PM_2.5, çapı 2,5 µm veya daha küçük olan partikül madde anlamına gelir.

2026 IQAir raporuna göre 2025 yılında Avrupa'da hava kirliliğinin en yüksek olduğu 10 yerden 5'i Türkiye'dedir.

2025 yılında Iğdır, Buca (İzmir), Gödekli (Iğdır), Konya ve Düzce Avrupa'nın en kirli havasına sahip ilk 10 şehir/yerleşim yeri arasında yer alarak listenin üst sıralarını oluşturmaktadır.
 

Şekil 1. 2025 yılında Avrupa’da hava kirliliği en yüksek 10 şehir

Diğer yandan yine 2026 IQAir raporuna göre 2025 yılında Avrupa'da PM_2.5 kirliliğinin en yüksek olduğu 25 şehirden 10'u Türkiye'dedir.
 

Tablo 1. 2024 yılına göre 2025 yılında PM_2.5 kirliliği artışı

Tablo 1 incelendiği zaman 2024 yılına göre 2025 yılında tüm şehirlerde PM_2.5 kirliliği artmıştır.

Türkiye'nin kanser haritasında en yüksek oran illerden biri de Iğdır. Temel neden hava kirliliğidir.

Bu bölgelerde PM_2.5 değerleri Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) limitlerinin çok üzerindedir.

DSÖ tarafından güvenli kabul edilen yıllık PM_2.5 eşiği 5 µg/m³’tür.

Avrupa Birliği'nde yeni revize edilmiş (10 Aralık 2024’te yürürlüğe girmiş) hava kalitesi direktifi, PM_2.5 eşikleri günlük ortalamalar için 25 μg/m³ ve yıllık ortalamalar için 10 μg/m³ olarak belirlenmiştir (1 Ocak 2030 yılına kadar PM_2.5 kirliliği 25 μg/m³, 10 μg/m³ (yıllık ortalama) düşürülecek).

İnsan sağlığı için çok tehlikeli olan PM_2.5 için Türkiye'de bir sınır değerinin olmaması çok tehlikeli.

Ayrıca PM_2.5 kirliliği çoğu şehirde maalesef ölçülmemektedir.
 

PM_2.5 (İnce Partikül Madde) Kirliliği;

PM_2.5 kirliliği, erken ölümlerin başlıca nedenlerinden biridir ve başta kardiyovasküler ve solunum yolu hastalıkları olmak üzere yılda 4 milyondan fazla ölüme yol açmaktadır.

Solunum yolu ile akciğerin derinlemesine nüfuz etme ve kan dolaşımına girme yeteneği nedeniyle ciddi sağlık riskleri oluşturmaktadır.

PM_2.5 maddelerin akciğer bölgesinde birikmesi durumunda, bu partiküllerden kaynaklanan zararlı maddeler kan dolaşım sistemine sızabilir. Bu durum oksidatif strese ve iltihaplanmaya yol açabilir; bu da kardiyovasküler sistem üzerinde zararlı etkilere neden olur. Kısa süreli maruz kalma öksürük, nefes darlığı, astımın alevlenmesi, göz/boğaz tahrişine, düzensiz kalp atışı ve kalp krizlerine neden olabilir.

Orta ve uzun vadeli etkileri arasında erken ölüm, kronik kardiyovasküler/solunum yolu hastalıkları, inme, felç, akciğer kanseri, enfeksiyon riskleri ve bilişsel gerileme yer almaktadır.

Son zamanlarda yapılan araştırmacılar, 1990 ile 2019 yılları arasında PM_2.5 partiküllerine bağlı erken kardiyovasküler ölümlerin ve sakatlık yıllarının sayısının dünya genelinde %31 arttığını tespit ettiler.

Çocuklar, yaşlılar ve önceden sağlık sorunları olanlar bu duruma karşı en savunmasız gruplardır.

PM_2.5 kirliliğinin başlıca sağlık etkileri:

Alzheimer riskini doğrudan artırmaktadır.

Daha yüksek kirlilik seviyelerine maruz kalan kişilerde Alzheimer teşhisi önemli ölçüde daha fazladır.

Alzheimer, en yaygın bunama türüdür ve dünya çapında yaklaşık 57 milyon insanı etkilemektedir.

Beyin hasarı dolaylı değil; kirlilikten kaynaklanan hipertansiyon veya depresyonun bir sonucu değil.

PM_2.5, beyni doğrudan etkiliyor gibi görünmektedir.

• Solunum yolu hastalıkları: Akut ve kronik bronşit, astım atakları, hava yolu iltihabında artış ve özellikle çocuklarda akciğer fonksiyonunda azalma.
• Kardiyovasküler hasar: İskemik kalp hastalığı, ölümcül olmayan kalp krizi, düzensiz kalp atışı ve inme riskinde artış.
• Sistemik hastalıklar: Tip 2 diyabet ve nörolojik etkilerle güçlü bağlantılar, hızlandırılmış beyin yaşlanması ve nörodejeneratif hastalık riskinde artış dahil.
• Kanser: Akciğer kanseri ve diğer solunum yolu kanserleri riskinde artış.
  Önceden geçirilmiş inme riski daha da artırıyor.
• Üreme ve gelişimsel etkiler: Düşük doğum ağırlığı, erken doğum ve bebek ölüm oranında artışla bağlantılı.

Tüm demans vakalarının %3’ü, yalnızca hava kirliliğine maruz kalmanın ortadan kaldırılmasıyla önlenebilir.

Risk altındaki başlıca popülasyonlar:

• Bebekler ve çocuklar: Akciğer gelişiminde bozukluk.
• Yaşlı yetişkinler: Kardiyovasküler ve nörolojik hasara karşı yüksek duyarlılık.
• Önceden var olan hastalıklar: Kalp veya akciğer hastalığı olan kişiler.

Kısaca Iğdır, Buca, Konya-Gödekli, Konya ve Düzce şehirlerinde PM_2.5 kirliliğinin hamile kadınlar, bebekler, çocuklar, yaşlılar ve solunum hastalığı üzerine etkileri, acil servislere başvuru sayıları, erken ölüm oranları, demans vakalarındaki değişimler, kalp krizi vakalarında artış olup olmadığı, özellikle akciğer kanser vakaları ve hamile kadınların düşük yapma oranları dahil tüm sağlık taraması detaylı olarak incelenmeli ve yakından takip edilmelidir.

Türkiye’de acilen PM_2.5 için sınır değeri uygulamaya konmalıdır. Bu sınır değerlerinde AB sınır değerleri esas alınabilir.

Türkiye’de tüm şehirlerde PM_2.5 kirliliği ölçülmelidir.

PM_2.5 kirleticisinin başlıca kaynakları; ısınmada kömür ve odun kullanılması, taş ocakları, arıtmasız baca gazı endüstriyel faaliyetler, inşaatlar, şehir içinde trafik yoğunluğu, bozuk yollarda aşırı lastik aşınması, çöl tozu fırtınaları, betonlaştırılmış ve ağaçsızlaştırılmış şehirler ve yalıtımsız binalar, orman yangınlarıdır. Avrupa genelinde tarımsal emisyonlar ve konut ısıtması da yüksek PM_2.5 seviyelerine önemli ölçüde katkıda bulunmaktadır.

PM_2.5 kaynaklı hava kirliliğinin yüksek olduğu Iğdır ve Buca’dan başlayarak 10 şehirde kirliliğin fosil yakıt (kömür) ve odun kullanımı yoğunluğu, sanayi kaynaklı emisyonlar, yoğun trafik ve meteorolojik koşulların kirleticileri yerde tutması gibi birden fazla faktörden kaynaklanıp kaynaklanmadığı tüm yönleriyle incelenmeli, alınması gereken kısa, orta ve uzun vadeli önlemler belirlenmeli ve uygulamaya konmalıdır. Bu şehirlerde halk sağlığını korumaya ve PM_2.5 kirliliğini azaltmaya yönelik daha fazla önlemler alınması gerekmektedir.

Isınmada ve sanayide kömürden vazgeçilmesi, tarımdan kaynaklanan amonyak emisyonlarının azaltılması, e-mobilite (elektrikli araçlar) ve bisiklet kullanımı dahil sürdürülebilir ulaşıma geçilmesi, şehirlerde yeşil alanların artırılması ve rüzgar sirkülasyonunun olmadığı şehirlerde, Iğdır gibi, yüksek bina yapılmasına izin verilmemesi, binaların tamamının yalıtılması ve binaların hakim rüzgar yönüne uygun yapılması halinde PM_2.5 ve öncü gazlarının emisyonları 2030 yılına kadar daha da azaltılabilir.

Ayrıca hayat pahalılığının hava kirliliği artışını etkileyip etkilemediği mutlaka incelenmelidir.

Temiz hava herkesin hakkıdır.

^Kaynaklar:

^{https://www.indyturk.com/node/440731/t%C3%BCrki%CC%87yeden-sesler/g%C3%B6r%C3%BCnmez-sessiz-katil-pm10-ve-pm25-kirlili%C4%9Fi
https://www.euronews.com/2026/03/25/five-of-europes-top-10-most-polluted-cities-are-in-this-one-country
https://www.iqair.com/world-most-polluted-cities?continent=59af92ac3e70001c1bd78e52
https://eur-lex.europa.eu/eli/dir/2024/2881/oj/eng
https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0013935124022709#bib27}

Bu içerik serbest gazeteci veya konuk yazarlar tarafından hazırlanmıştır. Bu içerikte yer alan görüş ve ifadeler yazara aittir ve Independent Türkçe'nin editöryal politikasını yansıtmayabilir.