Yeni jeopolitik gerçeklik: Çok katmanlı dönüşümde stratejik özerklik ve hegemonik konum

Özet

Başat ülkelerden ABD, Rusya ve Çin’in 2040’lara uzanan bu zaman aralığındaki gidişatına dikkatlice bakmaya devam ediyorum. Çünkü sorunlar çözüm bulacağına daha büyükleri ortaya çıkıyor. İşbaşına geleli bir yılı henüz dolan ABD Başkanı Donald Trump’ın jeopolitik çıkışları ve stratejik hamleleri, kendileri açısından bir önlem almak ve rakiplerinin önüne geçmek şeklinde açıklanabilir. Avrupa gerçekten dünyada olup biteni anlayamıyor! Bu duruma ben dahi hayret ettim ki Trump ne yapsın? Ama anlıyorum ki Avrupa çeşitli platformlarda söylenenleri dinleyecekler ve ikna olacaklar. Rakip Çin ve Rusya’nın performansına ve tepkilerine bakıldığında, durum bir hayli endişeli bir gidişatı gösteriyor. Rusya belli artık, enerji (nükleer ve fosil yakıt türleriyle ki asıl olanlar bunlar) henüz açığa çıkarılmamış stratejik mineraller ve Arktik yol kolaylığı bende diyor. Askeri gücünü güçlendirmekle de ilgileniyor. Bu onun rakipleriyle ortaklık yapmasına değer konular. Asıl rakip olanlar ABD ile Çin. Bu rekabet durumu yeni değil, 1990’ların sonundan beri bilinen bir şey diyebilirsiniz. Bugün bu öyle değil, Dördüncü Sanayi Devrimi bu rekabeti çok başka bir noktaya getirdi. En önemlisi yapay zeka (AI) konusu oldu. Nedir bu konu? AI’da tekilliğe (singularity) ilk ulaşan olmak. Bunun için çok fazla enerji ve nadir element gerekli. Gerisini robotlar yapacak. Henüz kaynak sahası olarak enerji ve madenler için dünya alanlarındayız. İlk yapan veya AI tekilliğinde öne geçen olmak demek “tam hegemon” olmak demek. Tam hegemon sözcüğünü burada bir tez olarak ileri sürüyorum. Bu durumda dünyadan bildiklerimizin çoğu unutulacak, yeni bir dünya düzeni işte bu şekilde olacak. O halde şu an ileri sürülen jeopolitik tezler bile birer klasik. İşte bu nedenle önümüzdeki 5-10 yıl çok devrimsel olacak. Bu çok büyük bir rekabet ve Trump’ın agresif tavrı bile böyle açıklanmalıdır. ABD geri kalırsa Çin dünyayı ele geçirecek. Çinli nüfusuyla değil, teknolojik dominasyonuyla. Ancak sizlere sunacaklarım bu geçiş döneminin bilgilerine dayalı olacak ve halen tartışması devam eden Grönland, Arktik, vb. olduğuna göre, bunları daha geniş ele almak zorundayım. 

Giriş

Yeni jeopolitik gerçeklik ne sorusunu cevaplayalım. Çünkü tam da benim yıllardır vurguladığın gibi, bu gerçeklik tek bir ideoloji, tek bir lider veya tek bir paradigma değil; büyük güç rekabetinin, hibrit üstünlüğün, işlemsel (transactional) diplomasinin ve güç maksimizasyonunun somutlaşmış hali.

Çeşitli yerlerde son yazdıklarım bir örgü içinde ve şu gerçeklik çok net: Eski "kurallar temelli düzen" (BM, DTÖ, NATO'nun ideolojik versiyonu) çöktü; yerine "güç haklı kılar" mantığı, işlemsel diplomasi ve kontrollü kaos hakim. 

Trump'ın Davos konuşması bu tezi birebir somutlaştırdı: Grönland'ı "küçük bir talep" diye sunup "hatırlarız" tehdidi, NATO'yu sorgulama, Avrupa'yı aşağılama, hidrokarbon/nükleer önceliği… Hepsi "Önce Amerika!" sloganının jeopolitik tezahürü.

Ama bu gerçeklik tek bir düşünce değil, şu katmanlı bileşenlerden oluşuyor:

1. Realizmin zaferi ve liberal düzenin sonu: Tezlerimle birebir: Liberal kurumlar (çok taraflılık, kurallar) illüzyondu; anarşik sistemde devletler güç maksimizasyonu yapar (Morgenthau/Waltz çizgisi). Trump'ın yaklaşımı bunu sahadaki zafer olarak gösteriyor: Egemenlik ihlali (Grönland), ekonomik zorlama (tarifeler), ittifak sorgulaması; hepsi "güçlü olan yapar" diyor. 2025-2026 makalelerimde vurguladığım gibi, uluslararası hukuk artık "güçlünün hukuku"na dönüştü.
2. Kontrollü kaos ve işlemsel diplomasi: Halen basımda bir kitabım var, başlığı Kaos Stratejisi! Neden yazdım? (Bu kitabın yayınevince kabulü Ekim 2024) Trump politikaları kaos stratejisi içeriyor ama kontrollü; blöf, baskı, taviz koparma. Çoğu zaman ifade ettiğim gibi, "Trump demek etik değerleri bayağılaştırmak, öngörülemezlik, şov!" Bu, büyük güç rekabetinde yeni norm: İşlemsel diplomasi hakim; müttefikler aşağılanıyor, rakipler tehdit ediliyor, orta güçler (Avrupa, Kanada) yağmurda ıslanmamak adına bir şemsiye arıyor. Avrupa'ya "uyuyorsunuz" eleştirim buna dahildir.
3. Yeni alanlar ve hibrit üstünlük: Arktik/Grönland gibi yeni sınırlar, uzay/siber/AI/enerji geçişi, jeopolitik artık altı boyutlu (kara-deniz-hava-uzay-siber-bilişsel). Trump'ın enerji için "rüzgar aptallık, hidrokarbon/nükleer ilerliyor" vurgusu, teknolojik dominasyonun jeopolitik anahtarı olduğunu doğruluyor. Polemoloji ve Politik Uyanış kitaplarındaki hibrit üstünlük işte burada kalıcılaşıyor.
4. Büyük güç rekabetinin yeni kutupları: Tek kutuplu dünya bitti; çift kutuplu illüzyon da (Çin-ABD) yayılıyor. 2026 öngörümde şu var: ABD hegemonik dönüş peşinde, Rusya ayı gibi nükleer diş gösteriyor, Çin yatırımlarla fiili varlık kuruyor. Orta güçler (Türkiye dahil) dengeleyici rol oynuyor ("Avrupa’nın şemsiyesi Ankara'da!" sözüm geçerli).

Yeni Jeopolitik Gerçeklik Nasıl Formülleştirilir? “Çok Katmanlı Dönüşümde Stratejik Özerklik ve Hegemonik Konum” Formülü

Kabataslak bir formülde şunlar var: Realizmin zaferi, kontrollü kaos, hibrit rekabet, güç maksimizasyonu ve işletimsel diplomasinin sentezi. 

Trump bunu sahadaki en çıplak haliyle gösteriyor ve tezlerim ise yıllardır bunu öngörüyor, şimdi doğrulanıyor.

Makalelerimde (özellikle "Jeopolitik değişim ve güç mücadelesinin yeni alanları", "Yeni-ortaçağcılık ve postmodern dönüşüm" ve "Askeri stratejik tezler" gibi) vurguladığım gibi, bu dönüşüm artık; altı alanlı (kara-deniz-hava-uzay-siber-bilişsel/AI) ve dinamik katmanların (sabit coğrafya, teknoloji, iklim, demografi) kesişiminde şekilleniyor.

Realizmin mantığıyla, yeni jeopolitik gerçeklikte (çok kutup/geçiş dönemi, kontrollü kaos, işlemsel diplomasi hakimiyeti) çok katmanlı dönüşüm için öncelik sırası şu şekilde netleşiyor: Güç maksimizasyonu, güvenlik ikilemi, hegemonik tutum.

Formüle geçmeden önce bir yapısal bakış açısını tanımlamamız gerekecek: Yeni jeopolitik gerçeklik için yapısal katmanlar ve öncelikleri.

Yeni jeopolitik gerçekliğe ayak uydurabilmek için bu bir zorunlu sıralama şeklidir veya başka şekilde açıklayacak olursak, bu bir sıralı-zincirleme bağımlılık konusudur. 

- Yeni Jeopolitik Gerçeklik İçin Yapısal Katmanlar (G. Tokmakoğlu)

Aşağıdaki açıklamalara bu temel yaklaşımla bakın:

1. Liderlik ile Politika (En kritik - başlangıç katmanı): Dönüşümün motoru burası. Güçlü, öngörülebilir, realist vizyonlu liderlik olmadan diğer katmanlar dağılır. "Türk Tipi Operasyonel Realizm" tezinde vurguladığım gibi: Dominasyon yoluyla caydırıcılık, jeostratejik tampona dönüştürme, katmanlı savunma ağı, ancak siyasi iradeyle başlar.

• Neden ilk? Çünkü politika enerjiyi yönlendirir, savunmayı finanse eder, kritik mineralleri güvenceye alır. Trump'ın 2026 hamleleri (Grönland, NATO sorgulama) tam da bu: Politik irade her şeyi değiştiriyor.
• Eksiklik: Liderlik zayıfsa (Avrupa örneği), enerji ve savunma bile yetersiz kalır.

2. Savunma/Askeri ile Siber-Uzay (Güvenlik temeli – ikinci katman): Hibrit üstünlük ve katmanlı savunma olmadan hiçbir dönüşüm kalıcı olmaz. Polemoloji ve askeri tezlerimde: Dördüncü/beşinci nesil hibrit harp, otonom sistemler, çift kullanımlı teknoloji, keşif-darbe kompleksi.

• Siber-uzay artık "altıncı boyut": AI tekilliği, teknoloji blokları (ABD-Çin), uzay militarizasyonu (Arktik/derin deniz) burada kritik.
• Neden ikinci? Çünkü güç dengesi askeri caydırıcılıkla sağlanır; yoksa ekonomi/mineraller yağmalanır.

3. Enerji ile Kritik Mineral (Ekonomik ve teknolojik yakıt – üçüncü katman): Enerji geçişi (hidrokarbon/nükleer öncelik ve yeşil illüzyon) ve kritik mineraller (lityum, nadir toprak, kobalt) olmadan ne savunma ne ekonomi ayakta kalır. Trump'ın "rüzgar aptallık" vurgusu ve Arktik/Grönland hamlesi tam bu katmanı doğruluyor.

• IRENA/IEA raporları: 2030'a kadar talep patlaması: Jeopolitik rekabet (Çin hakimiyeti kırma, dost-desteği).
• Eksiklik: Enerji bağımlılığı; şantaj ve çöküş (Avrupa'nın Rusya gazı krizi gibi).

4. Ekonomi (Kaynak dağıtımı ve büyüme motoru – dördüncü katman): Tedarik zinciri dayanıklılığı, dost-desteği, yeşil/hibrit ekonomi. Çok kutuplu dünyada ekonomi artık "güvenlik ekonomisi", benim "stratejik güç birikimi" kavramım burada devreye girer.

5. Bilişim/AI ile Sosyoloji/Demografi (Uzun vadeli sürdürülebilirlik – beşinci katman): AI jeopolitiği (teknoloji blokları, veri egemenliği), demografik kaymalar (yaşlanan Çin’e karşılık genç Afrika), toplumsal dayanıklılık (eşitsizlik, göç, kültür savaşları). Benim "ince ve kalın elekli toplumlar" metaforum burada: Yetişmişlik ve sosyolojik elek, dönüşümü taşır veya engeller.

Realist yaklaşımla bugüne dek ifade ettiklerimi sentezleyerek şöyle bir formül ortaya çıkıyor: 

- ⁠Çok Katmanlı Dönüşümde Stratejik Özerklik ve Hegemonik Konum (G. Tokmakoğlu)

Formül nasıl çalışır?

• Çarpım mantığı: Herhangi bir faktör sıfıra yakınsa (veya çok zayıfsa) toplam sıfıra iner. Örneğin:

Liderlik yok, politika dağılır, savunma finanse edilemez, enerji/mineral kaybedilir, ekonomi çöker.

Savunma/siber zayıf, ekonomi/mineraller yağmalanır, dönüşüm tersine döner (kontrollü kaos, gerçek kaos).

• Entegrasyon anahtarı: Katmanlar "sistemler sistemi" gibi çalışmalı. Sistemler sistemindeki katmanların entegrasyonu: Hibrit üstünlük, katmanlı ağ, otonom sistemler, işlemsel diplomasi ile birbirine bağlanır.

Dördüncü Sanayi Devrimi ve Yapay Zeka’da Tekil Olmak

Mevcut ve gelecek için yapılması gereken tüm analizlerin en başında Dördüncü Sanayi Devrimi olmak zorunda. Çünkü Dijital Çağ ve Bilişim Çağı’dan itibaren insanlık o denli hızlı bir değişim sürecine girdi ki, örneğin bugün robotlar, yapay genel zeka (AGI), siber-uzay, networkler, enerji, bilişim cihazları, vb. her şey tamam, ama bir tek şu soruya cevap aranıyor: İnsanlar ne olacak? Bu temel sorunun cevabını başka zaman tartışabiliriz, jeopolitiğe dönelim.

AI, aşırı enerji ve mineral istiyor. Bu alanda başta çipleri ve ilgili yazılımları üreten ve çoğaltan sonunda AI’da en öne geçtiğinde ve AI kendisi için gerekene ulaşabildiğinde, insana ihtiyaç duymayacak seviyede oluyor. AI kendisini öyle bir geliştirmekte ki devrimlerin devrimi işte bu noktada. Tekilliğe ilk ulaşan AI, diğer bütün AI’ları emiyor, kullanıyor ve yönetebiliyor da… Diyelim bugün A, B, C ülke ve şirketler çok çalıştılar ve işleri yolunda. Tekilliğe ulaşan AI diğerlerini kullanacağından, diyelim bu A şirketi veya ülkesi olsun, bundan sonra B ve C onun otomatik olarak hegemonyası altına girmiş olacak.

Şimdi şu sınırdayız: ABD mi Çin mi AI’da tekilliğe ulaşacak? ABD bunun farkında ve aşırı baskıcı ve talepkar.

Bu sanayi devrimini kaçırmak demek, bir daha rakibi yakalamayacak olmak demek. 

Bunun bir diğer açıklaması da şu: Tam hegemon olmak demek AI’da tekilliğe ilk ulaşan olmak demek.

Şu an ne gerekli? İnsan gücü daha az gerekli, makineler çalışıyor. Ama enerji ve nadir element ile çip üretimi çoğaltmak gerekli. Yeni sahaları kontrol etmek ve bu alanlarda rakibin eline geçmemesi gereken noktalar için bugün kıyasıya savaş vermek gerekli. Ama savaş bilinen usullerle değil, Akıllı Güç ile.

Trump, daha fazla AI yatırımı, magnetler, nadir elementler, enerji (fosil yakıt ve nükleer) için kapı kapı dolaşıyor. Bir yılda oldukça yol kat etti.

Ay’ın karanlık tarafı, uzaydaki uygun noktalar, hepsine aynı gözle bakın, buralarda AI’lar için hem enerji üretimi (güneş) hem de harcaması için ideal şartlar (soğuk) var. Önümüzdeki on yılda uzayda olacakları düşündüğümüzde, bu nedenle Uzay Jeopolitiği konusunu yazdım, bugünkü kavgaların birçoğu belli çevrelere çok ilkel gelecek.

Ben bu jeopolitik tezleri (tam hegemon, AI tekilliği, uzay jeopolitiği vb.) az da olsa burada açıklamak durumundaydım, zira bugünkü karmaşayı anlayamayanlar bir hayli fazla. Buna sanal alem deyip geçiyorlar. Hayır, artık gerçek konular bunlar. Bunu Xi Jinping de biliyor, Vladimir Putin de, elbette ülkesinde Silikon Vadisi gibi bir potansiyel güce sahip Donald Trump da. 

Düşünsenize, Elon Musk şimdiden bir milyar robot üreteceğini açıkladı. Sayı çok değil, çünkü robotlar katlanan partilerle birbirini üretecek ve geliştirecek. Yine Elon Musk uzaya gönderdiği roketleri aynı anda yüzlerce üreteceğinden bahsediyor. Üretenler robotlar olacak. Ne zaman? İki yıl sonra görmeye başlayacağız, on yıl sonra insanlar sadece tüketici olacak, üretimden de alınacak…

Şimdiki mesele ne? Alanları, coğrafyaları ele geçirmek, ortak kullanmak, işletmek, enerjide ve nadir elementlerde en önde olmak; rakibin bu yolda önünü kesmek. Sanayi Devrimi konusunun bugüne verdiği aşırı yük bu ve bu da gördüğümüz çok farklı biçimlerdeki ilave gerilimleri gerektiriyor.

Trump'ın Formülü ve Kıyaslama: ABD, Rusya, Çin Stratejileri

Çok katmanlı jeopolitik dönüşüm formülünü (Liderlik/Politika × Savunma/Siber × Enerji/Kritik Mineral × Ekonomi × Bilişim/AI + Sosyoloji/Demografi) temel alarak bu başat güçler arasındaki kıyaslamayı yapalım. 

Bu formül, realizmin gereği olarak güç maksimizasyonu ve stratejik özerkliği merkeze koyuyor, ki tezlerimle (kontrollü kaos, hibrit üstünlük, büyük güç rekabeti) birebir uyumludur. Trump'ın 21 Ocak 2026 Davos konuşması (Grönland baskısı, NATO sorgulaması, hidrokarbon/nükleer önceliği, Avrupa eleştirisi) bu formülü sahadaki en çıplak haliyle gösteriyor: Transactional diplomasi ile hegemonik tutum, güç maksimizasyonu ve "MAGA" doktrinini pekiştiriyor.

Avrupa bildiğimiz gibi (pasif, şemsiye arayışı, liberal düzen kalıntıları; "uyuyorsunuz" eleştirisi) olduğundan bu gücü atlayalım, doğrudan, ABD (Trump), Rusya (Putin) ve Çin (Xi) kıyaslamasına geçelim. 

Bu üç başat gücün her biri belirttiğim formülü kendi realist vizyonuna uyarlıyor, ama katmanlardaki ağırlıklar farklı: Trump ekonomik/savunma odaklı, Putin askeri/enerji direnişli, Xi uzun vadeli ekonomik/teknolojik hegemonik. 

1. Trump'ın (ABD) Formülü: Hegemonik Dönüş ve Transactional Güç Maksimizasyonu

Trump, formülü ekonomik ve askeri dominasyon merkezli uyguluyor, "Önce Amerika" ile liberal düzenin kalıntılarını yıkıp, işlemsel diplomasiyi hakim kılıyor. 

Davos konuşması bu formülün sahadaki tezahürü: Grönland'ı "ulusal güvenlik" için isteme, "güç kullanmam ama hatırlayacağız" tehdidi, NATO yük paylaşımı sorgulaması, rüzgar enerjisi "aptallık" diye niteleme.

• Liderlik/Politika: Güçlü, öngörülemez liderlik; blöf, şov, taviz koparma (benim "Trump demek etik değerleri bayağılaştırmak" tanımına uyumlu). Politika: Rusya'yı Çin'den ayırma çabası (Ukrayna barışı için Putin'le mekik diplomasisi), Avrupa'yı aşağılama, küresel kurumları (DTÖ, BM) araç olarak kullanma.
• Savunma/Siber-Uzay: Hibrit üstünlük öncelikli; askeri harcamayı 1,5 trilyon dolara çıkarma, siber/AI/uzay militarizasyonu, İran'a karşı "kilitle ve yükle" tehdidi.
• Enerji/Kritik Mineral: Hidrokarbon/nükleer baskın, Arktik/Grönland hamleleri ile nadir toprak tedarik zincirini Çin'den koparma (dost-desteği).
• Ekonomi: Ticaret savaşları, tarifeler, de-dolarizasyon tehditleri (BRICS'e yaptırım).
• Bilişim/AI ile Sosyoloji: AI/teknoloji blokları, içerde "MAGA" sosyolojisi (göç karşıtlığı, milliyetçilik).

Formülün toplamı: Kısa vadeli kazanımlar, uzun vadeli kaos riski; Rusya/Çin'i baskıla ama ittifaklarını derinleştir.

2. Putin'in (Rusya) Formülü: Direniş ve Revizyonist Güç Dengesi

Putin, formülü askeri ve enerji odaklı direniş merkezli uyguluyor; "Avrupa'yı dışarı, ABD'yi içeri, Ukrayna'yı aşağı" stratejisi (benim kontrollü kaos tezime paralel: Batı'ya karşı revizyonizm, Çin'le ittifak). Ukrayna savaşı (1,1 milyon kayıp, ekonomik yük) formülü zorluyor, ancak Putin, "zaman benden yana" diye devam ediyor.

• Liderlik/Politika: Kişiselleşmiş otoriter liderlik; Putin'in "küstah" tutumu, renkli devrimleri ve NATO genişlemesini suçlama, Trump'la mekik diplomasi (Ukrayna barışı için taviz koparma).
• Savunma/Siber-Uzay: Nükleer diş gösterme, hibrit savaş (Ukrayna'da yeniden silahlanma), siber saldırılar, Çin'le askeri koordinasyon.
• Enerji/Kritik Mineral: Petrol/gaz silahı (Lukoil yaptırımlarına rağmen Çin/Hindistan satışı), Arktik hakimiyeti (NSR militarizasyonu).
• Ekonomi: Yaptırımlara rağmen büyüme, Çin'le ekonomik bağlar.
• Bilişim/AI ile Sosyoloji: İç disiplin, milliyetçilik ("Batı'ya karşı Rusya"), AI/siber'de Çin bağımlılığı.

Formülün toplamı: Kısa vadeli hayatta kalma, uzun vadeli tükenme; Trump'ın baskısı altında Çin'e yaslanma.

3. Xi Jinping'in (Çin) Formülü: Uzun Vadeli Yükseliş ve Sistemik Rakip

Xi, formülü ekonomik ve teknolojik hegemoni merkezli uyguluyor; "Yüzyılın büyük değişimleri" vizyonu, çok kutuplu dünyayı, Batı hegemonyasına karşı "Batı-karşıtlığı seslerini yükseltme " (demokratize etme). Tayvan çevresi askeri tatbikatlar, Rusya'yla derin koordinasyon bu formülü güçlendiriyor.

• Liderlik/Politika: Merkeziyetçi liderlik; Xi'nin "yükselen Doğu, gerileyen Batı" anlatısı, Trump'ın hamlelerini fırsata çevirme (Asya-Pasifik hakimiyeti), Rusya'yla "aks" ittifakı.
• Savunma/Siber-Uzay: Hibrit büyüme; Tayvan kuşatması, siber/AI/uzay yatırımları, Rusya'yla askeri dersler (Ukrayna'dan öğrenme).
• Enerji/Kritik Mineral: Nadir toprak hakimiyeti (monopol), "Kutup İpek Yolu", Arktik yatırımları.
• Ekonomi: Tedarik zinciri kontrolü, BRICS genişlemesi, ABD yaptırımlarına rağmen büyüme.
• Bilişim/AI ile Sosyoloji: AI/teknoloji üstünlüğü, demografik meydan okumalara rağmen "Çin rüyası" sosyolojisi.

Formülün toplamı: Uzun vadeli zafer, kısa vadeli ihtiyat; Trump'ı izole etme, Rusya'yla ittifakı derinleştirme.

Kıyaslama: ABD, Rusya, Çin

• Ortak Noktalar: Üçü de realist güç maksimizasyonu peşinde; kontrollü kaos, hibrit üstünlük, işlemsel diplomasi kullanıyor. Hepsi kendini "kurban" görüyor (Trump: Çin hırsızlığı; Putin: NATO kuşatması; Xi: Batı baskısı). Liberal düzenin sonu, tek kutupluluğu yıkan bir rekabet hakim.
• Farklar:
• ABD (Trump): Kısa vadeli, öngörülemez hegemoni; ekonomik baskı ve askeri caydırıcılık ağır basıyor, ama kısmi de olsa iç bölünmeler (sosyoloji) zayıf nokta.
• Rusya (Putin): Direniş odaklı, askeri/enerji bağımlı; ekonomi ve demografi zayıf, Çin'e yaslanma zorunlu.
• Çin (Xi): Uzun vadeli, sistemik; ekonomi/teknoloji üstün, ama savunma hala ABD'nin gerisinde, Tayvan riski yüksek.

Genel kıyas: ABD hala en güçlü (askeri/ekonomi), Çin yükselen (teknoloji/enerji), Rusya azalan ama tehlikeli (nükleer/revizyonist). Trump'ın Rusya'yı Çin'den ayırma çabası başarısız görünüyor, aksine ittifak derinleşiyor.

Olası Senaryolar: Neler Olur?

Bu kıyaslama, tek kutupludan uzaklaşmayla beraber dünyanın belirsizliğini gösteriyor; bu benim 2040 vizyonuna (Politik Uyanış) paralel: Hibrit rekabet kalıcılaşıyor, ama eskalasyon riski yüksek. 

Kaç senaryo? En az 4 gerçekçi senaryo var (2026-2030 aralığı için; yeni-START bitişinde; Ukrayna/Tayvan gerilimi temelinde).

1 - Senaryo-1: ABD’nin Hegemonik Dönüşü (Trump Kazanır, Kısa Vadeli Zafer): Trump'ın formülü baskın çıkar: Rusya'yı Çin'den ayırır (Ukrayna barışı ile Putin'i ikna eder), ekonomik yaptırımlarla Çin'i ezer (nadir toprak elementleri için dost-desteği planı ve BRICS yaptırımı tutar). 

• Sonuç: ABD küresel liderliği pekiştirir, buna karşılık iç kaos (sosyoloji) ve Avrupa isyanı riski. 
• Olasılık: Orta düzeyli (Trump'ın öngörülemezliği başarı getirir ama kalıcı olmaz).

2 - Senaryo-2: Çin Yükselişi ve Çok Kutuplu Denge (Xi Kazanır, Uzun Vadeli Dönüşüm): Xi'nin formülü hakim: Rusya'yla ittifak derinleşir, Trump'ın blöfleri ters teper (Tayvan çevresi tatbikatlar eskalasyon), Arktik/Kutup İpek Yolu Çin kontrolüne geçer. 

• Sonuç: Üç kutuplu dünya (ABD-Çin-Rusya), Avrupa/Türkiye gibi orta güçler dengeleyici rol oynar, benim "stratejik özerklik" fırsatı dediğim. 
• Olasılık: Yüksek düzeyli (Çin'in ekonomik üstünlüğü).

3- Senaryo-3: Rusya Direnişiyle Kontrollü Kaos (Putin Kazanır, Statüko Korunur): Putin'in formülü tutar: Ukrayna'da yeniden silahlanma, nükleer tehdit (yeni-START sonrası artış), Çin'le koordinasyon Trump'ı yıpratır. 

• Sonuç: Bölgesel savaşlar (Ukrayna, Ortadoğu), küresel istikrarsızlık; ABD yorulur, Rusya hayatta kalır. 
• Olasılık: Orta düzeyli (Putin'in duygusal bozukluk veya iç-disaffeksiyon riski).

4- Senaryo-4: Eskalasyon ve Gerçek Kaos (Hiçbiri Kazanmaz, Sistemik Çöküş): Formüller çatışır! Trump'ın İran/Tayvan hamleleri, Putin'in nükleer blöfü, Xi'nin Tayvan işgali tetiklenir. 

• Sonuç: Büyük güç savaşı (nükleer risk, ekonomik çöküş), Gramsci'nin "interregnum" (fetret: devletlerin monarksız, hükûmetsiz veya parlamentosuz kaldığı dönem) gibi (eski ölür, yeni doğmaz). 
• Olasılık: Düşük ama artan düzeyde (2026 riskleri: Ukrayna, Tayvan, İran).

Esasen bu senaryolar benim bugüne dek ileri sürdüğüm jeopolitik tezleri doğruluyor: Realizmin zaferi, ama kontrollü kaosun sınırı belirsiz. 

Arktik'te Yeni Gerçeklik: Paylaşım Savaşı ve Yeni Jeopolitik Harita

Arktik artık "arka bahçe" değil, çok kutuplu dünyanın en çıplak cephesi! Buz erimesi (NSR, kuzey yolunun ulaşım zamanı 2030'da 150+ gün, 2040'ta yıl boyu), yeni rotalar (Kuzey Deniz Yolu, Kuzeybatı Geçidi), nadir toprak/mineral rezervleri (ABD Jeolojik Araştırma: %13 petrol, %30 gaz), kritik mineraller ve askeri ileri hatlar açıyor. 

Paylaşım savaşı şu katmanlarda şekilleniyor:

• Kaynak ve Rota Rekabeti: Nadir topraklar (lityum, kobalt) Çin monopolünü kırma fırsatı; hidrokarbon/nükleer (Trump'ın "rüzgar aptallık" vurgusu) öncelikli. Kuzey yolu (NSR) Rusya kontrolünde militarize (nükleer buz kırıcı filosu 50+ gemi hedefi), Çin "Kutup İpek Yolu" ile fiili varlık kuruyor (yatırımlar, ortak gemiler).
• Askeri/Militarizasyon: Rusya 12 üs ve derin limanlar, Çin-Rusya ortak tatbikatlar (çift taraflı araştırma), ABD Thule/Pituffik üssü güçlendirme ve ICE Pact (ABD-Kanada-İngiltere). Trump'ın Grönland hamlesi NATO'yu sorgularken Avrupa'yı (Danimarka, Norveç) "şemsiye ihtiyacı"na itiyor.
• Kurumsal Çöküş: Arktik Konsül (Arctic Council) fiilen donmuş (Rusya-Ukrayna sonrası), yerine ikili/üçlü anlaşmalar (Rusya-Çin, ABD-NATO müttefikleri) hakim. Liberal "işbirliği" illüzyonu bitti; işlemsel diplomasi ile güç maksimizasyonu yeni norm.
• Yeni Gerçeklik Özeti: Arktik, kontrollü kaostan gerçek paylaşım savaşına evriliyor. Senaryolara göre:
• Trump Hegemonik Dönüşü: ABD Grönland'ı alır/üzerinde hakimiyet kurar, Atlantik-Arktik savunma hattı güçlenir, Rusya-Çin'i dışlar (ama ittifaklarını derinleştirir).
• Çin Yükselişi: Kutup İpek Yolu hakim, Çin nadir toprak ve rota kontrolüyle ekonomik üstünlük, Rusya'ya bağımlı ortaklık.
• Rusya Direnişi: NSR militarize, bölgesel çatışmalar (tatbikatlar, provokasyonlar), ama ekonomik tükenme Çin'e yaslanma.
• Eskalasyon: Hibrit riskler (deniz tacizi, altyapı sabotajı), gerçek çatışma riski (nükleer buz kırıcılar, denizaltı hatları).

- ⁠Arktik - Yeni Büyük Gerilimin Ön Cephesi (G. Tokmakoğlu)

Bu gerçeklik, Arktik'i yeni büyük gerilimin ön cephesi yapıyor (buna, gerekli şartlar tamamlanırsa, yeni Soğuk Savaş'ın ön cephesi de denebilir) yapıyor!

Bu ortaya çıkan tablo benim "hibrit üstünlük ve katmanlı savunma" tezime göre; güç dengesi ancak aktif varlıkla ve teknolojiyle sağlanır, şeklindedir.

Sentez: ABD Yarımküresi, Arktik ve Pasifik Coğrafyalarını Bekleyen Entegre-Kriz

Trump'ın "Batı Yarımküre Hakimiyeti" (NSS-2025 Ulusal Güvenlik Stratejisi: Western Hemisphere hegemony) dolayısıyla bu Arktik hamlesi, Pasifik'le beraber bir “entegre-kriz” yaratıyor. Bu entegre-kriz (asıl kriz) oluşumu; "kuzey-güney ekseninde kuşatma" ve ABD'nin iki okyanus (Atlantik-Pasifik) arası savunma hattında kırılma riski taşıyor:

• Arktik-Pasifik Bağlantısı: Grönland/Thule üssü Atlantik girişini korurken, Bering Boğazı ile Alaska Pasifik-Arktik geçişini zorluyor. Rusya-Çin ortaklığı (ortak sondajlar, NSR yatırımları) kutup-geçiş rotalarını (uçak/gemi) tehdit ediyor. ABD'nin kuzey savunması (radar, erken uyarı) zayıf kalırsa, Pasifik'te (Tayvan, Güney Çin Denizi) arkadan vurulma riski artıyor.
• Yarımküre Kriz Senaryoları:

1. Kuzey Kuşatması (En Muhtemel): Çin-Rusya Arktik'te (NSR ile Grönland yatırımlarıyla) ilerlerken, Pasifik'te (teknolojik ürün üreten) Tayvan gerilimi ve Latin Amerika'da Çin liman/istihbarat altyapısı (Küba, Venezuela, Nikaragua) ABD'yi çift cephede sıkıştırır. Trump'ın Grönland baskısı NATO'yu bölerse (Avrupa direnir), ABD yalnız kalır ve (olası) Pasifik savaşı (2027-2030 sonrası beklenebilir) Arktik'ten lojistik kesintiyle başlar.
2. Hibrit Kaos Dalgası: Rusya nükleer buz kırıcı ve Çin nadir toprak kısıtlamaları, ABD dost-desteğine zorlanır. Latin Amerika'da Çin ekonomik baskısı (tarife, yatırım) ve Rusya hibrit operasyonları (Venezuela gibi) ABD'nin güney bölgesini zayıflatır, Pasifik'te Çin üstünlüğü artar.
3. Eskalasyon Zinciri: Grönland krizi büyürse, NATO çöküşü olursa, Avrupa pasif kalırsa, Rusya Arktik'te (Svalbard adaları bölgesi kritik) hamle yaparsa, Çin Pasifik'te (Tayvan) harekete geçerse, ABD yarımküre savunması çöker (Bering, Panama, GIUK geçidi kırılır). (Grönland-İzlanda-Birleşik Krallık, GIUK Geçidi, NATO'nun başlıca stratejik denizcilik endişelerinden biri olarak yeniden gündeme geldi ve özellikle Rus Donanması olmak üzere diğerlerinin hesaplamalarında önemli bir yer tutuyor.)

Entegre-kriz: ABD'nin Pasifik’teki zaferi, eğer Arktik'te kaybedilir ise yarımküre savunması çöker. Trump'ın formülü (hegemonik dönüş) bunu hızlandırabilir, ama Çin'in uzun vadeli formülü (ekonomik/teknolojik hakimiyet) kazanır. 

Sonuç

Trump'ın agresif ve dominant çıkışlarının nedeni gayet belli. Şu an dünyada gerilim çok ileri seviyede ve belirsizlikler giderek artıyor. Jeopolitik konulara yeni açıklamalar eklemek şart. Ben de bu maksatla yeni tezlerle karşınıza çıkıyorum.

 

*Bu içerik serbest gazeteci veya konuk yazarlar tarafından hazırlanmıştır. Bu içerikte yer alan görüş ve ifadeler yazara aittir ve Independent Türkçe'nin editöryal politikasını yansıtmayabilir.