ABD Başkanı Donald Trump yönetimi, İran üzerindeki ekonomik baskıyı artırmak amacıyla Washington’ın İran’la ticari ilişkilerini sürdüren ülke ve şirketlere yaptırım uygulama kararı Tahran’ın yanı sıra İran’ın önde gelen ticaret ortaklarını da kapsayacak.
fazla oku
Bu bölüm, konuyla ilgili referans noktalarını içerir. (Related Nodes field)
ABD Hazine Bakanı Scott Bessent, İran ekonomisini daha fazla izole etmeyi hedefleyen yaptırım paketini açıkladı. Trump ve Bessent, söz konusu adımları İran için ‘kritik bir ekonomik gün’ olarak nitelendirdi.
Adım, İran ekonomisinin giderek artan baskılarla karşı karşıya olduğu bir dönemde alındı. İran riyali, gayriresmi piyasada dolar karşısında 2 milyon riyali aşarak rekor seviyeye gerilerken, petrol ihracatındaki düşüş ve ABD’nin ticaret ile deniz taşımacılığına yönelik kısıtlamalarını sıkılaştırması da ekonomik baskıyı artırıyor.
Çin... İran petrolünün en büyük alıcısı
Çin, İran’ın en büyük ticaret ortağı ve petrolünün başlıca alıcısı olması nedeniyle gerçek bir sınamayla karşı karşıya kalabilecek ülkelerin başında geliyor. New York Times’a göre Çin, bazı dönemlerde İran’ın petrol ihracatının yüzde 90’ına kadarını satın alıyordu.
Bununla birlikte analistler, Çin ekonomisinin büyüklüğü ve İran petrolünün küresel piyasalarda başka kaynaklarla ikame edilebilmesi nedeniyle olası etkilerin Çin ekonomisi açısından yıkıcı olmayacağı görüşünde.
Ancak Pekin açısından ilişkinin önemi ticari boyutun ötesine geçiyor. İlişki, Çin’in Tahran’la nüfuzunu ve bağlarını koruma, aynı zamanda ABD’nin etkisini dengeleme isteği doğrultusunda jeopolitik boyutlar taşıyor.
Hindistan... İran petrolüne temkinli dönüş
Hindistan’ın İran’la ticari ilişkileri ise ABD yaptırımlarının baskısı altında son yıllarda önemli ölçüde geriledi. Amerikan gazetesine göre iki ülke arasındaki ticaret hacmi 2018-2019 mali yılında 17 milyar doların üzerindeyken, 2025-2026 mali yılında yaklaşık 1,63 milyar dolara düştü.
Hindistan, 2019 yılında İran’dan petrol alımını durdurmuştu. İran petrolünün Hindistan piyasasına resmi olarak yeniden girişi ise savaşın yol açtığı enerji arzındaki aksaklıklar ve fiyat artışları karşısında aralarında Hindistan’ın da bulunduğu bazı ülkelere İran ham petrolü ithalatına izin veren geçici ABD muafiyeti tanınmasının ardından, geçtiğimiz nisan ayında gerçekleşmişti.
Bu nedenle yaptırımların sıkılaştırılması, Hindistan’a İran petrolünün yeniden girişini daha da zorlaştırabilir. Yeni Delhi de halihazırda ham petrol fiyatlarındaki artışın yarattığı baskıyla karşı karşıya bulunuyor.
BAE... Önleyici bir adım
Birleşik Arap Emirlikleri (BAE) ise geçen hafta İran’la tüm ticari ve finansal işlemleri durdurduğunu açıklamasının ardından farklı bir konumda bulunuyor.
Şarku’l Avsat’ın New York Times’tan aktardığı habere göre iki ülke arasındaki ticaret hacmi 2024’te yaklaşık 28 milyar dolara ulaştı. Bu nedenle BAE’nin aldığı kararın İran ekonomisi üzerinde önemli etkiler yaratması bekleniyor. Zira BAE, İranlı şirketler ve ithalatçıların yararlandığı finansal hizmetler ve yeniden ihracat açısından önemli bir merkez konumunda.
Türkiye, Irak ve Pakistan... Komşuluk ikilemi
Türkiye, Irak ve Pakistan da İran’la ticari ilişkilerini sürdürmeleri ve kesilmesi zor ekonomik ve coğrafi bağlara sahip olmaları nedeniyle ABD baskısına en fazla maruz kalabilecek ülkeler arasında öne çıkıyor.
İran, Türkiye’den büyük miktarda mal ithal ederken kara ticareti de iki ülke arasındaki ilişkilerde önemli bir rol oynuyor. Özellikle Türkiye ve Pakistan açısından İran’la istikrarlı ilişkilerin korunması, ekonomik çıkarların yanı sıra siyasi ve jeopolitik önem taşıyor.
Irak ise İran’la bağlantılı aktörlerle ticari işlemlerini sürdürmesi nedeniyle ek baskılarla karşı karşıya. ABD daha önce de Irak pazarında faaliyet gösteren İran bağlantılı grupları hedef alan yaptırımlar uygulamıştı.
Yaptırımların piyasalar üzerinde yankıları olabilir
ABD planının etkileri ikili ticaretle sınırlı kalmayabilir. Washington’ın İran petrolü alımlarını azaltmayı başarması halinde, özellikle Hürmüz Boğazı’ndaki tanker trafiğinde yaşanan aksaklıkların sürmesiyle küresel arz üzerindeki kısıtlamalar daha da sıkılaşabilir.
Ayrıca İran’la ticaret yapan ülkelerdeki şirketler ve bankalar kendilerini zor bir tercih karşısında bulabilir: Tahran’la ilişkilerini sürdürmek ya da ABD yaptırımlarına maruz kalma ve Amerikan finans sistemi ile piyasalarına erişimlerini kaybetme riskini göze almak.
Analistlere göre, İran’ın ticaret ortaklarına geniş kapsamlı yaptırımlar uygulanması, Tahran’ın doğrudan hedef alınmasından daha karmaşık olacak. Yaptırımların uygulanması yavaş ve eşitsiz ilerleyebilir, denetlenmesi de zor olabilir. Ayrıca ekonomik baskının artırılmasının, İran’ı Washington’ın talep ettiği siyasi tavizleri vermeye zorlayacağının garantisi bulunmuyor.
*Bu makalede yer alan fikirler yazara aittir ve Independent Türkçe'nin editöryal politikasını yansıtmayabilir.
