ABD’nin İran’a yönelik kara saldırısı, onlarca yıldır en üst seviyede bir tırmanış olarak görülüyordu. Çünkü bu seçenek, gerçekleşmesini engelleyecek kadar yüksek maliyetli ve sonuçlarını kontrol etmeyi zorlaştıracak kadar istikrarı tehdit edici olarak değerlendiriliyordu. Ancak bu algı bugün yavaş yavaş ortadan kalkıyor. ABD-İsrail'in İran'a karşı savaşının tırmanmasıyla birlikte, dün imkânsız görünen şey bugün olası bir ihtimal haline geldi. Tartışma artık sadece bir kara saldırısının patlak verip vermeyeceği ile sınırlı değil, olası başlangıç noktasına ve bu saldırının gerçek stratejik kazanımlar sağlayıp sağlayamayacağına kadar uzanıyor.
İlk bakışta İran, Körfez ve Umman Körfezi'nden batı sınırlarına kadar birçok olası giriş yolu sunuyor gibi görünse de bu izlenim sadece bir yanılsamadan ibaret. Görünüşte bir saldırıyı mümkün kılan coğrafya, aynı zamanda onu stratejik bir yenilgiye de dönüştürüyor. Bölgenin askeri yapısı, herhangi bir saldırı gücünü kıyıdaki darboğazlar, enerji tesisleri ve sınır geçişleri gibi dar geçitlere yönlendiriyor. Bu noktalar zafere götürmekten çok, daha kapsamlı bir tırmanışa kapıyı aralıyor. Seçenekler çokmuş gibi görünse de bu aslında sadece sonuçları ağır olan bir coğrafya.
Bu mantık Hark Adası, Hürmüz Boğazı, Ebu Musa Adası, Büyük Tunb ve Küçük Tunb adaları, Çabahar-Konar geçidi ve Abadan-Hürremşehr ekseni olmak üzere beş ana düğüm noktasında açıkça ortaya çıktı. Bu düğüm noktaları ilk bakışta olası girişler gibi görünse de hiçbiri açık bir stratejik başarıya götürmüyor.
Hark Adası
Hark Adası, görünürdeki üstünlüğün nasıl stratejik bir çıkmaza dönüştüğünü açıkça somutlaştırıyor. Ada, İran'ın petrol ihracatının ana damarı ve ham petrol ihracatının yaklaşık yüzde 90'ı buradan geçiyor. Bu da onu klasik bir darboğaz haline getirmekte ve buradaki bir aksaklık geniş çaplı bir felce yol açıyor. Ada, İran anakarasından nispeten izole bir konumda. Yaklaşık 8 kilometre uzunluğunda, yaklaşık 5 kilometre genişliğinde ve hayati öneme sahip tesislerle dolu. Bu da onu açıkta kalan küçük bir alan haline getiriyor.
Dolayısıyla burası İran'ın ekonomik ağırlık merkezini temsil ediyor; ekonomik gücün unsurları burada toplanırken, aynı zamanda kırılganlık noktaları da burada ortaya çıkıyor. Tamamen operasyonel bir bakış açısıyla bakıldığında, burası İran topraklarına ani ve derin bir şekilde girmeye gerek kalmadan en fazla kargaşayı yaratabilecek bir hedef gibi görünüyor.
İran'a yönelik kara saldırısı teorik olarak gündemde olsa da bu saldırı büyük kayıplara yol açar ve gerçek anlamda stratejik bir kazanç sağlamaz.
Ancak tam da bu durum, bu eylemi son derece tehlikeli kılan unsurdur. Hark Adası’na yapılacak bir saldırı, yerel bir askeri operasyon olarak kalmaz. Çünkü İran'ın petrol ihracatının ana damarını hedef almak, küresel enerji piyasalarını anında sarsar ve Körfez'deki altyapı güvenliği konusunda daha geniş çaplı endişeler uyandırır. Daha da önemlisi, böyle bir saldırı daha geniş çaplı bir tırmanışa yol açar. Zira İran'ın bölgedeki enerji tesislerini hedef alarak karşılık vermesi muhtemeldir. Buradaki çelişki açıkça ortada. Hark Adası’nı cazip bir hedef yapan faktör, yani İran ekonomisindeki merkezi konumu, aynı zamanda buraya yapılacak herhangi bir saldırının çatışmayı hızla uluslararası bir boyuta taşıyacağı anlamına da geliyor. Burası sadece askeri bir hedef değil, aynı zamanda tüm çatışmanın gidişatını değiştirebilecek bir kıvılcımdır.
Hürmüz Boğazı
Hürmüz Boğazı, bu çatışmanın en hassas alanı olmaya devam ediyor. Küresel petrol akışının yaklaşık beşte biri bu dar su yolundan geçiyor, bu da onu dünyanın en önemli enerji darboğazı yapıyor. Sık sık, muazzam bir stratejik nüfuz sağlayan bir kontrol aracı olarak görülüyor.
Ancak bu algı yanıltıcıdır. Hürmüz Boğazı, ele geçirilebilecek tek bir nokta değil, karmaşık bir bölgesel deniz alanıdır. Boğazı kontrol altına almaya yönelik ciddi bir girişim, İran'ın en büyük limanının bulunduğu Bender Abbas'ı ve ülkenin en büyük adası olan Keşm Adası'nı hedef alan operasyonların yapılmasını gerektirir.
Bu iki bölge, İran’ın Körfez’deki savunma yapısının temel taşlarını oluşturuyor. Bu bağlamda, boğazı kontrol altına almak pratikte karada savaşmak anlamına geliyor.
Hark Adası'na yönelik saldırı, enerji piyasalarını tehdit edip çatışmayı tırmandırırken, Hürmüz Boğazı'nın kontrolü, kesin sonuç garantisi olmaksızın geniş çaplı bir savaşa yol açabilir.
İşte burada temel bir çıkmaz ortaya çıkıyor. Kontrolü elinde tutmak, kıyı savunmasını zayıflatmayı, füze kapasitesini kısıtlamayı ve dengesiz deniz savaş araçlarını etkisiz hale getirmeyi gerektirirken, aynı zamanda şiddetli çatışmaların yaşandığı bir ortamda kalıcı bir askeri varlığı sürdürmeyi de gerektiriyor. Kapsamlı bir işgal olmaksızın nüfuzunu dayatmanın bir aracı gibi görünen bu durum, kısa sürede kaynakları tüketen uzun bir operasyona dönüşür, İran'ın bölgesel savunma yapısıyla doğrudan çatışır ve küresel enerji piyasalarında ve tedarik zincirlerinde kronik bir kargaşaya yol açar.
Üç ada
Ebu Musa Adası ile Büyük Tunb ve Küçük Tunb adaları, Hürmüz Boğazı’na açılan stratejik batı kapısını oluşturuyor. Hark Adası ve Hürmüz Boğazı’nın aksine, bu adaların önemi büyük bir ekonomik ağırlıktan değil, sembolik değerlerinden ve jeopolitik konumlarından kaynaklanıyor.
Bu adaların kontrolünün ele geçirilmesi, askeri güç dengesinde belirleyici bir değişime yol ve İran'ın iç kesimlerine bir geçişin önünü açmaz. Ancak, bu adaların İran'ın egemenlik alanı ile Birleşik Arap Emirlikleri'nin (BAE) eski bir bölgesel iddiasının kesiştiği noktada yer alması, adalara karşı yapılacak herhangi bir harekâtın ciddi siyasi sonuçlar doğurmasına neden oluyor.
Dolayısıyla maliyet açısından sınırlı ve sembolik bir adım gibi görünen bir hareket, ABD’nin stratejik konumunda herhangi bir somut iyileşme sağlamadan savaşın kapsamını genişletebilir. Bu, daha geniş bir eğilimle uyumludur; bu tür hedeflerin kolay ulaşılabilir olması, daha fazla fayda anlamına gelmez; aksine, daha az stratejik getiri ve elverişsiz koşullarda savaşın genişleme olasılığının daha yüksek olması anlamına gelebilir.
Çabahar-Konar
En az kullanılan giriş noktaları İran'ın güneydoğu kıyısında yer alıyor. Burada Çabahar-Konar koridoru, farklı bir ilerleme yolu olarak öne çıkıyor. Askeri varlığın yoğun olduğu Körfez'e kıyasla, bu bölge coğrafi olarak daha açık, daha az kalabalık ve görünüşte dış operasyonlar için daha elverişli görünüyor.
Adaların kontrolü, kazanç sağlamadan siyasi gerginliğin tırmanmasına yol açan uzun süreli bir yıpratma sürecini gerektirirken, birleşme ise görünüşte daha kolay bir yol gibi görünse de karmaşıklıklarla dolu.
Ancak bu elverişlilik, temel bir kısıtlamayı da beraberinde getiriyor. Çünkü Çabahar, erişim imkânı sunarken herhangi bir nüfuz sağlamıyor. Hark Adası’nın aksine, İran’ın petrol arterinin tam kalbinde yer almıyor ve Hürmüz Boğazı’nın gibi, kritik bir küresel darboğazı kontrol etmiyor. Körfez kıyısına kıyasla, bu bölge doğal savunma engellerinden yoksun olmasa da hayati altyapıdan daha azına sahip.
Ancak asıl temel sorun mesafe. Çünkü saldırı gücü orada bir ayak basma noktası oluşturmayı başarsa bile, İran'ın siyasi ve ekonomik ağırlık merkezlerinden uzak kalacak ve bu da bu ilk ilerlemeyi lojistik açıdan uzun ve maliyetli bir harekâta dönüştürecek. Dolayısıyla stratejik açıdan en zayıf olan, operasyonel açıdan en kolay görünen yol.
Abadan-Hürremşehr
Kara saldırısı daha ciddi bir hal alırsa, İran'ın güneybatısındaki petrol zengini Abadan-Hürremşehr ekseni en olası yol olabilir. Bu eksen, Körfez'i stratejik öneme sahip topraklara bağlayan en kısa koridoru oluşturuyor.
Ancak bu eksen, çevresinden bağımsız olarak ele alınamaz. Bu yönde atılacak herhangi bir adımın büyük olasılıkla Kuveyt'ten başlayıp, güney Irak ve Basra'dan geçerek Huzistan (Ahvaz) bölgesine gireceği düşünülüyor. Bu güzergâh, Saddam Hüseyin'in 1980'de İran'a savaş açarken izlediği yolu akla getiriyor.
Çabahar ulaşımı kolay ancak verimliliği düşükken, Abadan-Hürremşehr ekseni en kısa yol olmakla birlikte karmaşık ve risklerle dolu bir güzergahtan geçiyor.
Ancak bugün, kırk altı yıl sonra, Irak toprakları artık sadece tarafsız bir geçiş yolu değildir. Herhangi bir harekât, ABD güçleri İran topraklarına ulaşmadan önce İran yanlısı milislerin, özellikle de Haşdi Şabi’nin baskısıyla karşılaşacak. Savaş alanı, iki ülke arasındaki geleneksel bir savaşla sınırlı kalmayacak, aksine Irak'ın güneyinden İran'ın güneybatısına uzanan, birbirine bağlı Şii jeopolitik alanda parçalı ve çok katmanlı bir çatışma şeklinde olabilir.
Böylece, İran'ın içlerine en yakın görünen yol, aynı zamanda en kolay alev alabilecek yoldur; zira bu yol, Irak ve İran'ı kapsayan daha geniş bir savaşın kapılarını açabilir. Bu ekseni operasyonel açıdan cazip kılan özelliklerin aynısı, onu siyasi ve askerî açıdan son derece tehlikeli kılan özelliklerdir. İşte burada, kesin zafer hayali doruk noktasına ulaşırken, tehlike de zirveye çıkar. Dikkate alınması gereken bir başka unsur da bu beş senaryodan herhangi birinde Kürtlerin oynayabileceği olası roldür. Herhangi bir Amerikan ilerlemesi, İran'ın batı sınırları boyunca bir Kürt ayaklanmasıyla eşzamanlı olabilir; bu da İran'ın savunma kapasitesini zorlayarak, onu birden fazla cephede savaşmaya zorlayabilir.
İran'ın batı sınırları, İran Kürdistan Demokratik Partisi (DPK-I), Kürdistan Özgürlük Partisi (PAK), Kürdistan Özgür Yaşam Partisi (PJAK), İran Kürdistanı Mücadele Örgütü (Sazman-ı Xebat) ve Kürdistan Emekçiler Topluluğu (Komele) gibi Kürt gruplarla uzun süredir çatışmalara sahne oluyor. Bu grupların, Tahran'a karşı mücadelelerinde daha fazla koordinasyona yöneldikleri söyleniyor.
Irak, Huzistan Savaşı'nda tarafsız bir geçit değil ve herhangi bir kara harekâtı, milis güçleriyle karşılaşacak ve bölgesel bir gerginliğe yol açar.
Ancak bu seçeneğin önünde büyük engeller bulunmaktadır. Bu gruplar bölünmüş durumdadır, yetenekleri arasında belirgin bir eşitsizlik vardır ve Tahran ile geniş çaplı bir çatışmaya girmeye ne kadar hazır oldukları halen belirsiz. Bunun yanı sıra Irak Kürdistan Bölgesel Yönetimi'nin (IKBY), bunun doğurabileceği tepkiler nedeniyle tırmanışı önlemek için güçlü nedenleri var. Buna karşın, Irak'taki İran yanlısı milisler bu bölgeyi bir yan çatışma alanı haline getirebilir. Türkiye'nin Kürtleri silahlandırmaya karşı çıkması da bir başka kısıtlama getiriyor. Daha da önemlisi bu strateji, İran içinde ters tepkiler doğurabilir. Çünkü bu, çatışmayı ülkenin birliğini savunma olarak yeniden sunabilir ve devleti zayıflatmak yerine ulusal uyumu güçlendirebilir.
Toplu olarak bakıldığında, bu giriş noktaları zafere giden bir yol sunmaktan çok, tırmanışın bir haritasını ortaya koyuyor. Her biri bir çıkış yolu açsa da sonuçları öngörülebilecek sınırlı bir eylem imkânı sunmuyor. Girişi mümkün kılan yollar, başarıya ulaşmayı son derece zorlaştıran ve bunu sürdürmeyi daha da zor hale getiren yollarla aynı. Etkili bir baskı yaratabilecek hedefler, aynı zamanda daha geniş bir ekonomik ve bölgesel kargaşaya yol açabilirken, çatışmayı sınırlar içinde tutmaya yönelik girişimler ise belirleyici bir stratejik etki yaratmıyor. Bu şekilde, tüm bu seçenekler ya sınırlı bir etkiyi kabul etmek ya da kontrol edilemeyen bir tırmanışa sürüklenmek şeklindeki tek bir ikileme indirgeniyor.
Bu tür bir gerginliğin Körfez’deki daha geniş çaplı enerji sistemine de sıçrayacağına ve Babu’l-Mandeb Boğazı’nda ters bir baskı yaratacağına şüphe yok. Zira Yemen’deki İran yanlısı Husiler halen deniz trafiğini aksatma gücüne sahip. Sonuçta, birden fazla darboğazda yayılan ve küresel sonuçları olan bir kriz ortaya çıkacak.
Bir başka tehlike: Tuzağa düşme olasılığı
Ulusal Terörle Mücadele Merkezi'nin (NCTC) eski direktörü Joseph Clay Kent, Hürmüz Boğazı'ndaki adaların ele geçirilmesinin, ABD güçlerini bir güç unsurundan açık hedef haline getirebileceği ve onları mayınlar, füzeler ve insansız hava araçları (İHA) karşısında savunmasız ve zayıf bir durumda bırakabileceği uyarısında bulundu.
Seçenekler sınırlı ve bölgesel ayrışmalar ve riskler, bu durumu bir çözüme ulaşamayan bir gerginlik sarmalına dönüştürüyor ve küresel enerji güvenliğini tehdit ediyor.
Elbette ABD, Natanz ve Fordo gibi nükleer tesislere sınırlı hava saldırıları düzenleme seçeneğini seçebilir. Ancak böyle bir operasyon ciddi riskler barındırıyor, zira yaklaşık 400 kilogram zenginleştirilmiş uranyumun halihazırda bilinmeyen yerlere dağıtılmış olabilir. Bu da yanlış değerlendirme olasılığını artırıyor ve gerginliği tırmandırıyor. Ayrıca Tahran'a hava indirme operasyonları düzenlemeyi de tercih edebilir. Ancak coğrafyayı aşmaya ve çatışmayı basitleştirmeye yönelik herhangi bir girişim, uzun zamandır bu tür senaryolara karşı kendini hazırlamış bir rejimle karşı karşıya kalacak. Devrimle şekillenen ve on yıllarca süren eşitsiz savaşlarla sağlamlaşan İran İslam Cumhuriyeti, baskıyı absorbe etmeye ve yakın mesafeden savaşmaya hazır. Hızlı bir operasyon olarak başlayabilecek bir süreç, kısa sürede uzun ve merkezi olmayan bir direnişe, hatta ev ev savaşmaya dönüşebilir ve bu da kontrol sorununu ortadan kaldırmak yerine daha da derinleştirebilir.
Bugün İran'a karşı bir kara savaşı, her zamankinden daha gerçekçi görünebilir. Ancak bu algı, coğrafyaya dair yanlış bir anlayışa dayanıyor. İran, zaman içinde coğrafyasına uyum sağlamakla kalmamış, onu bir silaha dönüştürdü. Dağlar, çöller, kıyılar, adalar ve darboğazlar savaş alanında sessiz unsurlar değil, baskıyı emmek, gücü dağıtmak ve bedel ödetmek için tasarlanmış bir savunma stratejisinin aktif araçlarıdır. Bu anlamda İran’ın coğrafyası, askeri operasyonların seyrini belirlemekle kalmaz, aynı zamanda bu operasyonların yankılarının dünyanın dört bir yanında yankılanmasını sağlayacak bir nitelik kazanmasını da sağlar.
*Bu makalede yer alan fikirler yazara aittir ve Independent Türkçe'nin editöryal politikasını yansıtmayabilir.
Bu makale Independent Türkçe için Londra merkezli Al Majalla dergisinden çevrilmiştir.
Al Majalla
