Dünyanın nükleer savaşa en yaklaştığı an olarak kabul edilen 1962 Küba krizinden sonra birbiriyle örtüşen anlaşmalar ile nükleer silahların denetim altına alındı ve tekrar bir nükleer kriz yaşanmasının önüne geçildi.

Uzlaşıya varamamaları halinde dünyanın en büyük iki nükleer gücü olan ABD ve Rusya, elli yıldan uzun bir süredir ilk defa nükleer silah sınırlamalarına tabi olmayacaklar.

Anlaşma neyi kapsıyordu ve kim imzaladı?

Savaş çıkması halinde hasım ülkelerin siyasi, askeri ve sanayi merkezlerini hedef almak için kullanacakları stratejik nükleer silahların sayısını sınırlandıran New START anlaşması ülkelerin kullanıma hazır nükleer başlık sayısını 1,550 ile sınırlandırıyor.

New START, 2010'da ABD eski Başkanı Barrack Obama ve ve dönemin Rusya Devlet Başkanı Dmitry Medvedev arasında imzalandı. Anlaşmanın imzalandığı dönemde ABD ve Rusya ilişkilerini "yeniden kurma" kararı almış, anlaşma, imzalanmasından bir yıl sonra yürürlüğe girmişti

Anlaşmanın ihlali nasıl önleniyordu?

Anlaşmaya göre, taraflar karşı ülkenin nükleer başlıklarını yerinde incelebiliyorlardı. Ancak Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin 2023'te, ABD'nin Ukrayna'ya desteğini gerekçe göstererek COVID pandemisi sırasında durdurulan denetim sistemi tamamen askıya aldı. Taraflar, karşılıklı denetimler dursa da anlaşma kapsamında belirlenen nükleer başlık sayısı kısıtlamalarına uyacaklarını taahhüt etti.

Anlaşma neden uzatılmıyor?

Anlaşma, imzalanan metine göre sadece bir kez uzatılacaktı ve ABD'de Joe Biden'ın 2021'de göreve başlamasından hemen sonra uzatıldı.

Putin Eylül'de tarafların gayriresmi olarak nükleer başlık kısıtlamasına bir yıl daha uymasını istedi. ABD Başkanı Donald Trump henüz bu çağrıya yanıt vermedi.

Trump, anlaşma sonlanırsa daha iyi bir anlaşma sağlayacağını söyledi. Ancak uzmanlara göre yeni bir anlaşmanın sağlanması uzun ve zorlu müzakereleri gerektirebilir. Ayrıca, yapılacak yeni bir anlaşmanın kısa ve orta menzilli füzelerin yanı sıra Rusya'nın yeni geliştirdiği Burevestnik seyir füzesi ve Poseidon torpido füzesi gibi farklı sınıf silahları da kapsaması gerekebilir.

Anlaşma sonlanırsa ne olur?

Sovyet silahlarının 1962'de Küba'ya yerleştirilmesi sırasında çıkan krizin ardından taraflar arasında sağlanan çeşitli silahlanma kısıtlama anlaşmaları, New START'ın da süresinin dolmasıyla sonlanacak.

Ukrayna'daki savaşın devam ettiği ve Ortadoğu'da gerilimin tırmandığı bir dönemde New START'ın sonlanmasıyla nükleer silahlanmaya yönelik 50 yıldan uzun süredir devam çeşitli kısıtlamalar bitmiş olacak.

Uzmanlar nükleer silahların sınırlandırılmasına yönelik anlaşmaların sayısal kısıtlamaların ötesinde silahlanma yarışının kontrolden çıkmasını engelleyen istikrarlı ve şeffaf bir çerçeve sağladığına dikkat çekiyorlar.

Ancak uzmanlar tarafların nükleer silah kabiliyetlerini bir kısa sürede artıramayacağını, değişimin bir yıla yakın bir süre içinde başlayabileceğini söylüyor. Uzun vadede ise tarafların silah sayılarını artırmasından endişeleniliyor.

Reuters