Babam bilge bir adamdı. Bir gün gülümsedi ve tek bir cümle söyledi:
Her zaman önünde bir ömür vardır.
O gün anladığımı sandım. Gerçekten anlamam yıllar sürdü. Önünde elli yıl da kalsa bir dakika da, insan kalanı yine bir ömür gibi yaşıyor. Hesap değişiyor belki; ama içeriden bakınca pek bir şey değişmiyor.
Sonra bir gün sırtından yakınmaya başladı. Ömründe hasta olmamış bir adamdı; "Biraz abartıyorsun baba," deyip geçtik. Derken ameliyat kararı alındı. Altı ay gibi kısacık bir sürenin sonunda ellerimde son nefesini verdi. Yanında kanserden hiç söz etmemiştik. Meğer hastalığını baştan beri biliyormuş. Son zamanlarını bizimle ve sevdikleriyle geçirmeye karar verdi.
O günden beri zamana başka bakıyorum. Fizikçileri, filozofları, şairleri okudukça babamın o cümlesine biraz daha yaklaştığımı hissediyorum. İşin ilginci, bu yolun bir kısmı fizikten geçiyor.
***
Newton'a göre zaman, evrenin her köşesinde aynı hızla tıkırdayan görünmez bir saatti. Einstein bu saati parçaladı. 1905'te hızla hareket edenin saatinin yavaşladığını gösterdi, on yıl sonra da yerçekiminin aynı şeyi yaptığını.
30 yaşında iki ikiz düşünün. Biri Dünya'da kalıyor, öteki ışık hızının yüzde 99,98'iyle giden bir gemide 1 yıl yol alıp geri dönüyor. Gemiden inen 31 yaşında; kapıda onu bekleyen kardeşi ise 80. İkisi de haklı.
Kulağa bilim kurgu gibi geliyor, ama cebinizdeki telefon bunu her gün hesaba katıyor. GPS uydularındaki saatler yerdekilerden günde 38 mikrosaniye ileri gidiyor. Bu fark düzeltilmese harita her gün yaklaşık 10 kilometre şaşardı.
Kural basit: Yerçekimi ne kadar güçlüyse zaman o kadar yavaş akar. Bir gökdelenin en üst katındaki saat, giriş katındakinden çok çok az da olsa hızlı işler. Orada oturanlar bunu hissetmez; fark ancak 2 saat yan yana getirilince ortaya çıkar. Yani alt katta oturan, üst kattaki komşusundan biraz daha yavaş yaşıyor.
Notlarımın arasında Türkiye'nin iki ucuyla ilgili küçük bir liste var. Yerçekimi en güçlü Sinop'ta, en zayıf Hatay'da. Dünya'yla birlikte dönüş hızı ise Sinop'ta en düşük (saatte 1.240 kilometre), Hatay'da en yüksek (saatte 1.350 kilometre). Uzun süre Sinopluların biraz daha yavaş yaşadığını düşündüm. Oysa deniz seviyesinde bu iki etki birbirini neredeyse tamamen siliyor: Güçlü yerçekimi saati yavaşlatırken düşük dönüş hızı onu hızlandırıyor.
Asıl farkı yükseklik yaratıyor. Erzurum'da yaşayanın saati, İzmir'de deniz kıyısında yaşayanınkinden biraz önde gider; 80 yılda aradaki fark yarım milisaniyeyi bulur. Kimse fark etmez ama fark oradadır.
***
Yine de en tuhaf saat içimizde. Takvim herkes için aynı hızla ilerlese de zamanı aynı yaşamıyoruz. Sevdiğimizle geçen 3 saat bir solukta biter; bir sonucu beklerken geçen 10 dakika bitmek bilmez.
Bana kalırsa zaman algısını belirleyen şey yoğunluk. Psikologların "tatil paradoksu" dediği şey de buna işaret ediyor. Yeni bir yerde geçen 1 hafta yaşarken uçup gider, ama dönüp bakınca sıradan bir aydan daha uzun görünür. Beyin geçmişi saatle değil, biriktirdiği yeni hatıraların sayısıyla ölçüyor.
Yaş ilerledikçe yılların hızlanmasının bir nedeni bu. Öbür nedeni basit bir aritmetik: 10 yaşında 1 yıl ömrünün onda biridir, 50'sinde ellide biri. Zamanı yavaşlatmanın yolu belki de onu yeni şeylerle doldurmak. Yeni bir yol, yeni bir dil, yeni bir dost... Hayatı uzatmak her zaman elimizde değil; genişletmek ise elimizde.
Hafıza da bu işe karışıyor. Kötü şeyleri unutmaya şaşırtıcı derecede yatkınız. Eski bir dostluğun gündelik dertlerini, küçük atışmalarını çoktan unuturuz; birlikte gidilen bir tatil ise pırıl pırıl durur. Aklımızda kalan tek kötü an çoğu zaman o dostluğun neden bittiğidir.
Psikologlar buna "pembe geçmiş yanılgısı" diyor. Belki de beynimiz bizi böyle koruyor: Her acıyı ilk günkü gibi taşısaydık bir daha sevmeye cesaret edemezdik. Yine de biri "Eskiden her şey daha güzeldi" dediğinde, hafızanın bir filtre olduğunu kendime hatırlatırım. Geçmiş bir fotoğraf albümü değil; her açtığımızda yeniden dizdiğimiz bir hikâyedir.
Alman filozof Martin Heidegger'e göre eşyanın geçmişi geçip gider, insanınki gitmez; onunla yürür. Varlık ve Zaman'da (1927) insanın aynı anda 3 yöne uzandığını söyler: Geçmişini taşır, geleceğe doğru gider; şimdi ikisinin buluştuğu yerdir. Notlarıma şöyle yazmışım:
Şimdi, geçmişten bir parça, gelecekten bir parça alarak oluşur. Gelecek içinde geçmişi de barındırırsa anlam kazanır; yoksa ahenk bozulur.
***
"Vakit nakittir" deriz ve bir yere kadar doğrudur. İşveren aslında emeğinizi değil, zamanınızı satın alır. Ama benzetme bir noktada çöker. Para kazanılır, kaybedilir, yeniden kazanılır; zaman ise yalnızca harcanır. Kimse size geçen salıyı geri satamaz.
Haftanın 168 saati zengine de yoksula da, ünlüye de sıradan insana da eşit dağıtılmış. Belki de dünyadaki tek adil servet bu. Seneca 2 bin yıl önce söylemişti:
Sorun az zamanımızın olması değil, çoğunu kaybetmemizdir.
Yunus Emre ise aynı yere başka bir yoldan varır:
Her dem yeni doğarız, bizden kim usanası.
Dün ne olursak olalım, yeniden başlamak için geç değil.
Babamın cümlesine bu yüzden sık sık dönüyorum. Zamanın uzunluğu kadar genişliği de önemli. Onu yeni şeylerle doldurmak, sevdiklerimize ayırmak, arada bir durup yalnızca bakmak...
Saatin kaç olduğunu bilmiyorum. Bildiğim tek şey şu: Zamanından sana kalan son dakika bile bir ömürdür.
*Bu içerik serbest gazeteci veya konuk yazarlar tarafından hazırlanmıştır. Bu içerikte yer alan görüş ve ifadeler yazara aittir ve Independent Türkçe'nin editöryal politikasını yansıtmayabilir.
© The Independentturkish