Dersim Tertelesi'nde zehirli gaz kullanıldığına ilişkin tartışmalarda önemli bir belge daha ortaya çıktı. Dışişleri Bakanlığı Türk Diplomatik Arşivi'ndeki 20 Ağustos 1938 tarihli belge, Türkiye'nin Almanya'dan satın alacağı gaz doldurma tesisatının Kiel merkezli Hagenuk firmasından temin edileceğini gösteriyor.
Dersim Gazetesi'nde yayınlanan Nesimi Aday ve Mahsuni Gül imzalı habere göre; gizliliği 20 Kasım 2020'de kaldırılan belge, 1937'de alınan ve yaklaşık 20 ton kimyasal savaş maddesi ile bu maddelerin bombalara doldurulmasını sağlayacak “komple otomatik gaz doldurma tesisatı” satın alınmasına ilişkin kararın devamındaki süreci ortaya koyuyor.
Alman firmasının adı belgede
Milli Müdafaa Vekâletine gönderilen belgede, Berlin Büyükelçiliği tarafından Alman makamlarından alınan bilgi aktarılıyor. Yazıda, “Kiel'de Hagenuk firmasından satın alınacak gaz doldurma tesisatı bedelinin kliring yoluyla tesviye edileceği” belirtiliyor ve firma ile derhal temasa geçilmesi isteniyor.
Böylece 1937 tarihli belgede yalnızca “Alman firmalarından” satın alınacağı belirtilen tesisatın hangi şirketten temin edileceğine ilişkin soru yanıtlanmış oluyor: Hagenuk.
1937'de 20 ton kimyasal madde kararı
Gaz tesisatının satın alınmasına ilişkin süreç 1937'de başladı. Dördüncü Umumi Müfettiş General Abdullah Alpdoğan'ın talebinin ardından Milli Müdafaa Vekâleti harekete geçti.
7 Ağustos 1937 tarihli İcra Vekilleri Heyeti kararında, hava silahlanma programı kapsamında yaklaşık 20 ton Chloracetophenon, İperit ve benzeri gaz ile bunların bombalara doldurulması için bir adet komple otomatik tesisatın Almanya'dan satın alınması kararlaştırıldı.
Kararda, satın alma işleminin Berlin Büyükelçiliği aracılığıyla yapılması, bedelin 150 bin lirayı aşmaması ve ödemenin kliring yoluyla gerçekleştirilmesi öngörüldü.
Kararnamenin altında dönemin Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Atatürk'ün imzası da bulunuyordu.
Ancak kararnamede tesisatın hangi Alman firmasından alınacağı belirtilmemişti.
20 Ağustos 1938 tarihli belge, bu eksik bilgiyi tamamlıyor.
Hagenuk'un savaş sanayisi bağlantısı
Kiel merkezli Hagenuk, 1899'da Hans Neufeldt ve Carl Kuhnke tarafından kurulan bir elektroteknik şirketiydi. Firma, deniz teknolojisi, telsiz, telefon ve radyo cihazları gibi ürünlerin yanı sıra savaş sanayisine yönelik üretim de gerçekleştirdi.
Hagenuk'un İkinci Dünya Savaşı döneminde mayın, bomba ve kimyasal savaş maddeleri üretimiyle bağlantılı faaliyetleri bulunuyordu. Alman Federal Arşivi'nde şirkete ilişkin belgelerin Alman Havacılık Bankası fonunda yer alması da firmanın dönemin Alman hava silahlanma sistemiyle ilişkisini gösteren arşiv kayıtlarından biri.
Bu nedenle yeni belge, yalnızca bir şirket adını değil, Dersim'deki askerî operasyonlar ile dönemin Alman savaş sanayisi arasındaki tedarik zincirinin araştırılabileceği somut bir adresi ortaya çıkarıyor.
Gazların kullanıldığı daha önce belgelenmişti
Dersim'de zehirli gaz kullanıldığına ilişkin tanıklık ve belgeler daha önce de kamuoyuna yansımıştı.
Nuri Dersimi, 1952'de Halep'te yayımladığı kitabında gaz kullanımından söz etmişti. Seyid Rıza'nın idamında görev alan ve Dışişleri Bakanlığı'nda da çalışan İhsan Sabri Çağlayangil ise 1986'da verdiği röportajda, mağaralara sığınan Dersimlilerin gaz kullanılarak öldürüldüğünü anlatmıştı.
2014'te Dersim Araştırmaları Merkezi'nin açıkladığı, Başbakan İbrahim Refik Saydam imzalı 19 Şubat 1942 tarihli telgraf da konuya ilişkin önemli belgeler arasında yer aldı. Saydam, Fevzi Çakmak'a gönderdiği yazıda gaz kullanımına tepki göstererek bu tür maddelerin savaşta düşman askerlerine karşı kullanılmasına dahi karşı olduğunu ifade etmişti.
Buna karşın önceki belgelerde gazların hangi şirketten satın alındığı bilinmiyordu.
2019'da “Gazlar Almanya'dan” belgeleri yayımlandı
Dersim Gazetesi'nin Mayıs-Haziran 2019 tarihli 83. sayısında yayımlanan belgeler, Türkiye'nin 1937'de Almanya'dan kimyasal savaş maddeleri ve gaz doldurma tesisatı satın alma sürecini ortaya koymuştu.
Belgelerde; Abdullah Alpdoğan'ın talebi, Milli Müdafaa Vekâleti'nin yazısı, Maliye Vekâleti'nin onayı ve İcra Vekilleri Heyeti'nin kararı birbirini tamamlayan bir süreç olarak yer aldı.
Ancak o tarihte “tesisatı hangi Alman firması üretti?” sorusunun yanıtı bulunamamıştı.
Yeni belge, bu sorunun yanıtını veriyor.
Almanya'nın yanıtı yeniden gündemde
2019'da konu Almanya Federal Meclisi'ne taşındı. Die Linke milletvekilleri Ulla Jelpke, André Hahn ve Gökay Akbulut'un soru önergesine dönemin Federal Hükümeti tarafından verilen yanıtta, Dersim'deki olayların tarihsel ve siyasi açıdan Türkiye'de araştırılması gerektiği savunuldu.
Ancak Almanya Federal Meclisi Bilimsel Servisleri tarafından 22 Haziran 2026'da tamamlanan rapor, Almanya-Türkiye arasındaki askerî ilişkiler kapsamında zehirli gaz ve savaş teknolojisine yönelik sevkiyatlara da dikkat çekti.
Raporda, 1937'de Türkiye'nin Almanya'dan 20 ton kimyasal savaş maddesi ve otomatik gaz doldurma tesisatı sipariş etmesine ilişkin kararnameye yer verildi.
Yeni yayımlanan belge ise bu tesisatın tedarikçisi konusunda daha somut bir bilgi sunuyor.
Dersim Gazetesi
