenle matematiksel kavrayışın zayıf olduğu toplumlarda bilimsel üretim kapasitesi de sınırlı kalmaktadır.
Burada eğitim sistemlerinin rolü yeniden önem kazanmaktadır. Çünkü bir toplumun matematikle kurduğu ilişki büyük ölçüde eğitim yoluyla şekillenmektedir. Eğer matematik yalnızca sınavlarda çözülmesi gereken sorular olarak görülüyorsa, öğrenciler de onu bu şekilde algılamaktadır. Eğer matematik gerçekliği anlamanın ve düzenlemenin dili olarak sunuluyorsa, o zaman farklı bir zihinsel dünya oluşmaktadır.
Bu noktada matematik eğitiminin medeniyet perspektifiyle yeniden düşünülmesi gerekmektedir. Amaç yalnızca daha yüksek sınav puanları elde etmek olmamalıdır. Amaç dünyayı okuyabilen bireyler yetiştirmektir. Çünkü bir toplumun geleceği sahip olduğu doğal kaynaklardan çok, bu kaynakları anlamlandırma ve düzenleme kapasitesine bağlıdır. Matematiksel düşünce bu kapasitenin temel bileşenlerinden biridir.
Bu nedenle matematik eğitimi aslında kültürel bir meseledir. Bir toplumun gerçeklik karşısındaki tavrını şekillendirmektedir. Dünyaya bakış biçimini etkilemektedir. Karmaşıklık karşısında nasıl düşündüğünü belirlemektedir. Matematiksel kavrayış güçlü olduğunda insan ilişkileri görebilmekte, düzen kurabilmekte ve değişimi yönetebilmektedir. Zayıf olduğunda ise olaylar birbirinden kopuk ve anlaşılması güç görünebilmektedir.
Kitabın başından itibaren savunulan temel düşünce burada daha geniş bir anlam kazanmaktadır. Matematik gerçek cisimlerden başlamaktadır. Geometri, aritmetik, cebir ve fizik bu sürecin aşamalarıdır. Bu zincir yalnızca bireysel öğrenmeyi açıklamamaktadır. Aynı zamanda medeniyetlerin bilgi üretme mantığını da açıklamaktadır. Gerçekliği doğru okuyabilen toplumlar bilgi üretebilmekte, bilgi üretebilen toplumlar teknoloji geliştirebilmekte, teknoloji geliştirebilen toplumlar ise tarihsel dönüşümlerde daha etkili roller üstlenebilmektedir.
Dolayısıyla matematik eğitimi üzerine yapılan her tartışma aslında daha büyük bir soruya açılmaktadır: Bir toplum dünyayı nasıl okumaktadır? Eğer bu soru doğru sorulursa matematik derslerinin sınırlarını aşan bir perspektife ulaşılır. Matematik artık yalnızca okul müfredatının konusu olmaktan çıkar; bir medeniyetin düşünme biçiminin temel unsurlarından biri hâline gelir.
¹ Muhammed bin Musa el-Hârizmî, cebir çalışmaları; ayrıca Nasîrüddin Tûsî, astronomi ve geometri çalışmaları.
² The Mathematical Experience, Bölüm 3.
Sonuç: Matematiği yeniden keşfetmek
Bu çalışma boyunca matematik üzerine yaygın kabul gören birçok varsayım yeniden ele alınmaya çalışıldı. Matematik çoğu zaman sayılarla başlayan, işlemlerle devam eden ve formüllerle tamamlanan bir bilgi alanı olarak sunulmaktadır. Eğitim sistemleri büyük ölçüde bu anlayış üzerine kurulmuştur. Öğrenciler matematikle ilk karşılaştıklarında rakamları öğrenmekte, daha sonra çeşitli işlemler yapmakta, ilerleyen yıllarda cebirsel ifadeler ve formüllerle tanışmaktadır. Bu yaklaşım o kadar yaygınlaşmıştır ki matematiğin doğal gelişim çizgisi olarak kabul edilmeye başlanmıştır. Oysa insan zihninin çalışma biçimi, matematik tarihinin gelişimi ve bilimlerin ortaya çıkış süreçleri birlikte incelendiğinde farklı bir tablo ortaya çıkmaktadır.
İnsan dünyaya sayıların içine doğmamaktadır. Karşılaşılan ilk şey nesnelerdir. Bir çocuk çevresindeki dünyayı rakamlar aracılığıyla değil, biçimler, yönler, hareketler ve ilişkiler aracılığıyla algılamaktadır. Yakın ile uzağı, büyük ile küçüğü, içerisi ile dışarısını, yukarı ile aşağıyı ayırt etmeye başlamaktadır. Bu süreç matematiksel düşüncenin ilk aşamasını oluşturmaktadır. Çünkü insan zihni başlangıçta niceliklerle değil, ilişkilerle çalışmaktadır.
Bu ilişkiler zamanla geometrik tasavvura dönüşmektedir. Geometri burada okul kitaplarında yer alan şekiller toplamından çok daha geniş bir anlam taşımaktadır. Geometri insan zihninin gerçekliği düzenleme biçimidir. Bir ağacın yapısı, bir binanın dengesi, bir nehrin akışı veya bir yolun yönü geometrik ilişkiler içermektedir. İnsan bu ilişkileri fark etmeye başladığında matematiksel kavrayışın temelleri atılmaktadır.
Geometrik tasavvurun ardından ölçü ortaya çıkmaktadır. İnsan yalnızca biçimleri görmekle yetinmemektedir. Onları karşılaştırmak, değerlendirmek ve kontrol etmek istemektedir. Bir nesnenin diğerinden ne kadar büyük olduğu, bir yolun ne kadar uzun olduğu veya bir yapının ne kadar yüksek olduğu soruları ortaya çıkmaktadır. Sayılar tam da bu noktada devreye girmektedir. Sayı başlangıç değil, ölçme faaliyetinin sonucudur. Sayılar gerçeklikten bağımsız semboller değil, ölçülmüş ilişkilerin görünür hâle gelmesidir.
Aritmetik bu ölçülmüş ilişkilerin düzenlenmesini sağlamaktadır. Toplama, çıkarma, çarpma ve bölme işlemleri çoğu zaman matematiğin özü gibi sunulmaktadır. Oysa bunlar belirli ilişkilerin sembolik ifadeleridir. Birleşme, ayrılma, çoğalma ve paylaşma gibi süreçler aritmetik aracılığıyla görünür hâle gelmektedir. Böylece matematik gerçekliğin diline dönüşmektedir.
Cebir ortaya çıktığında insan zihni yeni bir aşamaya geçmektedir. Artık belirli sayılarla değil, sayılar arasındaki ortak yapılarla ilgilenmektedir. Cebir matematik tarihindeki ikinci büyük soyutlama hamlesidir. Çünkü burada dikkat tek tek örneklerden çok, örneklerin arkasındaki ilişkilere yönelmektedir. İnsan zihni belirli olayları açıklamaktan çok, olaylar arasında tekrar eden düzenleri araştırmaya başlamaktadır.
Bu süreç fizikle birlikte daha da genişlemektedir. Fizik değişimin bilimidir. Hareket eden, büyüyen, dönüşen ve etkileşen sistemleri incelemektedir. Fakat fiziksel olayların açıklanabilmesi için önce geometri, ölçü, sayı ve cebir gerekmektedir. Böylece matematiksel kavrayış değişim dünyasına uygulanmaktadır. Bilim tarihi boyunca ortaya çıkan büyük ilerlemelerin önemli bir bölümü bu birleşmenin sonucudur.
Teknoloji ise bu bilgi zincirinin uygulama alanıdır. İnsan doğayı anlamakta, doğadaki düzenleri matematiksel olarak ifade etmekte ve daha sonra bu bilgiyi kullanarak yeni araçlar geliştirmektedir. Köprülerden bilgisayarlara, sulama sistemlerinden uzay araçlarına kadar uzanan geniş alan, matematiksel kavrayışın somut sonuçlarını göstermektedir.
Bu nedenle matematik yalnızca bir ders değildir. Matematik bir düşünme biçimidir. Daha doğru bir ifadeyle matematik gerçekliği düzenli biçimde okuyabilme kapasitesidir. İnsan çevresindeki dünyada bulunan ilişkileri görebildiği, bu ilişkileri ölçebildiği ve açıklayabildiği ölçüde matematiksel düşünmektedir.
Buradan hareketle eğitim sistemlerine ilişkin önemli sonuçlar ortaya çıkmaktadır. Eğer matematiksel kavrayış gerçek cisimlerden başlayarak gelişiyorsa, öğretim süreçlerinin de aynı yolu izlemesi gerekir. Öğrenciye doğrudan semboller sunmak yerine sembollerin dayandığı gerçeklik gösterilmelidir. Formüller sonuç olarak öğretilmeli, başlangıç noktası olarak sunulmamalıdır. Geometri matematiğin yan alanı değil, giriş kapısı olarak değerlendirilmelidir. Sayılar ölçü deneyimlerinden doğmalı, cebir ilişkilerin genelleştirilmesi olarak anlaşılmalı ve fizik bu yapının değişim dünyasına uygulanması şeklinde kavranmalıdır.
Bu yaklaşım yalnızca pedagojik bir tercih değildir. Aynı zamanda insan zihninin doğal gelişim çizgisine uygun bir eğitim anlayışıdır. Jean Piaget'nin bilişsel gelişim araştırmaları, Jerome Bruner'in temsil kuramı ve çağdaş bilişsel bilim çalışmaları bu doğrultuda önemli bulgular ortaya koymaktadır³. İnsan önce deneyimlemekte, sonra zihinsel temsiller kurmakta ve son olarak semboller geliştirmektedir. Eğitim bu sıraya uyduğunda öğrenme derinleşmektedir. Tersi durumda ise ezber ve yabancılaşma ortaya çıkmaktadır.
Bu çalışma aynı zamanda matematiğin medeniyet düzeyindeki anlamına da dikkat çekmeye çalışmıştır. Matematiksel düşünce bireysel bir beceri olmanın ötesinde toplumsal bir kapasitedir. Bir toplumun şehir kurma, üretim yapma, bilim geliştirme ve teknoloji üretme gücü büyük ölçüde matematiksel kavrayışın derinliğiyle ilişkilidir. Matematiksel düşünce güçlü olduğunda gerçeklik daha sistemli okunabilmekte, karmaşık ilişkiler daha iyi anlaşılabilmekte ve uzun vadeli planlamalar yapılabilmektedir.
Bu nedenle matematik eğitimi üzerine yürütülen tartışmaların yalnızca sınav başarısı ekseninde kalması yeterli değildir. Asıl mesele dünyayı okuyabilen bireyler yetiştirmektir. Çünkü matematik özünde dünyanın düzenini kavrama çabasıdır. İnsanlık tarihinin büyük bilimsel ve teknolojik başarıları da bu çabanın ürünüdür.
Sonuç olarak matematiği yeniden keşfetmek gerekmektedir. Bu keşif yeni formüller bulmak veya daha karmaşık işlemler geliştirmek anlamına gelmemektedir. Matematiğin gerçek kökenlerini yeniden görmek anlamına gelmektedir. Gerçek cisimlerden başlayan, geometrik tasavvura dönüşen, ölçü ve sayılarla gelişen, cebir ve fizik aracılığıyla genişleyen bilgi zinciri yeniden görünür hâle getirilmelidir.
Matematik insanı dünyadan uzaklaştıran soyut bir semboller sistemi değildir. Tam tersine insanın dünyayı daha derin, daha düzenli ve daha anlamlı biçimde okuyabilmesini sağlayan düşünsel bir haritadır. Bu harita doğru okunduğunda matematik yalnızca bir ders olmaktan çıkmakta; varlığı, bilgiyi ve medeniyeti anlamanın temel yollarından biri hâline gelmektedir.
¹ Muhammed bin Musa el-Hârizmî, cebir çalışmaları; ayrıca Nasîrüddin Tûsî, astronomi ve geometri çalışmaları.
² The Mathematical Experience, Bölüm 3.
³ Jean Piaget, The Psychology of Intelligence, London: Routledge, 1950, s. 133; Jerome S. Bruner, The Process of Education, Cambridge: Harvard University Press, 1960, s. 44; George Lakoff ve Rafael E. Núñez, Where Mathematics Comes From, s. 15.
*Bu içerik serbest gazeteci veya konuk yazarlar tarafından hazırlanmıştır. Bu içerikte yer alan görüş ve ifadeler yazara aittir ve Independent Türkçe'nin editöryal politikasını yansıtmayabilir.
© The Independentturkish