Polonya'nın başkenti Varşova'da, kürtaj hapı veren bir "otomat" hizmete açıldı.
Üzerinde 22 adet minik dolap ve bir tuş takımından oluşan duvar tipi dolaba "abortomat" adı verildi. Ülkede ilk defa kullanıma giren bu otomat parayla değil, "taleple" çalışıyor ve kurulumu piyasa ihtiyaçlarından değil, Polonya'da devam eden kadın hakları mücadelesinin bir sonucu.
Otomatın arkasında, Women Help Women (WHW) ve Abortion Dream Team (ADT) örgütleri bulunuyor.
Women Help Women (WHW), dünya genelinde kürtaja erişim, üreme sağlığı hakları ve feminist hareketler odağında çalışan bir feminist örgüt. Tıbbi kürtaj, doğum kontrolüne erişim, küresel düzeyde danışmanlık gibi hizmetler sunan bu örgüt, dünya çapında 80'den fazla ülkede yerel feminist örgütler, sıcak hatlar ve taban hareketleriyle ortaklaşa çalışıyor.
WHW, "dünyada bir ilk" olduğunu açıkladığı "abortomat"ı internet sitesinde şu ifadelerle tanıttı:
29 Eylül saat 10.00'da Women Help Women (WHW), kürtaj haplarını ihtiyaç duyan kişilerin doğrudan teslim alabilmesi amacıyla özel olarak tasarlanmış, dünyanın ilk paket dolabı sistemini, Abortomat'ı hizmete açıyor. Sistem, Polonya'nın ilk kürtaj kliniği ABOTAK'ın içinde, Polonya Parlamentosu'nun hemen karşısındaki Wiejska 9 adresinde bulunuyor.
Bekleme salonu yok. Araya giren kimse yok. Açıklama yapmanız gerekmiyor.
Kolay, basit ve size yakın.
Abortion Dream Team (ADT) veya Türkçe adıyla Kürtaj Rüya Takımı, Polonya'da kürtaj yasalarına karşı güvenli ve erişilebilir kürtaj desteği sağlayan bir kadın hakları grubu.
"Kürtajı normalleştirmek, üzerindeki toplumsal damgayı (stigmayı) kaldırmak, istenmeyen gebeliklerde güvenli tıbbi kürtaj hakkında güvenilir bilgi ve pratik destek sunmak" amaçlarıyla çalışan bu grup, evde tıbbi kürtajın nasıl yapılabileceğine dair yayınladıkları yönergeler ve ilaç destekleriyle binlerce kişiye yardımda bulundu, aynı zamanda söz konusu faaliyetleri nedeniyle Polonya'da muhafazakâr kesimlerin hedefi hâline geldi, soruşturma ve yargılamalarla karşılaştı.
Otomatın arkasındaki siyasi mücadele
WHW, internet sitesindeki "abortomat" tanıtım yazısında cihazın "Polonya Parlamentosu'nun hemen karşısında" bulunduğunu söylemesinin bir anlamı var. Zira Polonya, muhafazakâr partilerin kürtaj hakkını büyük ölçüde kısıtladığı ülkelerden.
Polonya, Avrupa'daki en katı kürtaj rejimlerinden birini sürdürüyor. Yürürlükteki 1993 tarihli yasaya göre gebelik, esas olarak "kadının hayatı veya sağlığının tehlikede olduğu" ya da "gebeliğin bir suç sonucu oluştuğuna" ilişkin haklı şüphe bulunduğu durumlarda, yalnızca doktor tarafından sonlandırılabiliyor. Suç sonucu oluşan gebeliklerde ise sınır 12 hafta olarak belirlenmiş durumda.
Üstelik, 2020'de Anayasa Mahkemesi kararıyla da cenindeki ağır ve geri döndürülemez hastalık veya engellilik gerekçesiyle kürtajı mümkün kılan hüküm de yürürlükten kaldırıldı.
Ancak Polonya'daki sistemin en dikkat çekici unsurlarından biri, gebeliğini kendi başına sonlandıran kadının cezalandırılmaması. Ceza Kanunu'nun 152. maddesinin birinci fıkrası, kadının rızasıyla hukuka aykırı biçimde gebeliği sonlandıran kişiyi 3 yıla kadar hapisle cezalandırıyor. İkinci fıkra ise hamile kadına gebeliğini sonlandırması için yardım eden veya onu buna teşvik eden kişiyi de aynı cezayla karşı karşıya bırakıyor. Yani maddenin hedefinde esas olarak işlemi yapan veya yardım eden üçüncü kişiler var.
"Abortomat"ın talep üzerine çalışmasının ana nedeni de bu kanuni "açık".
Abortomat'ın Polonya hukukuna göre kesin olarak yasal olduğuna dair bir mahkeme veya devlet kararı bulunmasa da, WHW'den yardım talep eden kadınlara, dolaplardan birini açmalarını sağlayan 6 haneli bir PIN kodu veriliyor. Dolaplardan birinde, istenmeyen gebeliğin sonlandırılması için kullanılmak üzere bir paket ilaç bulunuyor.
Kadın örgütleri, kürtaja dair yasal engelleri bu yolla aşabiliyor. Polonyalı kadın hakları savunucusu Justyna Wydrzyńska, Polonya'nın en büyük internet portallarından Wirtualna Polska'ya şunları söylüyor:
Abortomat bir insan değil ve ilaçları teslim alan kişi de mevzuata uygun olarak hareket ettiği için yasayı ihlal etmiyor.
Otomatı kuran örgütlere göre amaç, uluslararası posta gönderilerini beklemenin günler alabileceği durumlarda ilaçlara daha hızlı erişim sağlamak. Cihazın özellikle düşük sonrası tıbbi müdahale gerektiren durumlar, tamamlanmamış kürtaj veya gebelik komplikasyonları gibi beklemeye tahammülü olmadığı belirtilen durumlar düşünülerek tasarlandığı ifade ediliyor.
Kadın hakları örgütlerinin abortomat'la ilgili hukuki mantığı 3 noktaya dayanıyor:
• Birincisi, kadın kendi gebeliğini ilaç kullanarak sonlandırdığı için cezai sorumluluk taşımıyor.
• İkincisi, kadın örgütleri, Polonya hukukunda bir kişinin kendi kullanımı için kürtaj ilacı sipariş etmesini veya teslim almasını açıkça suç olarak düzenleyen bir hüküm bulunmadığını savunuyor. WHW de yıllardır Polonya'daki çalışmalarında bilgi alma, ilaç sipariş etme ve kişinin kendi kendine ilaç kullanmasının cezalandırılmadığına dikkat çekiyor.
• Üçüncü ve en kritik unsur ise fiziksel teslimin ortadan kaldırılması. Aktivistlere göre bir insanın kadına doğrudan hapı vermesiyle, kadının bir dolabı açarak daha önce yerleştirilmiş paketi kendisinin alması aynı şey değil. Bu yüzden cihaz, klasik "elden ele teslim" modelini ortadan kaldırarak ceza hukukundaki yardım suçunun dışında kalmayı amaçlıyor.
Hukuki soru işaretleri
Ancak, Polonya'daki bazı kürtaj karşıtı kesimler, kadın örgütlerinin bu "taktiğinin" hukuki olarak kabul edilmiş bir görüş olmadığını savunuyor. Polonya'nın en tanınmış ceza avukatlarından Paweł Matyja'ya göre, Ceza Kanunu'ndaki yardım kavramı yalnızca bir kişinin başka bir kişiye ilacı fiziksel olarak uzatmasını kapsamıyor.
Polonya medyasına konuşan avukata göre, kadına ilacın bulunduğu yeri bildirmek, ilacı temin etmek, teslim sistemini kurmak ve erişim kodunu göndermek gibi eylemlerin bir bütün olarak gebeliğin sonlandırılmasına yardım sayılabileceğini belirtiyor.
Kürtaj karşıtları ne diyor?
Polonya merkezli ultra muhafazakâr, Katolik ve aşırı sağcı bir hukuk ve araştırma kuruluşu Ordo Iuris ise, Polonya'daki içtihatta yardım kavramının kürtaj yapacak kişiyi başka bir kişiyle buluşturmak, gebeliğin sonlandırılmasında kullanılacak araç veya kimyasal maddeleri sağlamak ya da nerede kürtaj yapılabileceği konusunda bilgi vermek gibi eylemleri kapsayabildiğini belirterek, Abortomat'ın da bu çerçevede sayılabileceğini ileri sürdü.
Elbette, abortomat'ın açılışı Polonya'daki sağcı ve kürtaj karşıtı çevrelerden tepki aldı.
Kürtaj karşıtı "Polonya Yaşamı Savunma Hareketleri Federasyonu" (Polska Federacja Ruchów Obrony Życia - PFROŻ), 1 Ekim'de yaptığı açıklamada Abortomat'ı "medyatik bir gösteri" olarak nitelendirdi ve devlet kurumlarına "harekete geçme" çağrısında bulunarak cihazda hangi ürünlerin bulunduğunun, bu ürünlerin nereden geldiğinin ve dağıtım sisteminin kim tarafından organize edildiğinin incelenmesini talep etti.
PFROŻ Başkanı Jakub Bałtroszewicz de, ilaçların bulunduğu bir dolaba yalnızca bir kodla erişilmesinin sorumluluk meselesini ortadan kaldırmadığını savundu.
Varşova Başpiskoposluğu Aile Pastoral Hizmetleri birimi de 2 Ekim'de Abortomat'a açık biçimde karşı çıktı. Açıklamada insan hayatının döllenmeden itibaren korunması gerektiği belirtilirken, gebeliğin farmakolojik olarak sonlandırılmasına erişimi kolaylaştıran girişimlere karşı oldukları ifade edildi.
Bir siyasi mücadele başlığı olarak kürtaj
Polonya'da kürtaj hakları konusunda öncülük üstlenen WHW ve ADT, kendilerinin yaklaşık 10 yıldır Polonya'da kürtaj erişimi için bir destek ağı oluşturduğunu, günümüzde ağlarının günde yaklaşık 130 kürtajla bağlantılı destek sağladığını belirtiyor. Bu sayı örgütlerin kendi beyanı; bağımsız bir devlet istatistiği değil.
Bu rakamlar, Polonya'daki resmî istatistiklerle sivil toplumun faaliyetleri arasındaki büyük farkı da gösteriyor. 2025 yılında kamu kaynaklarıyla Polonya hastanelerinde 851 kürtaj gerçekleştirildiği yönündeki veriler kamuoyuna yansıdı. Ancak bu rakam, hastanelerde gerçekleştirilen yasal işlemleri gösteriyor; ülke içinde ilaç kullanılarak kendi kendine gerçekleştirilen kürtajların tamamını kapsamıyor.
Abortomat'ın Parlamento'nun hemen karşısına konması bu nedenle tesadüf değil.
Polonya'da kürtaj mevzuatını değiştirmeyi amaçlayan tasarılar uzun süredir parlamentoda bekliyor. Daha önce kürtajın 12. haftaya kadar yasallaştırılmasını ve kürtaja yardımın suç olmaktan çıkarılmasını öngören farklı teklifler hazırlanmıştı. Ancak özellikle hükümet koalisyonu içindeki görüş ayrılıkları nedeniyle bu dosyalarda ilerleme sağlanamadı.
Polonya'da kürtaj yasaklarına karşı on binlerce kişinin katılımıyla örgütlenen ve insanların kürtaj yasağına karşı siyah kıyafetler giydiği 2016'daki Kara Protesto'dan 2020'deki kitlesel gösterilere, ardından Aborcyjny Dream Team ve Women Help Women gibi örgütlerin oluşturduğu destek ağlarına kadar Polonya'daki kadın hareketinin en belirgin özelliği, devletin sağlamadığı erişim kanallarını tabandan kurarak doğrudan bir dayanışma ağı oluşturması.
Abortomat'ı da bu sürekliliğin yeni ve çarpıcı bir adımı olarak görmek mümkün.
Meclisin karşısına dikilen 22 küçük dolap, bir yandan kadınların kürtaj hakkına erişiminin hâlâ ne kadar siyasi bir mücadele konusu olduğunu gösterirken, diğer yandan kadın hareketinin yalnızca yasa değişikliği talep eden bir protesto gücü değil, ihtiyaç duyulan sağlık hizmetini kendi elleriyle sağlayan bir toplumsal hareket hâline geldiğini gösteriyor.
Kaynaklar:
https://ordoiuris.pl/en/latest/
zero.pl/news/abortomat-stanal-obok-sejmu-prawnik-widzi-szereg-zagrozen
kobieta.wp.pl/pierwszy-abortomat-w-polsce-wydaje-tabletki-niemal-naprzeciwko-sejmu-7334684874316032a
https://api.sejm.gov.pl/eli/acts/DU/1993/78/text.html
eli.gov.pl/api/acts/DU/2024/17/text.html
adt.pl/news/organizacje-aborcyjne/abortomat-paczkomat-z-tabletkami-aborcyjnymi-w-abotak/
https://womenhelp.org/id/page/1621/the-abortomat-the-world-s-first-parcel-locker-machine-for-abortion
*Bu içerik serbest gazeteci veya konuk yazarlar tarafından hazırlanmıştır. Bu içerikte yer alan görüş ve ifadeler yazara aittir ve Independent Türkçe'nin editöryal politikasını yansıtmayabilir.
© The Independentturkish
